Ichkiri ölkilerdiki balilarning qisqiche ehwali
Ilawe: bu maqale
wetendiki bir tor betidin elindi. Esli kona yeziqtin Uyghur
Komputer Yeziqi (UKY) gha almashturuldi. Gerche maqale hejmi chong
bolsimu, Dr. Kahar Barat bilen birlikte barliq Uyghur qerindashlirimizning bu
maqalini oqup korishini tewsiye qilimen.
Xojayinmu öler ,
Balammu kiler !
Uyghur xelq maqli
1-Bet
Nawada siz ichkir ölkilerniing herqaysi jaylirigha bérip qalsingiz , herqandaq bir sheherde uyghurlarni uchratmay
qalmaysiz . Bularning arisida kawapchi ,ashpez , naway
, uzümchi , qatarliqlar bar köprek uchritidighiningiz kochidiki kichik balilar
, yawrupache kiyiniwalghan uyghur qizliri . Bu nchlik köp kichik balilar kimler
ning balliri , ular buyerde nime ish qilidu? Bularning
ata anisi qeyerde ? Bular sizni öygha salmay qalmaydu . Bubalilarning eng töwen yéshi aran üch yashtin 15
yashqiche bolghan arliqtikilliri köprek nisbetni igelleydu .
Buning ichide qizlarmu , oghul balilarmu bar .
Bunatonush sheherlerde bunchilik köp uyghur ballirini körüp xuddi yurtungizni
körgendek hisyatqa kilip qalisiz . Bérip ularni
erkilitip qoyghingiz kilidu . Likin bu balilar xu didi
sizni körmigendek , sizdin hüküp néri mangidu . Bubalilardin : buyashtiki balilarda bolidighan sebilikni
tapalmaysiz , ularning chirayida , kichikkine omaq chirayigha , yéshigha mas
kelmigen birxil ipade chiqip turidu . Bu balilar ,
shinjang uyghur aptonom rayonining herqaysi jaliridin herxil yollar bilen aldap
, oghurlap élip kiln'gen . Jenubi shinjangdin kelgenliri köprek nisbetni igelleydu . Shimaldin ürümchi ,
ghulja qatarliq jaylardin kelgenlermu xéli köp . eMdi
bu balilar bu chong sheherlerge qandaq qilip kilip qaldi ?
90- Yillarning béshida ,
téliwizurdin "jan derhal öyingizge qayting, aningiz éghir kisel "
digendeng we herxil adem izdesh ilanliri hemme yerni qapla ketken idi . Bu
yuqap ketkenlerning mutleq köp qismi kichik balilar idi .
Kichik balilarning tuyuqsiz yuqap kitishi ata - anilarni ensiritip
, qattiq endishige saldi . Beziler heyran bolup :
bu balilar ni kim élip ketkendu ? Dise . Yene bez iler
téxi : kichik balilarni ichkiri ölkilerge apirip
satidiken , ichkiridiki bezi baywechchiler börek almashturush opratsiyisi
qildurup , ashu balilarning börikini özige saldurudiken dise , yene bezilliri
birnime dep , bundaq xewerler jem'iyetni qaplap ketti . Kishiler öz balliridin
xatirjem bolalmaydighan boldi . Arqa - arqidin
kiliwatqan wehimilik xewerler jem'iyetni qaplap , keng
ata - anilarni chungqur endishige saldi . Balliri yoqap ketken nurghun ata - anilar , narisida omaq balliridin ayrilip qélip éghir
pajielerge muptila boldi . Ballirini izlep ürümchi qatarliq sheherlerde qatrap yürüp ,barmighan ishik , yalwurmighan kishi qalmidi . Ömride
körüp baqmighan tiliwiziye istanssiliri bilen tonush bolup ketti, birqitim ilan
berse qanche pul malidighanliqinimuobdan biliwaldi .
Ürümchining soghaq künlirining biride " osmanjan
nedesiz ??? " Digen mawzuda yézilghan bir parche bala izlesh ilani pütkün
ürümchi shehrining hemme yerlirige chaplandi , osmanjan besh yérim yashliq bala
bolup korlashehrideyoqapketkenidi , balining ata anisi ilanning astigha "
izdirikini bergüchilerge 10000ming som söyünche birimiz " dep wede qildi .
Likin yenila osmanjandin xewer yoq idi . Aridin alte
ay ötüp bu ilan yene peyda boldi . Bu ilanni körgen
gizitxanining bir ayal ishchisi bu dadigha ich aghritip mundaq deydu " bu balining dadisi gizitxanimizgha ilan bergini
biériptiken , nime ishingiz bar ? Dsek , gipini
tapalmay uzaq turup ketti " deydu . Birküni ürümchidin ichkirige
baridighan poyizda bir uyghur saqchi ,bir xenzu
kishining bir uyghur balisini kötürüwalghanliqini bayqap qaptu , saqchi :
bukimning balisi ? Dep sorighan iken . Uxenzu : mining kilinim uyghur , bu mining newrem deptu ,
tekshürgen iken bu balining oghirlap kilin'genliki melum boluptu. Mana
mushundaq xewerler herterepte tar qilip yürdi .
2- Bet
Meyli bu balilarni adem sodigerliri apirip sétiwetsun , yaki apirip oghirliqqa salsun , balilarning
yoqap ketkini ras idi . Balliri yoqap ketken ata - anilar yghlap qéliwerdi . Likin ularning balliri buyerlerdin tépilmaytti . Oghirlap kitilgen bu balilar ichkiridiki qaysi
bir kochida timisqilap , kishilerning somka ,
yanchuqlirigha zeng sélip yüretti . 90- Yillarning axirigha kelgende buxil bala
izdesh ilanliri sel peskoyigha chüshüp qaldi . Bundaq
ilanlarning azlap kitishi hergizmu balilarning emdi yuqap ketmigenlikidin direk
bermeytti . eKsiche ichkiri
ölkilerdiki uyghur ballirining sani yildin - yilgha köpeygini turdi . Ata -
anilarningmu yighlawirip köz yashliri qurudi,yiliki
üzüldi , ümüdi üzüldi .Saqchi xanilargha bérip ehwalni melum qilip baqti
paydisi bolmidi . Qisqisi bundaq xewerlerni tola anglawirip , ata -
anilarningmu yürüki piship qaldi , nurghun kishiler , nechche pul xejlep
tiliwizurda ilan bersimu paydisi yoqliqini , yürük parisining tolimu yiraq ,
natonush yurutlarda ikenlikini bilishti , tiliwizurda ilan bergüdek pullirimu
qalmidi , ata - anilar ning yigen nanlri chirayigha chiqmidi uxlighan uyqisi
uyqa bolmidi , ular: peqet mushundaq külpet öz béshigha kilip baqqan kishiler
la bilidighan bir xil judaliq tuyghusida balliri bilen ghayibane sirdashti .
Busirdishish we séghinish , ashiq - meshuqlarning
talay kichilerni uyqusiz ötküzüp ghayibane sirdishidighan azapliq we shirin
séghinishlirigha oxshimaydu . Buni ata - ana bolup baqqan ,
mushundaq kün öz béshigha kilip baqqan , milletning perzentlirini öz perzenti
hisablaydighan kishilerla , ularning qayghusigha az tola ortaqlishalishi
mümkin.
Uyghur'ösmürliri ichkiri ölkilerge 80 yillarning
ötturlirida élip kilinip oghurluqqa sélin'ghan . 90-
Yillarning otturlirighakelgende bundaq ishlar ewjige chiqti .
Yéngi esir kirgendin buyan téximu küchiyip , apet
xaraktirlik ijtimai hadise peyda qildi .
Hazir shinjangning herqaysi jaylirida kichik ballar
tuyuqsiz yoqap kitidighan ishlaryenila dawamliq pat - pat yüz birip turidu , bu ballarning eng kichikinng yéshi üch yashtin
15yashqiche arliqtiki balilar köprek nisbetni igelleydu . Undaq bolsa yoqap
ketken bu balilar nege ketti ? Qandaq qilip öz
yurtidin tolimu yiraq bolghan bu natonush sheherlerge kilip qaldi
? Buyenila ichkiridiik bir qisim uyghur xojayinlar bilen munasiwetlik . iChkiri ölkilerdiki
uyghurlar , meyli tijaretchi bolsun , meyli oghri bolsun , öz aldigha bir'alaqe
tori shekillendürgen . Buyerdiki bir qisim kishiler heqiqetenmu
jinayetpatqiqigha pétip ketti , birqisimlirining qilmish - etmishliri heddidin
ashqan bolup , qara jem'iyet tüsini alghan , eng heddidin ashqanliri kichik
balilarni , nariside qizlarni aldap élip chiqip oghirliqqa , pahishelikke
salghanliridur .Ular shinjangda türlük jinayetler bilen eyiplinip , yene herxil
qaqti - soqti ishlar bilen shughullinip ichkirige kirip toxtap qalghan kishiler
, we ichkiri ölkilerni makan tutqan kishilerdur . Ular buyerdiki kichik
yanchuqchilarni körüp , öziche birdinla eqil tapti .
Yürtidiki kichik balilarni élip chiqip oghirliqqa sélish tek rezil pilanni
oylap chiqti . Netijide uyghur balliri ichkiri
ölkilerning herqaysi sheher liride peyda boldi .Bu kishiler ,
kichik balilarni oghirliqqa sélip pul tépishning wastisi qiliwaldi .Bular
asasen kichik ballarni nishan qilidu . Undaqta bular nimishqa téxi aghzidin
anisining süti témip turghan kichik ballarni tallaydu ?
Beziler: téxi buyashtiki kichik balilar qandaqmu oghirliq qilalisun
? Diyishi mümkin . Bu haywanlar
, bu kichik balilarni rastinla oghir qilip terbilep iqidu . Bularning
kichik balilarni tallashtiki meqsidi : kishiler bundaq
kichik ballargha asanliqche diqqet qilmaydu , nawada tutulup qalghan teqdirdimu
bundaq ballarni jazalashqa bolmighachqa asanla qoyup biridu , bundaq kichik
yashtiki balilar oghirliqqa sélishqa eplik , mini mejburi oghirliqqa saldi ,
dep biryerge eriz qilipmu yürmeydu , hetta ularning ata - anisimu . eNg muhimi tutulup qalsa asanla qoyuwitidu , saqlashqa eplik
, mining
Ballirim disila boldi , uning üstige qéchip kitelmeydu .
Buyerde men ularning asasi qismi bolghan balilarni ,
qizlarni aldap élip chiqip sétiwatqan , xorlawatqan birqisim kishilerni
dimekchi . iLgiri kishilerdin : palanining manche
kishilik qoshuni bar'iken , pakonining qoshunida manche kishi bar iken ,
digendek sözlerni anglap turattuq . Undaq bolsa bu qandaq qoshun
? Qoshun dise bularni azatliq armiye terkiwidiki bir milli qoshun
oxshaydu dep qalmang ,milli armiye alla burunla
tarqitiwitilgen . Ular oghri - qaraqchilarning qoshuni ,
ularning adem sani 100din ashmaydu . Dölet , jem'iyet
amanliqini tüzesh ishini ching tutqandin buyan bu qoshunlar mewjud bolmay qaldi
. Likin ular yene shekil özgertip , birer ashxanini
échiwélip , etrapigha30 - 40 adem toplap bulung - puchqaqlarda timisqilap
yürmekte , ular mushtum zorluq bilen jan baqidu , ene shu qoshunning mexsus
oghirliq qilidighan bir türküm ademliri bar ,bu oghrilar , kishilerning asasliq
kirim menbesi bolup qalghan . Buoghrilar yenila kichik ballardin terkip tapqan
,chongraq xojayinning qolida 30 din 40 qiche .Adettikillirining qolida 20 din ,
beshkiche adem bar disek , bularning muyleq köpsandikisi oqush yéshidiki yaki
téxéi oqush yéshigha toshmighan kichik balilar , yenebularning arisida
birnechche boyigha yetken qiz larmu bolidu . eNg
kichik xojyinning qolida az digende ikki neper ösmür oghri bar , bu xojayinlar
mushundaq ishni mexsus kesip qiliwalghan , ularning neziride bu balilar kirim
qilishning menbesi shundaqla bular üchün bir chiqish yoli hisablinidu .
Ularning balilarni shinjangning herqaysi sheher - yézilliridin ichkiri ölilerge
élip birip oghirliqqa salghiche bolghan jeryanda qollinidighan bir qolliq
taktikilliri bar .
3- Bet
Ular öz aldigha bir'alaqe tori shekillendürgen .Ularning
qollan'ghan wastisi rezil , qilmishi qebih .
Bu kishilerning kichik balilarni élip qéchishtki ussuli
köp xil . Bu lar üch yashtin yette yashqiche bolghan
balilarni herxil ussullar bilen , ata - anilarning
bixestelikkidin paydilinip ballarni oynawatqan yaki oquwatqan yerliridin aldap
: sizge kemput élip birimen , sizni dadingiz chaqiriwatidu , digendek sözler
biler aldap élip qachidu , andin herxil yollar bilen ichkiri ölkilerning
herqaysi jaylirigha élip baridu . We oghirliqqa salidu weyaki satidu , balilarni sétiwalghan kshilermu yene , zeherlik
chikimlik sodisi , oghirliq qatarliq ishlargha salidu yaki bashta dep
ötkiminizdek balining böriki lazim bolghanlargha satidu . Bu balilarni
, bu natonush sheherge élip kelgendin kiyin bulargha oghirliqni ögitidu
, öginelmise qattiq uridu ,qayta - qayta ögitidu . Bularning neziride
, bu balilar qimmet yaritidighan ishchi ,ige chqaqisiz , soriqi yoq
balilar , altun sangqidighan ishek , yetmish ikki xil ghiza chiqidighan
xasiyetlik dstixan . Birnechche ösmür baligha irishken bukishiler özini
"échiling dastixnim " gha irishken'ge
barawer hisablaydu . Bu natonush sheherde bu balilar héch yer ge qéchip kitelmeydu . Bularning qéchip ketmesliki üchün dawamliq
béqip turidighan adem bar .
Bubalilar gha oghirliqni ögetkendin kiyin chirayliq
kiyindürüp bazargha , yeni oghirliqqasalghini élip
chiqidu, bularni oghirliqqa élip chiqidighan , xojayinning mexsus ademliri
bolidu . Buning ichide ayallarmu xéli köp sanni gelleydu ,
buademler balilargha nishanni körsitip bergendin kiyin özi yiraqtin qarap
turidu , ballar oghirlighan nersisini bulargha ekilp biridu , buademler
bunersilerni xojayin'gha tapshuridu . Nawada bubala oghrilar birnerse
oghirliyalmisa yaki chandurup qoysa , öyge barghanda
qattiq tayaq yeydu , qiynaydu . Bularning oghirliq qilmasliqqa amali yoq . Undaqta chongraq yashtiki ,
yeni yette yashtin yuqiri 18 yashqiche bolghan balilarni qandaq élip chiqidu ?
Hazir yurtumizda ichkirige kirip chiqqan kishilerning sani xéli köp , buning ichide kichik balilarmu xéli köp sanni
igelleydu . Mana mushu kishiler balilarni ichkirige élip
kilidighan asasliq kishilerdur. Ular shinjangning herqaysi jayliridin , bolupmu jenubi shinjangdin kichik balilarni
oghirlap , yaki aldap élip birip oghirliqqa salidu . Ular bu balilarni asasen
mundaq ussullar bilen ichkiri ölkilerge élip baridu ,
mexsus bir qisim kishiler ularni xuddi mal bilen teminligendek ballar bilen
teminleydu , ularning otturisidiki munasiwet , zawut bilen tijaretchining
otturisidiki munasiwetke oxshap kitidu .
Adem bidkliri :
Birqisim adem bidkliri shinjangda turup , ichkiridiki
kishiler bilen alaqliship turidu we shinjangdin uyghur ösmür balilarni oghirlap
, aldap apirip satidu we yaki apirip özi oghirliqqa salidu . Ular
, téxi bir nersini periq qilalmaydighan 3yashtin 8 yashlarghiche bolghan
balilarni herxil usiullar bilen élip qachidu , yeni oghirlaydu . Oghirlighandin
kiyin melum orun'gha yushurup baqidu , özi bixeter
hisablighan pursette ichkiri ölkilerge yushurun élip baridu . Siz belkim : bir tirik janni qandaqmu shunche yiraq jaygha
yushurun élip baralisun ? Diyishingiz mümkin , ularning shinjangdimu alaqe tori
bar .Ular , balini qolgha chüshürgen haman xojayin'gha tilifun qilidu , xojayin
shujaydiki , tonushliri arqiliq ulargha pul yetküzüp biridu , ular ürümchige
kelgende bolsa yene shu xojayinning , yaki özining tonushliri bar , pul yetmise
shujaydiki tonushliridin alidu , yaki xojayin'gha tilifun qilidu . Yaki balini
shu jaydilasatidu . Buyerde men mundaq bir ishni
qisturup qoyushni toghra taptim . Béyjingda oquydighan
birnechche uyghur'oqughuchi , tetilde yurtigha
qaytashida , poyizda birnechche kishini uchratqan . Bular besh kishi bolup , üch ayal ikki kichik bala , ballarning biri yette
yash , yene birsi uningdinmu kichik qizchaq iken . Bu oqughuchilar
, héliqi balidin nime ish qilidighanliqini sorighanda , héliqi bala
ikkilenmestin oghirliq qilidighanliqini iétqan . Bubala yeken nahyisidin bolup , uning newre akisi esli dangliq kulichi iken .
Bubalini eneshu kulichi newre akisi yene 9 baligha qoshup jem'i10 balini ( héliqi kichik qizchaqnimu ) élip ( shijiya juanggha )
keptu we oghirliqqa saptu , birnerse oghiirliyalisa oyunchuqlarni élip
biridiken we oyunchuq xanilargha apirip oynitip qoyidiken , oghirliyalmisa
qattiq uridken , ach qoyidiken, uning bedinidiki yara izliri téxi saqaymighan .
Uning diyishiche u , héliqi 10 nechche oghirining
ichide , oghirliq qilishqa eng yaman iken . Kiyin newre akisi ularni béyijing , shangxeylerge apirip oghirliqqa saptu .
4- Bet
Héliqi oqughuchilar uningdin :
" saqchilardin qorqmamsen , tutuwalsa qanadaq qilisen " dep
sorighanda : uning diyishiche saqchilar tutuwalsa , pul tölep élip chiqidighan
adem bar iken, andin kiyin newre akisidin tayaq yeydiken . Kiyin
. Newre akisi zeherlik chikimlikni köp chikiwetkenliktin ölüp qaptu . Andin kiyin newre akisining shirikliri bulargha
bashliq boluptu . Bu oqughuchilar ,
bu balini yaman yoldin tosmaqchi bolup neshet qilsa , umundaq digen : "
pulung bolsa sen nochi , bu dunyada pul hemmidin yaxshi ! pulung
bolmisa sen itqimu teng bolalmaysen " yette yashliq bir balining aghzidin
chiqqan bugeplerni anglap héliqi oqughuchilar heyran qalghan . Kiyin nime ish
qilidighanliqini sorighanda , u qilche ikkilenmestin :
chong bolghanda kichik ballarni ichkrige élip bérp oghirliqqa salimen , jiq pul
tapimen , mashina alimen , balamnimu oghirliqqa salimen ! digen
.
Mana bu baligha oxshash birer qétim ichkirige kirip
chiqip könup qalghan birqisim balilar'özi bilen teng yaki özidin kichik
balilarni az durup , yalghan gepler bilen aldap qiziqturup ichkirige élip
baridu , buyerde shuni aydinglashturush zörürki , eshu balilarni aldap
qachidighan balilarni, yenila bir qisim kishiler mexsus orunlashturghan bolidu
.Bu ballarni ichkiri ölkilerge élip barghandin kiyin , qattiq nazaraet astigha
alidu , oghirliq qilishqa mejburlayidu 10 yash etrapidiki nahayiti az sandiki
birqisim balilar , tayaq yisimu oghirliq qilghini unimighan , bazargha chiqsimu
oghirliqni qamlashturalmighan ,we purset tépip , öyide tilifun barliri öyige
yaki tonushlirigha tilifun bergen , héliqi xojayinmu pul tapalmighan bundaq
bikarnanchini dawamliq béqiwirishni xalimighan , bundaq ballar öyidiki yaki
shuyerde tijaret qilidighan tonushliri bilen alaqilishp yurtigha ketkinini
birnechche qétim kördüm .Undin bashqa mutleq köp sandikisi jinayet yoligha
mejburi mangghan .Bularning ichide , bu balaoghrilar ichidiki qizlar ning10
yashqa kirgenlirige xojayin basqunchiliq qilip nabut qilidu , uningdin kiyin
buqiz larxojayinniڿqoٿastidiki bashqa oghrilargha , shundaqla omumning xotunigha yeni bir
pahishege aylinidu .Öz közi bilen körgüchilerning xewirige qarighanda
ichkiridiki bir xojayin qol astidiki ikki kichik qizchaqni xotunliqqa
éliwalghan . Bu xojayinning béyjingda tiyen'e nmin erapida bir
ashxanisi bar . eSli buqizni
4 yash waqtida shinjangdin ekeldürüp oghirliqqa sélishqa bashlighan we
buqizchaqlarni öz namida balaqilip béqiwalghan , buqizchaqlarmu uni " ata
" dep chong bolghan ,kiyin bu qiz chaqlar 10 yashtin ashqandin kiyin
héliqi haywan xotunliqqa alghan . eLwette uqiz chaqlar
yene dawamliq ughirliq bilen shughullinidu .2003 - Yili shangxey shehridiki
melum bir doxturxanigha ikki neper uyghur er , ikki neper uyghur qizini
tekshürütkili élip kelgen , buqizlarning birsi 11yash , yene birsi 13yash .
Doxturlar ning tekshürüshi arqiliq buqizlarning hamildar bolup qalghanliqi éniqlan'ghan . Bular esli hamile chüshürgili kelgen iken .Bu
balilar ene shuteriqide chong bolidu , téxi ana süti
aghzidin ketmey turup türmilerge qamilidu ,chongraqliri qamaq jazasigha höküm
qilinidu . Bezilliri téxi kichik turupla zeherlik chikimlik chikip jénidin ayrilidu . Ularning bedenlirini körsingiz tayaq zerbisidin
qizir ip , ishship kökürüp ketkinini , tamaka yéqilghan
we herxil tatuqlarni körisiz .
Pul tapalmighan künliri qorqup öyge aran kiridu , keynide adem bolmighan bolsa kirmesmu idi . Kirmey qalsa , nege yoqalding dep tayaqning chongraqini yeydu .
Nawada bu xojayindin qéchip qutulghan teqdirdimu , yene bir si tutuwélip
oghirliqqa salidu .Buheqte mundaq bir ish boldi : shangxeyning biz turuwatqan
rayon'gha ikki oghul bala peyda bolup qaldi , bularning birsi10yash yene birsi
13yash kücharliq balilar iken bularning kiyimliri kirliship kitiptu , ularning
diyishiche : bir ay ilgiri ularni saqchilar oghirliq qiliwatqan yerdin
tutuwéilp bir ay solap qoyup , qoyup biriptu , ular héliqi xojayinning yene
tutuwélishidin ensirep ademler köp yerge barmaptu , shinjanggha ketmekchi bolup
, poyiz yolini boylap üchkün méngiptu , yolni bilmigenliktin ézip yürüp buyerge
kilip qaptu , üch kündin biri qosiqi ach iken , ular buyerge kelgendin kiyn
bizlergimu gep qilmay yürdi , bizning ballardin birsi ulardin nime
bolghanliqini sorighandin kiyin , ular ézip qalghanliqini didi , biz'ulargha
tamaq élip birip , ata - anisi bilen alaqiliship , yaridem qilip yolgha sélip
qoymaqchi bolduq . Bularni mushu péti shinjanggha yolgha sélip qoydighan bolsaq
yolda yene birsi tutuwélip oghirliqqa sélish ihtimalliqi chong idi , birbala akisining tilifun numurini bilidiken , tilifun
urup alaqilashtuq . Akisining shangxeyde bir tonushi bar iken
, bularni shu kishige tapshurp biridighan we shu kishi yolgha sélip
qoyidighan boldi . Biz turuwatqan buyerde bir kapapchi bar idi
, bu kawapchi , héliqi balilarni körüp : kimning shorkisi sen ? Dep
sorighan iken . Biz bu balilarni bügün öyde qondurup , etisi héliqi kishige tapshurup biridighan bolup ,
bir'ish bilen biryerge biérip , yérim saettin kiyin kelsem héliqi ikki balayoq
! bizning buraderlidin ikkisi achchiqlinp olturudu .
Nime bolghanliqini sorisam : bu yerdiki héliqi kawapchining birxojayin tonushi
bar iken , biz balilarning öyi bilen alaqilishiwatqan waqitta , héliqi kawapchi
eshu xojayin tonushigha tilifun urup , buyerge bikarliq ikki shorka kilip qalghanliqini
, tizdin kilip élip kitishini xewer qilighan iken .
Uular bu xewerni anglighandin kiyn derhal birnechchisi
mashina bilen kilip balini élip kitiptu . Aghinilerge : nimishqa berdinglar ? Disem
. Ular bizdin köp iken , yoghan pichqalarni
qoynigha tiqip keptu , biz bular bilen bir nime diyiship bolghiche qalghan
ikkisi balini élip kitip boluptu , ular téxi : bu balilar yoqup ketkini bir ay
bolghan idi izdimigen yer qalmighan emdi taptuq ! deptu .
Shuning bilen ubalilar ayrilghinigha üch yil bolghan söyümlük yurtigha yene qaytalmidi . Bu balilarning xewirini
5- Bet
Shundaq bolghanda u ni pul tépishqa xojayinning tayiqidin
bashqa özining zeherlik chikimlik xumari heydekchilik qlidu . Buishlar tüpeyli
ni - ni ottura qoldek qran yigitler , baliliqning
nimilikni tapalmighan yash notilar , sahip jamal qizlar jénidin ayrildi ,
ayriliwatidu . Ularni shundaq qurqunushluq bir chong hang özige tartiwatiduki ,ularni künsiri öz qoynighan élip , ghayet zor
alwastidek yütüp kitiwatidu . Xojayinlarning ballarni öz yénida uzaq tutup
turushta qollinidighan yene mundaq bir hüniri bar : kichik balilar her qiétim
oghirliq qilip saqchigha tutulup qalghanda , xojayinlar pul tölep saqchidin
élip chiqidu , saqchigha 200som töligen bolsa , xojayin : bu qétim sini
échiqish üchün 2000 ming som ( buningdinmu köp diyishi mümkin ) pul ketti , dep
buni baligha qeriz qilip artip qoyidu , herqétim saqchigha tutulghanda balining
qerzi éship mangidu . Bezi ata - anilar , balisining
qerzi barliqini anglap : balamning qerzini bersem balam qaytip kilidighan
oxshaydu dep xojayinlargha pul ewetip biridu , likin balisining qerzini bu ata
anilar tölep bolalmaydu . Chünki kichikkine balining 20ming 40 ming hetta
100minglap qerzi bar . Bezi balilar xojayindin
qutulush üchün qéchip , shinjanggha baridighan
poyizgha chiqiwalghan , yérim yolgha barghanda , aldidiki sheherde xojayinning
ademlirning özini saqalap turuwatqanliqini bilip qélip , kitiwatqan poyizdin
sekrep qachqan . Netijide bezilliri jénidin ayrilghan ,
bezilliri méyip bolup qalghan . Yene téxi buni azdep balilarni qimargha sélip
qeriz qilip qoyidu . Balilar qimar oynap utuwalsa ( hergizmughu utalmaydu ) xojayin'gha ,utturiwetse özige
hisab bolidu . Bu heqte ichkiride xizmet qilidighan bir uyghur mundaq bir
weqeni bayan qlip berdi : men öyken yili ichkiridin
öyge qaytashimda xotenlik 19 yashliq bir bala bilen seperdash bolup qaldim .Bu
bala eslide ata - anisining raziliqi bilen , bir xoshnisining keynige kirip
ichkirige pul tapqili ( kawap satqili ) chiqip ketken . Biraq héliqi xoshnisi , balini xinen'ge apiriwélipla , bir chambashchiliq
öginish ornigha bir ayliq ékirip
Men qiziqip qaldim , téxi
aghizidiki chishliri chingimighan balining nediki qerzi ??? Men uningdin : qanchilik qerzing bar ? Disem ,
30 ming som didi . Bashqa sendek kichik ballarning chu ularningmu qerzi barmu ? Disem , oxshash 30 - 40
ming etirapida didi . 5 -6 Yashliq balilarningmu qerzi bolamdu
? Dep yandurup sorighinimda : u , undaq
ballardin 20 - 25 che balilar bar didi . Bu balilarning ata - anillirimu bir
ömür tapini tishilgidek shlep bunchilik pulni siqimdap körmeydu
. Bu sebi balilargha nime kelgülük ??? Men arqidin : sining xojayining pulnighu shunchiwila köp
tapidiken , undaqta pulni tépip nime qilidiken ? Miningche ushundaq pul tépip , birer aydin kiyin bashqa ish qilsimu bolidiken ,
didim .Bubala éghir birni tiniwitip : ughu shundaq ! ularning
tapqan pulliri heqiqeten shundaq köp ! biraq ularning tapqan pulliri haram pul
bolghachqa , tapqan pulining texminen 3 din 2 qismi shuyerdiki uyghur , xenzu
saqchilarning chöntikige kirdighanliqini éyitti . . .
Yene bir türküm kishiler bar , ular aldinqi mexsus adem
bidiklirige oxshimaydu , bukishiler bolsaichkiridiki xojayinning qolidiki
kishiler .Ular yurtigha tuqqan yoqlash , ailisige qaytish ishliri bilen
shinjanggha kelgende , ichkirige qaytashida quruq ketmeydu .Ular qaytidighan
chaghda kimning kichik balisi bar dep etrapqa sep salidu , elwette kichik bala
köpinche ailide bar , ularning izdeydighini , balisi yoqap ketsimu bir yerge
izdep baralmaydighan , barsimu eriz qilalmaydighan , eng muhimi uning edipini
birelmeydighan ige -cha qisiz balilar bolsa téxi yaxshi . Burun ichkirige birer
qétim kirip chiqqan ballar bolsa bu ndaq balilar tizimlikke awwal iélinidu .
6- Bet
Ular shuyerdiki dos - buraderlirige köprek tayinidu , chünki u , nechche yildin buyan yurutta yoq ,
kimlerning balisi oghirliqqa salghudek chong boldi bunisi uninggha taza namelum
, qalghan ishni héliqi dos buraderliri toghrilaydu .
eLwette ularning neziri , özi chaqqan , epchil , shox - kepsiz
balilargha asan chüshidu .Ular hazir ilgirikidek ballarning ata - anisining
eriz qilishidin ensirepmu yürmeydu , chongraq emeldarning balisi bolmisila
boldi . Bu xojayinlarning nepsi barghansiri yoghinap balilarni ichkirige to -
topi bilen qoriqmay élip baralaydighan boldi . iShenchilik bir xewerge qarighanda 2003- yili qaghiliq
nahiysidiki bir bashlan'ghuch mektep oqughuchilliridin , birsinipning
oqughuchillirini pütün élip chiqqan . Birsinipta adette 40 bala oquydu , héchnimidin teptaritmastin 40 balini biraqla
köchürüp chiqqan buxojayinlarning yürüki nimenche yoghan he !! gerche uning pezilitidin söz achqini bolimisimu , uni
qanundinmu qoriqmay bundaq qap yürelik qildurghan zadi nime ?? Budölette qanun
barmu yoq ? Bu balilar qanun teripidin qoghdilamdu yoq ??
Yéqinda kuchar nahyisidin balisini izlep chiqqan ikki ayal , shangxey sheriq tiliwiziye istanssining aldida ikki
kün yatti likin ballirini yenila xojayinning qolidin ajritalmidi . Bu xojayinlar , busheherlerdiki yerlik saqchilarbilen
nahayitimu yéqin birer tilfun bilen tutulup qalghan shorkisini ilip chiqalaydu
. Men mundaq bir ishni kördüm : birküni melum seweb
bilen oghrilar merkezliship olturaqlashqan mehellidiki bir öyge birip qaldim .
Men kirgen öyge 25 yashlar etrapidiki bir uyghur yigit kirip keldi
. U kiripla : 500som yoq boldide , didi , eslide shu rayonda birnechche
bala oghri tutulup qalghan iken , bularning xojayini héliqi yigitke tilifun
qilip , ularni échiqip birishni éyitqan iken , buning üchün u yigitke 500som
bermekchi bolghan iken , buyigit balilarni tutuwalghan yerge yitip barghuche
saqchilar héliqi oghrilarni qoyuwitip boptu , shuning üchün u baya 500som yoq
boldi , digen iken . Uyigit eslide mexsus mushundaq ish bilen shughullinidiken , bir balini saqchidin échiqip berse 500som
alidiken . U gep arliqida : " yurutta achamning
toqquz yashqa kirigen bir qizi bar , shuqizni échiqip oghirliqqa salimen ! qarisam oghrilarning ishi xéli éqiwatidu ", didi , bu
gepni anglighan mining tonushum : " hey !u achangning balisi tursa yene
kilip qiz iken , téxi toqquzgha kirip qaptu , mushundaq qilsang bolamdu ?
" Diwidi héliqi yigit : qandaq qilisen emdi ,
shuyerde oynisimu bikar oynap yüridu shu , buyerde chong bolsa yene özige
oxshash bir oghri bilen chétip qoyimiz , yene jahanning ishlirini heydep
kitiwiridu , didi . Buyerdiki balilarning échiniliq qismitini sözlep kelse
nahiyitimu nurghun bu balilar ichkirige kelgendin kiyin xojayinning mejburlishi
astida oghiriliq qilidu . iNsan
teb'iti özgermes nerse emes , bolupmu bundaq téxi yshigha toshmighan bolilar
téximu shundaq , bubalilar téxi baliliqning nimilikini bilmey turupla
oghirliqqa sélindi , közini échiplakörgini mushu boldi , birmezgil
mejiurlinishlardin kiyin buishqa könup qalidu , xojayinningmu özige chushluq
biryürüsh charilliri bar . Köprek pul tapqan bezi künliri balilarni anche -
munche oynitipmu qoyidu, ularning könglini owlaydu .
Sehrada tughulghan bu balilar bu chong sheherlerge azraq könüpmu qalidu . Buyerlerde birnechche yil turup yurtigha barghan
bir qisim balilar , chong sheherdiki héliqi bikarliq
pullarni eslep qalidu , birmezgil mejiurlinishlardin kiyin buishqa könup qalidu
, xojayinningmu özige chushluq biryürüsh charilliri bar . Köprek pul tapqan
bezi künliri balilarni anche - munche oynitipmu qoyidu ularning könglini owlaydu . Sehrada tughulghan bu balilar bu chong sheherlerge
azraq könüpmu qalidu . Buyerlerde birnechche yil turup
yurtigha barghan bir qisim balilar , chong sheherdiki
héliqi bikarliq pullarni eslep qalidu , axiri yene jinayet yoligha bilip ,
bilmey méngip qalidu . Bundaq balilarning yurtigha qaytip kiteligenliri az , köpinchisi shuyerde chong bolidu , yene köpinchisi
shuyerde téixi kichik turupla hayatidin ayrilidu . Yene bezilliri xuddi özi
burun béshidin kechürgen kechmishlerge oxshash ,
yurtigha bérip kichik balilarni herxil yollar bilen élip chiqidu . Xuddi héliqi
yekenlik yette yashliq balidek . Buyerdiki qizlarning
ehwali bashqiche , qizlar deslep oghiriliqqa sélinip ,
yéshi sel chongayghandin kiyin ularni yene bashqiche qismet öz qoynigha alidu .
Xilwettiki qiz :
Yéqinda béyjingda oquydighan bir oqughuchi qaza qilip
kitip , bu oqughuchining miyitini qoyidighan yer tapalmay , axiri béyjingning
sheher sirtidiki birtaghliq rayondin 3000ming som pul xejlep bir orun hel
qilghan , bir qisim oyghur oqughuchi , tijaretchiler méyitni élip shuyerge
barghanda , shuyerdiki bir taghning arisida bir idarige oxshash bir orun'gha
bir uyghur qolini yughini kirip qalghan . U qolini yuyuwatsa
, uninggha tilifun kelgen , uning uyghurche sözlewatqinini anglap bir
uyghur qizi peyda bolup : aka siz uyghurmu ?? Mini qotulduruwéling
??? Men aldap kilin'gen qiz !!! dep yalwurghan ,
Men buyerde bir qizning kechürmishini bayan qilip ötey : yéqinda bir kishi bir ish bilen xinet ölkisining
neyyang wilayitige birip , uyerde birnechche qizni uchratqan . Bügür nahyisidin
kelgen éziz isimlik bir kishi shuyerge birnechche ashxana achqan bulup , uning ata - anisimu shuyerde iken , ézizning qolida
25 etrapida adem bar . Özi mashiniliq yüridu , héliqi
töt qiz mushu ashxanigha kirip - chiqip yürgen , ularning arisidiki13yashliq
aman'gül isimlik bir qiz pürset tépip héliqi kishi bilen azra paranglashqan . U
qiz öz aghzi bilmen mundaq digen : bu qiz yeken nahyisidn
bolup bundin bir yérim yil burun , bir mehelilik , özidin birnechche yash chong
bir dosti bilen öz öyide bir kiche qon'ghan . Shukichisi héliqi qiz aman'gülni aldap , ichkirining teripini qilip qiziqturghan ,aman'gül
etisi öyidikilerge gep - söz qilmay öydin chiqip ketken . Ular shuteriqide
yekendin qeshqerge barghan , héliqi qizning yénida
yanfun bar'iken , u , bir yerge tilifun qilghandin kiyin ikki er kishi
mashiniliq kilip qizlarni élip ketken , shundaq qilip axiri mushu yerge kilip
qalghan . Buyerge kelgendin kiyn üch ay turghan ,
andin chingdu shehride alte ay turghan . Bu jeryanda ,
buqizni pahishelikke zorlighan , qiz de slep unimighan bolsimu tayaq zerbisidin
hemmige kön'gen . Alte aydin kiyin yene neyyang wilayitige qaytip kelgen . U bir yérim yildin buyan öyidikiler bilen
alaqliship baqmighan . Bir qétim purset tépip özi
oqughan mektepke tilifun urghan bolsimu tilifunni alidighan adem yuq , buni héliqi qiz bilip qélip xojayin'gha éytip qoyghan
, shuning bilen aman'gülge bolghan nazaretni kücheytip tilifun urghini
qoymighan . Héliqi ézizning ashxanisida ishlewatqan bir ashpez yigin , buqizgha ichi aghrip , aman'gülni emrige almaqchi
bolghan , éziz buni bilip uyigitni edeplimekchi bolghan , héliqi yigit qéchip
ketken , likin ular qoghlap tutup kilip qattiq urghan .
7 - Bet
13 Yashliq aman'gül mundaq deydu :
" öz waqtid a dostumning sözige aldinip öydin chiqip qalghan ikenmen ,
kiyin bu yerge mejburi ekeldi , tayaq zerbisidin qilmaydighan ishlarghimu könüp
kettuq , kyim - kichikimizni jayida itip biridu , qorsiqimiz ach qalmaydu ,
qalghan ishlarni digili bolmaydu . Hemme ishqa könüp kettuq ,
aka siz mini buyerdin élip kiting ??? " Bu 13
yashliq aman'gülning kechürmishi we iltijasi . U xenzuchini bilmisimu meyli , yataqtin chiqmay oltursila qalghan ishni xojayin
orunlashturidu , undin bashqa héliqi 20 nechche oghul balining qaysi udul kelse
xalighanche zorluq qilidu , aman'gülning buishlargha könmey amali yoq . Kiyin
héliqi kishi , buqizni qayta körmigen . Mana bu minglighan , on minglighan aman'güllerning ichkiri
ölkilerdiki kechürmishi , bundaq misallarni birmu bir sözlep kelsek heqiqeten
tügümeydu . eRkin rozining : qutulush yoli namliq
kitawidiki " yurtuni tapalmighan qiz " namliq maqalisidiki weqelik
hergizmu toqulma emes , köptürülgenmu emes .Nawada aman'gülning hayati yene
mushundaq birnechche yil dawamlishidighan bolsa , téxi échilmay turupla tozup
ketken baliliq we yashliq baharidin , hemmdin ayrilghan aman'gül hemmidin
ömüdini üzp özini bulushigha qoyuwitishi mümkin . Bundaq qizlar
, baliliqini , pakliqini xoddi ilgiri körgen chüshlirini esligendek
eslep qélishi mümkin . Bundaq qizlar bir qorqunushluq halaket özini yütüp kitip
barghanliqini bilip tursimu , bilip turup , öz ayiqi
bilen buyolni dawamlashturushi mümkin . Chünki öz dosti ,
özining akisidek , hetta dadisidek kishiler özini mushu yolgha , bugünki
haqaratlik bukün'ge qoydi emesmu !!! bir qizgha
nisbeten éytqanda : uning eng zor bayliqi uning ippiti , ghoruri , pakliqidur !
bir qizning pakliqi dunyaning pakliqi bilen barawer !ayallarning
pakliqi bilen , erlerning merd liki bilen dunya güzeldur ! emdi
u yurtigha bérip nime ish qilidu ? Qaysi yüzi bilen yurtida yüridu
? Buchaghdiki aman'gülning hisyatini chüshenmek tes , u jem'iyettin ,
kishilerdin , hemmidin , yene kimlerdindur nepretlinidu , yurtida xatirjem
yürgen qizlargha heset qilishimu mümkin , shundaq bolup qalsa , umu yurtigha
bérip , xoddi ilgiri özini dosti aldap élip kelgendek , yurtidiki qizlardin
birnechchini élip chiqishi mümkin . Ayallar ulughdur !ular
bizning köngül bölüshimizge , köyünüshimizge muhtaj . Uyghur qizliri ezeldin
özining pakliqini saqlap kelgen idi , " nuzugum
öz ippiti arqiliq milletning ghorurini qoghdap qalghan " , deydu abdu
shükür muhemmed imin . Kiyim yirtilsa yéngidin birni sétiwélish mümkin , öy örülüp ketse qaytidin sélish mümkin , oghul bala
oghri bolup qalsa , terbiye arqiliq yaxshi yolgha bashlash tamamen mümkin .
Likin bir qiz özining pakliqini yoqatsa , pütün
dunyani biripmu eshu bulghan'ghan ayalni paklash mümkinmu !? Beziler , héchbir
numus qilmastin , shinjang ning herqaysi jayliridin 15 yashtin 25 yashqiche
bolghan qizlarni , ichkiri ölikilerge oyun qoyghini apirimiz dep uyghur
qizlirini teshkillep ,oyun qoyush nami bilen ichkiri ölkilerge türkümlep apirip
, mexsus öylerni ijare élip pahishelikke salmqta , ichkiri ölkilerdiki herqaysi
chong - kichik mihman xanilar , risturanlar , bezmixanilar bilen toxtam
tüzüshüp , buorunlarni uyghur qizliri bilen teminlimekte . Bu qizlar buyerde " hemra bolghuchi " , " yalingach ussul
oynighuchi " bolghan . Yene bezi kishiler ,
ichkiri ölkilerning sen'et mekteplirge oqughuchi qobul qilimizdep nurghun
qizlarni ichkirige aparghan . Yene beziler téxi teptartmastin
, aptonom rayonluq sen'et ömiki , aptonum rayonluq sen'et mektipi
qatarliq orunlarning namini shipi kelturüp ,( bu orunlarning yaridimini qolgha
keltürüwalghan ) uyghur qizlirini ichkiri ölkilerdiki sen'et mektipige
oqughuchiliqqa qobul qilghan . Kishilerning iside bolushi mümkin
: bular téxi shinjang tiliwiziye istanssida buheqte mexsus ilan
Shuningdin kiyin héliqi ayalmu pat pat ichkirige kirip
chiqidighan bolup qaldi . Uni qaysi sen'et ömikige
xizmetke teqsim qilghanliqini héliqi ermu , bizmu
bilelmiduq .
8- Bet
Hazir ichkiri ölkilerde mushu nam bilen kelgen qizlar
xéli köp . Hilihem mushu nam bilen dawamliq kelmekte . Shinjinda sen'et saheside xizmet qiliwatqan bir
uyghur bu heqte toxtilikp mundaq deydu : " hazir
shinjinda bir ayal , shinjangdin uyghur qizlirini aldap élip chiqip dellalliq
bilen ughulliniwatidu , isimi : aygul ehmet , yurti aqsu sheher len'ger yuli .
Bu nomussiz alwasti xutun 90- yilning bash otturida ichkirge chiqip uzi paishe bolghan , kiyin bara - bara yurutqa her bir chiqishida öz
doslirini yaishi sözler bilen aldap élip chiqip ularning paishe yuligha
méngishigha sewepchi bolghan . 2000 - Yilning bashliridin bashlap shinjangdin
turkum turkumlep 15 yashtin 22 yashqicha bolghan qizlardin nurghun qizlarni
uyun quyumiz digen yalghan qalpaqni keydurup , ularni ichkirge élip chiqti
" .Ular bu qizlarni ichkirige aparshandin kiyin birer ayghiche u narside
qizlarni pahishe yuligha méngishqa zorlimay bulargha sériq mezmundiki gepler ,
sériq kino larni qoyup bergen , yene erler bilen munasiwet qilghanda qandaq
qilish kirek ? Digendek ishlarni ögetken hem pulni nahayiti köp tapidighan
geplerni dep yurup bularning kallisida bir chong burulush hasil qilghan .Ular ,
bu qizlarni élip chiqqanda ularning ayliq ish heqqini 800 somdin 1500 somghiche
diyiship chiqidu . iChkir digende 1000 som pul bir
qizbalining ushshaq chushshek ishlirigha yitishmeydu . Shunga u kichik narside singillirimiz , kitey dise kitelmey , turay dise tapqan
pulii xirajitige yitishmey amalsiz bara bara bashqilar bilen haraq ichiship
birish ( bashqilar haraq ichiship bergen'gila bikar pul bermeydu , shu narside
qizlirimizning uyer bu yerlirini.....) Bara barawaqit uzarghan siri narside
qizlirimiz gha yaxshi - yaman geplerni sözlep birip ( ularda chong - kichik
hemmiside tartinish hisiyati qalmaydu chongliri kichiklirige özlirining
bashqilar bilen munasiwet qilghandiki hisiyatini , tapqan pullirini sozlep
birip ularni qizziqturidu ) axiri qandaq qilidu , héliqi aygul ehmet digen
jeddal shu narside qizlarni birkunige toghurlap taza pulisi bar bir baywetchige
solap birip u qizning ippitini bulghashqa sewepchi bulidu , qizliqi tugeshken
qizlargha -- emdi sen qiz emes , buningdin kiyin mushundaq qilsang köp pul
tapisen , bir qétim qilsangmu yene sen shu , dawamliq qilip pul tapsangmu yene
sen shu , sen buyolgha berbir kirip boldung ! dep u
narsde qizlarni menggu nomusqa qoyidu .....
U ayigul ehmet ichkirige élip chiqqan qizlar ning bezilliri , aygülning qolida birer yil turghanadin kiyin ,
dukkan ayrip , ayguldin ayrilip , shinjanggha chiqip uzidinmu kichik
narsidilerni élip chiqip yene shu aygulning usulidin paydilinip ularnimu xuddi
aygul nabut qilghandekla nabut qilidu .....!
Men béjingda bir uyghur ashxanisda tamaq yewétip besh
neper uyghur qizini kördüm , bularning eng kichiki 15 yashlar etrapida , chongi
23yashlar etrapida iken , 50 yashlar diki bir xenzu ayal bularni yötilep yüridu
, kiyin bilsem buayal héliqi qizlarning xojayini iken , u mushu qizlarni
bashlap yürüp tijaret qilidiken . Bundaq ishlar kundin kunige ewji élip mana
bugunki kunigiche atalmish nachar shinjangliq oghurilargha qushulup shinjangliq
jalaplar digen haqaretlik namghairishiwatimiz .
Éntirnét arqiliq qizlirimizning yalingach resimliri ( sériq
mezmundiki ) , oghirliq qilwatqan resim ler herqaysi memilketlik torbetlerge
chiqirilip bashqilarning kemsitishige uchirawatidu " .
2000 - Yili béyjing shehrining melum rayonida birnechche
uyghurni waqitliq nopusng yoq iken dep yighiliwélish ornigha ékiriwaldi
. Uyerde yene birnechche uyghur bar'iken biz buyerde 10 nechche uyghur
bolup altekün turduq . Arimizda yene bir jup erxotunmubar , yene ikki kichik bala , bularning birsi 6yash
, yene birsi 14yash iken . Héliqi ikki neper kichik bala oghiri bolup ,oghirliq qiliwatan yéridin tutuwalghan iken ,6
yashliq balini héliqi er xotun balam dep yénigha taritqini turdi , eslide bu
erxotunlarmu shorka söreydighan kishiler iken . Belkim kishiler bilmesliki mümkin , ichkiridiki sheherlerde , yighiwélish orni
deydighan bir orun bar . Bu orun yighiwalghan kishilerni qoshna ölkilerning yézillirigha , janggallirigha apirip tashliwitidu , yénida
pul barmu , yoqmu , kari yoq . Yilda birer qétim shnjanggha apirip 600 somdin
pul élip andin qoyup biridu . Bizni yéghiwalghini
Közi bilen körgüchilerning éytishiche :
uyerde 320 som puli bolmighanliqi üchün6 aydin biri shuyerde yétiwatqan
uyghurlar bar iken , ularning saqal , burutliri ösüp tonughusiz bolup ketken .
Bizni del shuyerge élip kitiwatatti . eMma yéningizda pul bolsa uningdinmu ensiresh hajetsiz ,
9- Bet
Buyerdiki uyghurlar üchün , bundaq palinip turush
adettiki bir ish . Pulingiz bolsila sizni béjing puyiz istanssidila qoyup biridu , béjing poyz istanssida qoyup birish bahasi
700somdin 500somghiche , yene birbiken mangsingiz yene bahasi chüshidu , xoddi
mal sodilashqandek sodilishidighan gep . Bizni bu qétim béyjing poyiz
istanssida qoyup bermidi ,poyiz béyjing bikettin qozghilip yérim saettin kiyin
héliqi erxotun özige 1000som ,héliqi6 yashliq baligha 500 som tölep , poyizdin
chüshüp qaldi . Héliqi 14 yashliq bala : minimu élip
chüshüp kiting men sizge shorka bolay !? Dep xéli yalwurghan bolsimu
, uerxotunlar : sining yéshing sel chongiyip kitiptu taza ish
qamlashturalmaysen ! dep unimidi .Biz , béyjngdin sekkiz saet mangghandin kiyin
, ishek sodisi qilghandek taliship yürüp , sekkiz kishi herbirimiz 200 somdin
tölep poyizdin shüshüp qalmaqchi bolduq , héliqi 14 yashliq bala : "
akilar ! minimu bille élip chüshüp kitinglar ?
Pulunglarni tépip birimen ! dep
yalwurdi , likin bashqilar : sen pulni nedin tépip birisen , biz sini nedin
tapimiz ? Dep unimidi . Arimizde 55 yashlar diki bir
kishimu bar idi , ukishining diyishiche ilgiri 20
nechche yil hökümet xizmitini ishligen iken , shukishi : ukilar ! bu kichik balini bille élip chüshüp kiteyili ! bu bala gunasiz , bubala jem'iyetning ziyankeshlikige
uchrighan ,qaranglar bubaligha ! bu bala
ziyankeshlikke uchrighan , biz uni qotuldurup qalayli !! didi
. Likin bu balini poyizdin élip chüshüp ketken bilen bundin kiyin uning
halidin kim xewer alidu , uning turmushini kim
orunlashturudu ? U béyjingghabarghandin kiyin yene xojayinni tépip oghirliq
qilishi mümkin ,uni qilmisa nime ish qilidu ? Digendek
gepler bilen héliqi balaközliri yash halda poyizda qaldi ,
poyzning dérizisidin bizge umütsiz qarap uzap ketti . Uketti bir poyizda
yalghuz bir oyghur balisi ketti . Uchiqqan bu poyiz
nege bérip nede toxtaydu ? Uning toxtash bikiti nede ?? Buni héchkim bilmeydu , u
nishansiz bir yölünishke qarap ketti .
Bundin bir yil burun , béyjing poyiz istanssida mushundaq
qismet bilen poyizda saqchilarning nazariti astida olturgha besh neper uyghur
qizini körgen idim bular oghri bolup , 10 yashtin 13 yashqiche bolghan üch
neper qizni 20 yashlar etrapidiki bir qiz pul tölep élip ketti , yene 17
yashlardiki ikki qiz puli bolmighanliqtin , héliqi baligha oxshash nishansiz
bir yölinishke qarap ketti .
Ösmürler kelgüsining igilliri ,
qizlar milletning anisi , etisi , milletning kiyinki teqdiri
Balilar kilechekning igilliri ,
qurghuchilliri , herqandaq bir milletning ösmürliri eshu milletning warisliri ,
ejdatlarni ewladlargha ulaydighan warislardur . Ularni asirash
, etirapliq terbiyelesh , terbilinish sharaitigha ige qilish ata -
anilarning , shundaqla pütkül millet ezalirining bashtartip bolmaydighan
buruchi . Perzentler yaxshi kün körmise , terbilenmise
, terbilinish sharaitigha irishelmise , bumilletning kelgüsi qarangghu bolidu ,
tuyuq yolgha kirip qalidu ." Qiyamet küni hemmidin éghir azap chekküchi , öz ailisini nadan qaldurghuchidur" .
---- Qur'an kerimdin .
Bir chaghlarda , hindistan filimi
" sergerdan " diyarimizda keng tarqalghan . Kinodiki bash pirsunaj " raj " ning kechürmishliri xelqimizning yürek
tarini chekken , kishiler bu kinoni nurghun qétim körgen bolsimu , yene
qanmighan idi . " Raj " din ibaret bir oghri
kishilerning nepritini qozghimastin eksiche hisdashliqini qozghighan idi .
10- Bet .
Ana yurtung aman bolsa ,
Renggi - rohing saman bolmas .
--- Uyghur xeliq maqali
Bu kino , dunya kino munbirini
zil - zilge salghan kinodur , sergerdan "raj " qa pütün dunya
hisdashliq qilghan ." Sergerdan " namliq bu
kinoning bir resimlik kitawining chüshendürüshide mundaq bir izahat bar , raj,
türmidin chiqidighan chaghda : " xosh emdi uzun'ghiche körüshelmeymiz
", digende , gundipay uninggha : " sen bu mihman xanining daimliq
mihminighu " deydu . Aptur buyerde , türmini
nimishqa " mihman xana " deydu , chünki u, rajqa hisdashliq qilghan
,diyilgen . Bu kino hindistanda bolghan we qelik ,
eyni dewirdiki hindistan jem'iyiti teswirlen'gen . Raj shurayondiki bir
namratlar mehelliside chong bolidu , turmush uni oqushtin toxtashqa mejburlaydu
, qarngghu , tar kochilarda temtirep yüridu , anisining arzusi boyiche u esli
adukat bolmaqchi idi , likin rehimsiz teqdir uni bir oghiri qilip qoydu ,
jem'iye t uni shuyolgha mejburlidi , shuyolgha ittirdi . U axirqi qétim sotta
mundaq deydu " men tunji qétim söz qilish hoquqigha irishtim
, siler mining gipimni balduraq anglighan bolsnglar , men bügünki kün'ge
qalmighan bolattim " .
Hindistan en'giliyening hökümiranliqida uzaq turghan , bu
mezgilde in'gilizlar hindistanning maarp , iqtisad , ishqa orunlishish yolliri
, indistanliqlarning siyasi hoquqi qatarliq hindistanliqlarning teqdirini
belgüleydighan muhim tarmaqlarni köntirol qilip monipol qiliwalghachqa
hindistan jem'iyitide ishsizliq köpeygen , oqushsiz ballarning sani ashqan ,
bay ,namratliq perqi chongiyip etken .Hindistan jem'iyitini nurghun " raj
" lar qaplap ketken . " Raj " dewride
n'gilikzlarning hindistanda qaldurghan tesiri téxi tügimigen , in'gilizlar
dewridiki hindistanni qaplap turghan qara tuman téxi tarqap ketmigen idi .
Jem'iyetning siyasi tüzülmisi ,
qatarliq herxil sewebler tüpeylidin " raj " ning sergerdanliq qismiti
kilip chiqqan . Rajning teqdirini eyni dewirdiki siyasi tüzülme
,hindistan jem'iyitige chong jehettin tesir körsitiwatqan küchler
belgülep qoyghan .
Sergerdan " namliq kino
hindistanda 1955- yili ishlen'gen , aridin 50 yil ötüptu . iLgiri
kishiler hindistanning kinoliridin körgen körünüshlerni emdilikte öz etrapida
köridighan boldi . Uyghur jem'iyitini nurghun " raj " lar qaplap
ketti , téxi mektep yéshigha toshmighan sebi balilar " oghri " digen
haqaretlik namgha qaldi , 13 yashliq sebi qiz mejburi halda " pahishe
" digen namning igisi bolup qaldi . Kishiler öz ballrining jinayet kochisigha
kirip kitiwatqinini körüp turup , öz perzenlirige
özliri ige bolalmay nime qilarini bilelmey qaymuqup ,ilajisizliq ichide
yürüshmekte .
Uyghur oghli abdurehim dölet ,
" bularning teqdirige kim mes'ul ? " Digen maqalisini yézip
yurtimizdiki " bawmu " bala baqquchi qizlarning teqdirini , shundaqla
milletning kelgüsi teqdirini bizning semimizge salghan idi , undaqta ichkiri
ölkilerde jinayet yoligha qarap kitiwatqan nechche un ming uyghur ösmürning
teqdirige kim mes'ul ?Yurtimizdiki bala baqqichi qizlar herhalda taptin chiqip
ketmey chong bolsa bir erning pishini tutup nénini tépip yeleydu , ichkiri
ölkilerge aldap élip bérilip deslep oghirliqqa , andin pahishelikke
séliniwatqan qizlarning teqdirige kim mes'ul ? Rehimsiz jem'iyetmu
? Bularni eshu yolgha mejburlighan eshu haywanlarmu?
Bumesilige kishiler herxil pikirde bolmaqta , beziler
buninggha amal yoq, dise. Yene beziler : hemmisini
yoqutuwitish kirek buoghrilarning , ichkiride yüzimizni qoymidi bizning ,
hemmsini tutup türmige solash kirek ! deydu . Yene
beziler buishni hökümet , saqchilar bir terep qilishi
kirek deydu . Yene beziler : bu ata anilarning
ballrini yaxshi terbilimigenlikidin bolghan deydu . Bubexitsiz balilarning
teqdirinimu jem'iyettüzülmisi melum jehettin belgülep qoyghan
. Meyli kim nime disun , ballarning hazirqi
rialliqini héchkim inkar qilalmaydu .
Buishlarning jeryani nahayiti murekkep
, yene bir jehettin nahayitimua ddi . Meyli sewebining qandaq bolushidin
qet'i nezer , balilarni qotulduruwélish kirek! uyghur
intérnét torlirining biri bolghan torida (ilawe: torbet nami we addressi
qalduruldi) , 2004- yil 2 - ayning 17-küni mundaq bir xewe ilan qilindi ,
" ichkerde melum sheherdiki bir sning ashkarliche ,yéqinda 13 neper kichk
ballar ni saqchilar yighiwalghan ,hliqi kishi saqchi idarisige bérip terjmanliq
qilip bergen .Bu ballar köpinche , yeken , peyziwat, yupurgha , qeshqer kona
sheher ( xanérq yekshenbe baziri )qeshqer yéngi sheher din iken , yene qumbaza
digen yurttinmu bar iken .( Qum bazar digen peyziwatiki bir bazarning ismi ,
bala kichik bolghachqa mushu isimni aran diyeligen bolushi mümkin )
tordashlarning mushu uchurgha asasen , uchur bilen xewer tépshni ,we uchur
bilen temnlishni soraymiz " . Dep yézilghan .
-Bet
Buxewerni körgendin kiyin ,
béyjingda oquwatqan bir ali mektep oqughuchisi sözining axirida mundaq deydu :
" béyjingda bundaq balilardin nechche mingi bar ... Qaysinglar kilip
ekitisiler ?!!!!!!! " .
Buxewerni körgen , shinjinda
xizmet qilidighan bir uyghur mundaq deydu : " wushi , shénjén dimu neche
mingi bar téxi ....
Men ötken yili 12 - ayda birsining hawalisi bilen saqchi
xanigha terjimanliqqa barghan , men kirsem 10 yashtin25-27 yashlardiki balilar
, yashlar , bezilirni turbigha chétip qoligha koyza sélip qoyghan , beziliri
yerde dugdutup oltughan , bu mesum;chiraylardighéripliq , yalwurush , telmurush
alametliri chiqip turidu , men kirsem hemmisining kuzi mende , xuddi birersini
kipil bulup élip chiqidighandek . Saqchilar manga bundaq balilar kunde bu
saqchi xanigha nechche oni kiridu , didi . Men oylap qaldim , shénjénda saqchi xana digen samandek , bir saqchi
xanighakunde 10 din oghiri kirse 100 saqchi xanigha 1000 digen gep , ichim
siyrilip ketti , bu nomussiz oghri qaraqchilarni qandaq qilsaq tugerkin ,
hélimu shénjén jamaet xewipsizlik organliri bir nechche ayda bir'ikki qétim ,
shinjangliq oghrilarni payiz arqiliq quralliq muhapizet qilip échqiwitidu ,
shundaqtimu azlay dimeydu towa......
Narside balilar andin köp;, bu narsidilerni qaysinglar
kilip ekitisiler !!!!
Qandaq qilsaq bulidu " .
Shangxeydin torgha chiqqan bir uyghur mundaq deydu :
" shangxeydimu az emes ....
Likin ularni hichkim ilip kelmigen belki turmush ilip kelgen . Siler ularni hazir ilip ketsenglarmu
,uzun otmey olar özi yinip kilidu . Men shuni bilimenki;bezi saqchilarmu oghri . . .
Hey . . .
Qalghan gepler emdi biz yashlarda qaldi ... " .
Yuqarqi muzmunlarni héchqandaq perdazlimay öz péti berdim ,
bundaq misallar samandek köp , butéxi nahayiti az bir qismi .
Yéqinda bir matiryaldin : "
lushün ependi balilarni qutquzuwélinglar !!! dep nida
qilip , sewdai xatirisini yazghan idi , uhazir bolghan bolsa , yene nime
xatiriisini yazar idi " . Digen birsözni uqup qaldim .
Ras ! uhazir bolghan bolsa
hazir nimilerni yazar idi ? Alimimiz abduqadir damollimu ,
memtéli ependimu kelgüsi üchün , balilar üchün jénini pida qilghan emesmidi !?
Ular hazir bolghan bolsa nimlerni yazar idi ?Bizning
hazirqi talantliq alim liirmiz , yazghuchilirimiz nimlerni yéziwatqandu ?
Qandaq qiziqchiliqlar bilen aldirashtu ? Milletning
teqdiri anilarning qolida emesmidi !? Bizning kelgüsimiz , ümüdimiz balilarda emesmidi !? eJiba shairlirimiz busözlerni öz eserlirige pasahet birish
üchünla qollan'ghanmidu !? Bu sözni ziyalilirimiz jan béqishning desmayisi qiliwalghanmidu ? eShu balilar ,
qizlar bir azapliq qismet ichide échinishliq ingrimaqta !! ularni
qotquzuwalayli !! özimizning kelgüsimizni
qotquzuwalayli !! kishiler yénidiki pul - mallirini jan tikip qoghdaydu , ejiba
milletning kelgüsi , hem meniwi , hem maddi bayliqi
Bolghan balilarni , milletning ghoruri bolghan ayallarni
jan tikip qoghdashqa erzimemdu !?
Mushu ehwallardin xewerdar kishiler we mushu kochida
méngiwatqan balilarning öz aghzi bilen éytishiche :
bundaq qoramigha yetmigen , oqush yéshigha téxi toshmighan , oghirliqqa
séliniwatqan ballarning sani peqet shangxey rayonidila 10000etrapida iken .
Mushundaq herbir sheherde 10000 mingdin bolsa ichkiri ölkilerdiki herqaysi
sheherlerde qanchisi bar ? Buni hisablap körginimizde
wujudimizni bir qorqunushluq titirek basidu .
iChkiri ölikilerdiki balilarning sani kündin - kün'ge ashmaqta .
Herqandaq bir jem'iyet tuyuq yolgha qarap mangghanda ,
uning ipadilliri , qizlar bilen balilarda ipadilinishke bashlaydu . Qizlar ige
chaqisiz qalidu , oqushsiz ballar köpiyip kitidu .
Balilarning bu échinishliq teqdiri qachan ayaqlishidu ??
Buninggha kim mes'ul bolidu ?? Hökümet zadi nime ish qilidu ?? Bubalilarmu qanun teripidin qoghdilishi kirek idighu !? Hazirqi ehwaldin qarighanda ,
bumesilini hökümet tedbir qollinip bir terep qilmisa bolmaydighan yerge yetti .
Mushu matiryallarni teyyarlawatqan künlerde
, shangxeyde bir yuruttdushum bilen uchriship qaldim , bashqilardin
uqsam , bukishimu shinjangdin bir türküm kichik balilarni élip chiqiptu .
Men bu matiryalni teyyarlashta , birdemlik hayajanlinish
tesiride hisyatqa tayanmastin , belki ichkiri ölikilerdiki töt yilliq jahan
kezdilik hayatimda öz közüm bilen körgen , ichkirde oquwatqan , xizmet
qiliwatqan ,tijaret qiliwatqan , hetta eshu tar kochilarda méngiwatqan
kishilerdin anglighanlirimni , körgenlirimni emeliyetke asasen yazdim .
Ularning éniq sanini élishqa mümkin bolmay qaldi ,
chünki ular nahayitimu yötkilish chanliqqa ige .