Internet Yezigimizni Birlikke Keltureyli

 Dr. Kahar Barat 

Ikki yil burun Uygur tilxunas ve komputer mutehesliri birlikte otturga qoygan tovendiki "Internet Uyghur Yeziqi Elipbesi" heli ihcam ve ilmy tallangan bir lahiye. Uning eng yahxi yeri “English Keyborad” da yoq herp yoq, bolupmu levlexken aldi sozuq tavuxlarni ipadileydigan ikki cikitmu yoq bolup keyinkilerge kop qolayliq tugdurdi. Mence bundin keyin hemmimiz her hil her yangza yezip yurmey birdek muxuni qollansaq. Bningda bizge sel natunux ikki tavuxqa vekillik qilidigan tuvendiki tot herip bar:

“e” (1) emgek, elaci, Memet; (2) eriq, etiz, elan

“h” (1) hazir, Husen, herdayim; (2) Hitay, hotun, hizmet

“o” (1) orunduq, orman, Osman; (2) ordek, kongul, oxke

“u” (1) urux, uruq, uzun; (2) Umit, ucun, kucluk

Ikki bisliq herpler hemme tilda bar, hicqance cong mesile emes, 3 kun mexiq qilsaq ugunup kitimiz. 

Bu lahiyeni yuzde yuz mukemmel dep ketkili bolmaydu. Muxu sistimini buzmigan asasta tuvendikice bezi ozgertixlerni kirguzuxke boludu:

            1. Elipbediki “zj” heripi Uygur tilxunasliri alliqacan ciqirvetixni tergip qilip kelivatqa herip bolup, u esli turky tilimizdiki “y” bilen cet tillerdin kirgen “j, s” ning buzulgan bir varianti. Xunga buni bu qetim putunley elipbemizdin ciqirvetip esli yezilixini qollunuximiz kerek, mesilen: zjiraq > yiraq, zjilan > yilan, zjurek > yurek, zjurt > yurt; Parizj > Paris, zjornal > jornal …

2. Yerim sozuq tavuxqa balayi beter yerni alidigan ikki acimaq “w” ni ixletkendin addyla “v” ni ixletsek boliveridu. Tilimizda buing “labio-dental” bilen “bi-labial” her ikki varianti bar, lekin fonema toqunuxi yoq.

3. Yene bir qoxma herip “gh” ning zadi hajiti barmu-yoq bilmeymen. Tilxunasliqtin eytqanda u esli Uygur tilidiki “g” tavuxining bir varianti bolup, mexhur Uygurxunas alimliri Peter Zieme ve Klau Rohrbornlar ahirqi yillarga kelgende uni elipbesidin ciqirip taxlidi. Hazirqi zaman Uygur tilida bir munce Ereb kelimiliri turuptu. Eger “g” billen “gh”ga birla herip ixletsek fonema toqunuxi bolmigan teqdirdimu ikki bisliq sozler kopuyup kitip oquxqa biep bolamdu-qanda?