Uyghur Titlini INTERNETte Ixlitix Toghrisidiki Kharar

 

1998-Yili 20-Iyun

 

Hemmimizge melumki, Englizqidiki 26 herptin paydilinip Uyghurqe alfabetni komputer sistëmisida yeni INTERNETte khandakh ipadilex toghrisidiki muzakirler neqqe yildin bëri bir khanqe khëtim yürgüzüldi.  Nurghunlighan Uyghur alimiliri ve dostlirimiz bu hekhde intayin orunlukh pikirlerni otturigha khoyup keldi.  Yighinqakhlap ëytkhanda, 1990 - yildin tartip ta hazirghiqe, INTERNETte köp hil yëzikh ixlitilip këlivatidu.  Buning iqide, 1980- yildin këyin qet'elge qikh'khan Uyghurlarning mutlekh köp khismi 20 yil burun vetende khollanghan atalmix "Yengi Yezikh" ni asas khilip këlivatidu. Khalghanlar bolsa, hazirkhi zaman Türk alfabëtidin, yaki Ottura Asiyadiki Türk memliketler khollanghan yezikhlardin paydilinip kelmekte.  Muxu usullar arkhilikh, dunyadiki Uyghurlar arisidiki öz'ara alakhilixix birkheder khoyokhlaxti. 
INTERNETte Uyghur tili arkhilikh het-pet yaki makhale yëzip okhup körgenlerning hemmisi digüdek muxu usulni davamlikh khollaxni toghra körüp këlivatidu.

 

Amerika Khoxma Xitatliri(AKX)diki "Tangri-Tagh Qet'eldiki Okhughuqilar ve Mutehesislar Uyuxmisi" (TOSSA) teripidin 5 yildin bëri nexir khilinvatkhan heverler jornilida Uyghurqe hever ve makhalilarni del muxu usullar arkhilikh ëlan khilip kelinmekte.  Lekin, birkhanqe hil alfabetlerni ixlitix nurghun kholaysizlikhlarnimu peyda khildi.  Mesilen, Englizqidin heviri yokhlargha nisbeten, 'Sh' ni 'X' dep, 'Ch' ni 'Q' dep okhux biraz khiyin këlidu, Rus alfabetini bilmeydighanlargha nisbeten 'X' ni 'H' dep okhux 'U' ni 'I' dep okhux anqe asan kelmeydu, Türki tilidin (Turkologiye saheside koperek ixlitilidu) heviri bolmighanlargha nisbeten, 'Q' ni 'Kh' dep okhux belkim asan tohtimaydu.  Gerqe, Amerikida turuxlukh Engliz tilidin tolukh paydilinalaydighan Uyghurlargha nisbeten 26 heriptin tolukh paydilinix intayin kholaylikh bolghan teghdirdimu, lëkin vetinimizde yaxavatkhan 10 milyondin köp Uyghur helkhni közde tutkhanda, Yëngi Yezikhtin vakhtinqe paydilinip turux intayin orunlukh.  Qunki vetendiki Uyghurlarning mutlekh köp khismi "Yëngi Yëzikh" ni okhuyalaydu.  Englizqe heriptin (yengi yezikh'kha ohxap ketidighan) paydilinip yezilghan muxu makhalini vetendiki herkhandakh Uyghur okhup paydilinalaydu.

 

Bex yildin buyankhi tejribimiz ve bir khanqe Uyghur til mutehesislerning pikirige asasen, TOSSA ning jornili "Heverqe" ve INTERNETte tarkhatkhan hever yaki makhalilerde bundin keyin tovendiki Englizqe heripler arkhilikh Uyghurqe ipadilinidu.

 

Khoxma heripler 'gh' bilen 'kh' ning ixlitilixi:

 

1.  'gh'  -  'ghelbe' (victory)

2.  'kh'  -  'khehirman'  (hero)j

3.  'zh', 'ch', 'sh' lar pekhet Hanzu tilidin kelgen yer ve adem namlirida ixlitilidu.  Mesilen: 'Zhe Jiang', 'Shang Hai', 'Zhu De' khatarlikhlar.

 

A, a

asman

B, b

baylikh

D, d

derya

E, e

erkin, ehlakh

Ë, ë

këyin

F, f

fabrika, Fransiye

G, g

gëzit

Gh, gh

ghërip, ghelbe

H, h

haman

I, i

ilghar

J, j

jeng, jornal

K, k

kitap

Kh, kh

Khahar

L, l

leglek

M, m

mumkin

N, n

nahxa

Ng, ng

ang, eng

O, o

oghakh

Ö, ö

ördek

P, p

partiye

Q, q

qay, qimen

R, r

roman

S, s

satmakh

T, t

tax

U, u

uzun

Ü,ü

Ürümqi

V, v

veten

X,  x

xamal

Y, y

yil, yirakh

Z, z

zaman

 

Engliz yizikhidiki 'C,c' ve 'W, w' heripliri  qet'el til yezikhlirida ixlitilidu.

 

Yukhurdiki oy-pikirni vetinimizdin Amerkigha tekhikhat ziyaritige kelgen mexhur Uyghur alimi, Uyghur tilini komputerlaxturux mutehesisi, Professor Wuxur Islam bilen tepsili munazirlexkendin këyin kharar khilindi.  Wuxur ependim Uyghuqe, Khazakhqe, Khirghizqe uqurlarni bir terep khilixning döletlik ve helkh'aralikh ölqemlirini bekitix hizmitige mes'ul bolghan ve bunung'gha munasibetlik bir khanqe khetimlikh helkh'aralikh hizmet yighinigha khatnaxkhan.  Professor Wuxur ependining pikiri boyiqe, biz birkhanqe yildin bëri TOSSA jornilida khollinip kelgen usul bundin këyin vetinimizdiki Uyghurlar bilen bivaste INTERNET arkhilikh alakhe khilix üqün paydilikh hem kholaylikh bolidu.    Hazir, vetendimu Uyghur tilini INTERNETte ixlitix toghrisida khattikh muzakire ëlip bërilivatidu, bizning usulimiz xu muzakirelerge zit kelmeydu.  Wuxur ependining diyixiqe: "Herkhandakh tilni komputer ve INTERNETte ixlitixte, khoxma heriplerni imkan kheder az ixlitix kerek, 'Kh','Gh','Ng' heripliridin baxkha khoxma heriplerni ixletmeslik kërek. C,Q khatarlikhlarni baxkha teleppuzlarda okhup ixlitix, yaki baxkha tillarning heriplirini 'ariyet' elip ixlitix khatarlikhlar khalaymikhanqilikhni keltürüp qikhiridu."  Qunki, herkhandakh tildiki uqurlarni komputer arkhilikh bir terep khilixta, "uqur bir terep khilixning helikh'aralikh ölqimi" ge uyghun bolixi kërek.

 

1. Mumkin kheder Uyghur tili alfabetidiki her bir heripni khoxma heripler arkhilikh ipadilimeslik kërek.  Her khandakh millet til-yezikh komputerda tëkist matiryallirini yëzix üqünla emes, muhimi komputer arkhilikh her hil uqurlarni, sanlikh melumatlarni bir terep khilix jeryanliri üqün nahayti köp ixlinidu.  Eger bir herip 2 herip xekli bilen ipadilense, her hil uqurlarni ve sanlikh melumatlarni "tekxürüx", alfabit buyiqe retke "turghuzux", "indekislax" khatarlikh komputer mexghulatlirigha khalaymikhanqilikh peyda bulidu.  Bu ihtidarlar üqün eslidiki Engliz sistemlirigha özgertix kirgüzixke toghra këlidu.  Xunqe köp sistimlargha bir-birlep özgertix kirgüzüx asan ix emes.  Biz mümkin kheder Engliz yezikhidiki her hil sistemlarni bivaste ixliteleydighan imkaniyetni oyliximiz kërek.

 

2. Matiryal ve uqurlarni komputergha kirgüzüxte mümkin kheder bir heripni bir konupka arkhilikh kirgüzix, bir heripni 2 konupka arkhilikh kirgüzixtin imkan bar hali bolux kerek.  Eslide bizning hetlirimiz, sözlirimiz uzun, eger bir heripni khoxma heripler arkhilikh ipadilisek, hetlirimiz tehimu uzunrakh yezix ve okhux tehimu asta bolup këtidu.  Mesilen "khutkhuzung" digen söz eslide 8 herip idi, hazir 11 herip bolup ketti.  Khattikh - elside 6 herip idi, hazir 8 herip bolup ketti, ve baxkhilar.

 

3.  Xu tilning khollinix dairsi ve omumlixix ehvali.  Vetende Turk yezikhi, Latin yezikhi ve baxkha yezikhlargha nesbeten Arab yëzikhini asas khilghan Uyghur alfabibeti (Kona Yizikh) heli zaman ixlitilgen ve bir kheder omumlaxkhan.  Eslide Engliz tilidiki 26 herip arkhilikh Uyghurqe heriplerni ipadiligende, yene baxkha bir khanqe heriplerge öz tilimizning alahidiligige asasen mehsus belge yasax yaki bëkitix kërek, hemde helkh'aralikh uqur bir terep khilix kode jedvilige kirzüximiz (iltimas khilix) kërek.  Bu ixlar aldimizda ixlenmekqi.  Bu asasdiki komputer sistemlirimu ixlinivatidu.

 

Xuni tekitlep ötüx toghra kelidiki, yukhurda körsetkinimiz Yengi Yezikhni ijat khilghanlikh emes, belki khandakh khilip Englizqe heripler ve zamaniviy komputer tëhnikisidin paydilinip INTERNETte Uyghurqe arkhilikh bivaste uqur alakhe ëlip bërix üqün khollanmakhqi bolghan bir vakhitlikh tedbirdur.  Bir yengi yezikhni ijat khilix ve omumlaxturux intayin murekkep ix, uning ustige Amerkida turuxlukh Uyhgurlarla kharar qikhirix mumkin emes, buni pekhet vetendiki tilxunaslar ve hökömettiki Til Komititlar belgüleydighan ix.  Eger, kelgüside vetinimizde yezikh toghrilikh özgürüxler bolup khalsa, bizmu xu özgürüxke yëkhin masliximiz lazim.

 

TOSSA Konsuli