Men Bilidighan Uyghur Alimi Dr. Kahar Barat
Tughluk A Osman

 

1982-yili 7-ayda men XJ Universititini putturup xu mektepning Matematika fakoltitigha okhutkhuqilikha tehsim khilindim. Xu vakhitlarda mektep okhutkhuqilar arisida Kahar Barat toghrisida bezibir paranglarni anglap turattim. Bu geplerning kupinqisi Kaharning tarih sahesida khandakh tirixqan ikenligi, qeteldin kelgen mutehesisler bilen khoyukh arlixidighanlighi, Kahar tetkhikhat ixlargha berilip oy ixi bilen qatighi yokhlighi toghrisidiki gepler idi. U mezgillerde, kixiler digendek, Kaharni mektep iqidiki olturux, toy-tokunlerde anqe kormeytti. Bizning Matimatika fakultit binasi Tarih fakultitining uddulida bolghaqkha anda sanda bir orukh ve kelixken yax mualimning kholtughigha qet tilidiki kitaplarni khisip Tarih fakultiti binasigha kirip-qikhip yurgenlieride korettim, bezide xu yax maalimni mektep kutuphanisida uqurtup khalattim. Xu yax maalimning tirixqanlikhidin ozemmu helila tesirlengen idim. Xu maalimning Kahar Barat ikenligini 1984-yili Nanjing Universitige bilim axurux uqun barghinimda bivaste bildim.

Menmu Nanjing Universititining Matimatika fakultitige bilim ashurushqa barghan idim. Xu yili Nanjingda okhuvatkhan 2 milli sinip bar idi. Birsi Nanjing Universitide, yene birsi Nanjing Suqilikh Universitide idi. Okhughuqilar adette 8 kixilik yatakhta yatatti. Kahar ikkimiz okhutkhuqi bolghaqka 4-kixilik yatakhta yatattukh. Yat yurta hayat zirikixlik bolghqkha Kahar ikkimiz daim bille yurettuq. Zirikip khalsakh sirtkha qikhip mengip paranlixattukh. Hepte sonliri Nanjingning gozel menzirlirini sayahet khilip kelettukh. Xundakh khilip ikkimiz Nanjingde bir yilni xundakh kongulluk hem netijilik otkezdukh. Xu arkhilikh men Kahar Baratnimu bir kheder qongkhur quxendim, uning hekhikheten bir Uyghur ve Turk tarihigha berilgen alim ikenligini tolukh quxengen boldum. Bu yerde men Kahar toghrisida bir khanqe ixlarni sozlep otmeqimen.

Kitap Khepi

 

Kahar kiqigidin tartipla kitap okhux, kitap toplaxni intayin yahxi korettiken. Ozining deyixiqe, baxlanghuq mektepte okhuvatkhandin tartipla, ataghlikh yazghuqilarning kitaplirini okhattikendukh. Kholigha bir kitap quxup khalsa, xu kitapni okhip tugutivetmigiqe kholi baxkha ixkha barmaydikendukh. Demek, u mektepte otulgen derislik kitaplargha khanaetlenmeytti. Kahar 12 yaxkha kirgende, ataghlikh yazghuqilardin mesilen Tolstoy, Pushkin, Lermontov ve Krishan Chandir khatarlikhlarning 70ge yekhin romanlirini okhup bolghan. Mesilen “Kokuyun” digen romanni okhup tesirlinip yighlap ketkenlikini dep bergen. Kiqik vahtida okhighan edibiy ve tarihi romonlarning tesiridin, Kaharning okhux be yezix khabliyiti intayin yukhur bolghan. Kahar universititkha kirgendin keyinmu, oz kespidin baxkha sahesidiki kitaplarni okhux ve yighix aditini zadi taxlimighan. Xu seveblerdin, herkhandakh kixi herkhandakh bilim toghrisida Kahar bilen paranglaxsa, uning hemme sahede yeterlik, yeni paranglarni davamlaxturalighiqilik qongkhur bilimi barlikhini sezgili bolidu. Men bezide uning bilen matimatika, statistika toghrisida paranlixip khalimen, u paranglirimizdin Kaharning matimatika ve statistiki jehettimu yeterlik bilimlerni igelligenligini bildim. Kahar hekhikheten bir 'kitap-khepi', bu toghurlukh ikki ix zadi isimdin qikhmaydu. Birinqisi, 1985-yili 9-aylarda ayalim Laleni elip Kaharning oyige mihmangha barghan idukh. U vakhitlarda, universit okhutkhuqilirining oyliri nahayti kiqik idi. Kahar aylisi uq jan bilen kiqik ikki eghiz oyde yaxayti. Bir eghizi mihman hana yene bir eghizi yatakh idi. Biz mihmanhanisigha kirgende, kuzumizge eng aldi bilen quxken Kaharning oyidiki kitaplar idi. Meyli ustelge kharaysiz, ixkapkha karaysiz, oying bolung bolung-puxkhakhlirigha kharaysiz, hemme yerde Hanzuqe, Rusqe, Nemisqe, Uyghurqe ve Englizqe kitaplar bilen tolghan. Men ozemmu kitap yighixni adet khilghan adem bolghaqkha, Kaharning kitaplirini korup tesirlendim. Kirip aldi bilen kitap jazisi ustide tizilip turghan 50-60 tom yengidin elinghan 'Zhong Guo Qamusi' digen toplam kozumge quxti. Men xularning birsini kholumgha elip Kahardin soridum: "Bu kitaplarni nerdin taptingiz?". Kahar nahayti pehirlengen halda: "Bularni atayten ixkirsidin buyrutkhan idim. Hemmisi 2,000 yuange keldi." dep javab berdi. Buni anglap, Lale ikkimiz heyran khaldukh. Qunki xu mezgillerde Kaharning maaxi aygha 100 yuange yetmeyti. Dimek Kahar xu kitaplarni elix uqun 20 aylikh maaxini serip khilghan boldi. Kahar kitaplarni oz turmuxidiki baylikh dep kharaydu.

Bu ixtin 20 yil otkendin keyin, yeni bultur 9-aylarda, Lale ikkimiz Amerika Yale Universitida liktor bolup ixlevatkhan Kaharning oyige yene bir khetim mihmangha bardukh. Kahar New Haven digen xeherde bir qong 3 khevetlik binani setivaptu. Biz oyige kirix bilen, mening kozum yenila Kaharning oyidiki tolup ketken kitaplargha quxti. Uning ustige, Kahar ayrim bir eghiz oyini mehsus kitaplar bilen toldurup, zeroks, komputorlar bilen ixhana qilivaptu. Ozimu “bu qet’eldiki eng qong Uyghur kutuphanisi” dep mahtinip berdi. Mezmunlirining dairsi tehimu keniyip kitiptu. Tarih, jughrapiye, pelsepe, siyaset, komputer, tilxunaslikh, dinniy ve herhil jornallar tolghan kitap jazilar Kahar 20 yildin beri yenila 'kitap-khipi' ikenligini ispatlidi.

Turkologiye Alimi

Hemmimizge melum, Kahar Barat 1993- yili tunji Uyghur bolup, dunyaning eng yukhuri ilim-pen instituti dep tonulghan Harvard Universitining Iqki Asiya ve Altay Tetkhikhati saheside xereplik halda Ph.D. unvanigha erixti. Bu Kaharghila emes, belki uning barlikh urukh-tukhkhanliri, el-aghiniliri, hizmetdaxliri ve Kaharni terbiyeligen ustazliri uqun bir xan-xereptur. Men xu mezgilde Ximali Carolina Xitatlikh Universitida aspirantlikhta okhuvatattim. Kaharning okhux putturux heverini anglap yolning yirakhlikhigha kharimastin (arlighimiz Harvard Universititi jaylaxkhan Boston xehirige 800 mildek yol bolup maxina bilen 13 saetlik yol) 5 kun vakhit qikhirip Lale ve ballarni elip Kaharning mektep putturux murasimigha khatnaxkhili bardukh. Men Kaharni kormiginimge 7 yildek boluptiken. Ozem Amerikigha kelginimge 3 yildek bolup khalghaqkha nurghun tereplerde, belki Kaharmu kop ozgurup ketkendu dep oylighan idim. Birakh Kaharni korup uning yenila xupiti turghanlikhidin heyran khaldim. U yenila burunkhidek kemter, bilimge ixtiyakhqan, yengilikhkha huddi kiqik balidek khizikhidighan esli hususiyitini taxlimaptu. Uning turkhidin hiqkhandakh men Ph.D. boldum, abroylukh boldum degen khiyapet mevjut emes idi. Men Kahargha: "Kahar, uzun yillardin beri jikh japa tartip okhudung, PhDni alding hem mekhsitingge yetting. Emdi birkhanqe kun aram al. Biz Niagara Fallgha barmakhqi bolvatimiz. Bille berip oynap keleyli." dep teklip khildim. Kaharning manga bergen javabi: "Xundakh khilsam bolatti. Birakh aldimda yene nurghan ixlar bar. Ikki-uq kun iqide bir professor mening kespimge ait bir leksiye bermekqi, khatnaxmisam bolmaydu. Ozemning yezivatkhan nersem bar idi, uninggha khaytidin tutux khilmisam bolmaydu. Siler oynap kelinglar, men barmay." didi. Elbette, biz xunqe yirakh yerdin berip bu gepni anglap biraz renjidukh. Birakh Kaharning mijezini men obdan bilimen. Bundaq yerlerge kelgende muzakire ixlimeydu.

Kahar Amerkigha kelixtin burunla Hitay memlikiti ve helikharadiki baxkha Uyghur ve Turkologiye alimliri bilen khoyukh munasivette bolghan. Kahar Hitay boyiqe atakhlikh Torkolog Geng Shiming ependi ve Germaniyening atakhlikh Turkologi Maria Gabain hanim khatarlikh alimlar bilen yekhin kespi munasivet baghlighan. Mening isimdiki yene bir ix, 1985-yili Nanjingda turvatkhan qaghlirimda Kahar gerqe Nimisqe okhuvatkhan bolsimu, NJ Universititining Tarih fakultitining professorliri bilen khoyuq arlixatti. Bir kuni Kahar meni Han Ruling digen bir danglikh Tarihxunasning ailisini yokhlighili baxlap bardi. U adem Xerkhxunas Pelliotning okhughuqisi ikenduq. Xu yerdiki professorlar Kahargha nahayti yukhuri bahalarni berdi. Gepining eyni esimdin qikhip ketiptu, amma tovendiki mezmunda ikenligi isimda bar: "Kahardek khedimki Uyghur ve Turk tarihigha khizikhidighan okhughuqilar intayin az. Kaharning tarihkha bolghan ixtiyakhi qongkhur, bir nersige bek kirixip ketidu. Bu kelguside qokhum zor netijilerni yaritalaydu." digen. Xular 20 yil burun khiyas khilghandek, Kahar hekhikheten bir Uyghur alimi bolup yetixip qikhti. Uning ilan khilghan kitap ve makhaliliridin uning dunya boyiqe Turkologiye kespide ihtidarlikh bir alim ikenligini koruvalaymiz.

(davami bar)