Kahar Barat Uyghur tarihi, Ottura Asia tarihi ve Hitay tarihini pixxikh bilipla khalmastin, uni nami qikhkhan bir tilxunas dep atisammu jikh hatalixip ketmeymen. Kaharning sozlex khabilyiti yukhuri, yezix ikhtidari kuqluk, bir khanqe qet tillerini pixxikh bilidighanlikhini bu torbetke kirip turidighan uning oz vahtidiki savakhdax ve hizmetdaxliri obdan bilidu. U 1974-yilidin 1980 yilghiqe Beijindiki Milletler Institutida "Turkologiye" kespini okhuvatkhan mezgildila Hitayqe bilen Turkqini obdan ogunivalghan idi. Xu mezgillerde Turkiye ve baxkha memliketlerdin kelgen okhughuqi ve qet'el mutehesisliri bilen arlixix arkhilikh bir tereptin kespini pixxikhlighan bolsa, yene bir tereptin qet tillirini mexikh khilghan. Bu toghurlukh Kahar manga nurghun hikayilirini sozlep bergen. Bularnining hemmisini men bu yerde sozlep otmekqi emesmen, pekhet bir-ikki misalni sozlep otey.
Bundin 20 yil burun Kahar bilen destlep tonuxkhanda, mening koz khariximda Kahar tarihqigha kharighanda bekerek til xunas korunetti. 1984-yili Kahar Nanjing Universititining Qet Tili fakultitigha Nimisqe ogunuxke keldi. Xu vakhitlarda, XJ Universititi yax okhutkhuqilarni oz kespi boyiqe iqkirge bilim axuruxkha evetetti. Menmu matimatika bilimi axuruxkha NJ Universititining matimatika fukultitigha barghanudim. Men XJ Universitit tarih fakultiti Kaharni qet til fakultitgha evetkenligige heyran khelip bir kuni Kahardin: "Kahar, siz nime uqun tarihta bilim axurmastin Nimis tili ugengili keldingiz? U Germanlarning tilini ugengenning nime paydisi bar?" dep sorudum. Kahar bu gepni anglap ozining aditi boyqe manga birer saat Gemaniyediki Turkologiye ilmi, Nimis tarihxunaslirining Uyghurlarni khanqilik yukhuri pellide tetkhikh khilvatqanlikhini, Germaniye muziilirida Uyghurlarning khedimi buyumlirining khanqilik mollighini, Germaniyediki kitap hanilarda Uyghur tarihini tetkhikh khilidighan materiallarning khanqilik jikhlighini sozlepla ketti. Bularni anglap ozemmu khayil boldum. U didighu: "Uyghur tarihini yahxi bilix uqun Hitay tilini, Monghul tilini, Tibet tilini, Turk tilini, Nimis tilinini, Yapun tilini, Fransuz tilini, Engliz tilini ve Rus tilini pixxikh bilmisek bolmaydu. Qedimde bir khisim Europaliqlar Uyghurlarning makanigha kelip jaylaxkhanlar bar. Khedimi Uyghurlar ximali ve Ottura Asiya qit'esini sorighanda, Tibet, Mongghul ve Hitay milletliri bilen tola sokhuxup, tola kelixim tuzup kelgen. Epsuski xu vakhittiki tarihlarni yazghan Uyghur alimliri nahayti az, bizning kopinqe tarihimizni ozimiz emes Hitaylar, Nimislar, Ruslar, Yapunlar, Fransuzlar ve Englizler yezip kelivatidu. Men tarihni khanqe kop okhisam, ozemning tilgha bolghan ihtiyajim xunqe osidu. Bizning universitittiki bezi 'paypakh' baxlikhlar men iqkirsige berip Nimisqe uginip keley disem destlep unumay, sokhuxup aran ruhset aldim" digen geplerni anglap yuzum biraz qimildidi. Kahar gepini davamlaxturup mundakh didi: "Men hazir Turkqini bilimen, Hitayqini bilimen, khedimi Uyghur yezikhini (hazirkhi Mongghul yizikhigha ohxap khalidu) bilimen. Pilanimda bir yil Nimisqini uginip kitab okhughidek boluvelip yene Englizqige tutux khilimen. Kharap turung, men10 yil iqide 5-6 tilni pixxikh sozlep yazalaydighan bolmisam. Xu vakhitta qet tilidiki matiryallardin ozem bivaste paydilinalaydighan bolup heqiqi Uyghur alimi bolup qikhmisam." didi. Men xu geplerni anglap Kaharning nime uqun qet tilni xunqe heves bilen uginidighanlighini quxendim.
1980-yilliri Hitayning iqkirsidiki Universitit okhughuqiliri arisida qet tilni bolupmu Englizqini ugunux nahayti omumlaxkhan idi. Men bilim axurvatkhan Matimatika fakultitini elip otey. Men birinqi mevsum 4 derisni alghan idim. Bularning ikkisi 4-siniplikh deris, yene ikkisi aspirantlargha otuludighan derisler idi. Xu siniplarda okhuvatkhan okhughuqilarning hemmisi digudek Englizqide yezilghan matimatika kitaplarni bivaste koretti. Bezining fakultitkha Amerika yaki Europadin kelgen mutehesisler leksiye beretti. Bivaste Englizqe sozlise okhughuqilar terjimansiz anglaytti. Birakh bu okhughuqilar Englizqini quxuneleydu, yazalaydu, lekin yahxi sozliyelmeydu. Sozlisimu qet'ellikler nime devatkhinini bilemeyti. Men Nanjingge berixtin burun XJ universititta 3 yildek Englizqe 2 yil Rusqe ugengen bolsammu, birer qet ellik bilen paranglixip kormigen. Sirikh qaq kok kozluk qet'elliklerni korsem hudi baxkha bir janvalarni korgendek bolup khalattim. Bir kuni deristin quxkende Kahar: "Tughluk, Engilyedin bir professor keptiken, berip koruxup khoyamdukh." didi. Men: "Uni tonumisam, nimidep barimen?" disem, Kahar: "Siz Englizqe bilgendikin, manga terjiman bolup bermemsiz? Xu arkhilikh ozingizmu tilingizni mexikh khilivalisiz." dep zorlap meni xu pfofessorning oyige apardi. Xu koruxuxte Englizqe bilmeymen dep yurgen Kaharning helikhi professor bilen resmi paranlixip olturghinini korup bu adem Englizqe bilmeymen dep yuretti manga yalghan eytiptude dep oylap khaldim. Ix otkendin keyin Kahar manga quxendurup mundakh didi: "Bir adem hiqkhandakh bir qet tilni omur boyi ugunip ketelmeydu. Birakh herkhandakh bir tilda eng asasliq mekhsetni bildurux uqun pekhet 200-300 soz ketidu. Eger birer qet'ellik bilen oz kespingiz toghurlukh paranlixip khalsingiz adettiki 300 sozdin baxkha 150dek kespi atalghularni khoxsingiz yetidu. Men adette bir til ugensem, ilaji bar purset tapkhan yerde ixlitimen. Til ogengende hergiz hekhler zanglikh khilidu dep oylimaslikh kerek.".
Digendek, Kahar NJ universititiki qet'elliklerge birkhanqe tilda paranglixalatti. Xu yilliri, NJ Universitidiki qet'ellikler ayrim binalarda turatti, ular bilen koruxux uqun mekteptin alahide ruhset sorax lazim idi. Birakh Kahar ikkimiz qet'ellikler bilen kop arlixip til mexikh khilidighan bolup ketip, ular birer paaliyetler bolsa biznimu qakhirivalidighan bolup khalghan. Xu binalarning ixigini bakhidighan Lao Wang biznimu qet'elliklerge ohxutup kinixkimiznimu tekxurimeyti. Bir yildin keyin Kahar Nimisqini obdanlar ogunivaldi. Menmu, Englizqe deristin birni khoxumqe elip bir khanqe Engliz bilen dost boluvelip tilnimni obdanla mexikh khilivaldim. Xu khilghan mexikhlirim mening keyin Englye ve Amerkigha qikhip okhuxumgha qong asas yaratti. Bularning bir khismi Kaharning bergen ilhami ve meslihetlirining paydisi dep kharaymen.
Yokhurda sozlep otkunumdek, 80- yillarda, putun Hitay ali mektepliride qetke qikhip okhux modisi peyda boldi. Mening biliximqe bu ekhim aldi bilen Beijing, Qinghua, Fudan ve Nanjing Universitlerdin baxlanghan bolup, Kahar ikkeylen Nanjing Universitide okhivatkhan 1984- yilidila 400-500 okhutkhuqi Amerka, Europalargha okhuxkha qikhip boptiken. U vakhitlarda Uyghurlardin tehi birersi u yerlerge evetilmigen idi. Bu ehvallardin Kaharning allikhaqan heveri bar ikendukh. Bir kuni manga mundakh didi: "Tughluk, biz Uyghurlar pen-tehnika saheside helila keynide khaldukh. Hazir putun memlikette qetke qikhip okhux omumlixip boldi emma bizning niversitimizde bu toghurlukh eghiz aqsakh hazirqe yol khoymaydu. Bizdek ugunux pursitige ige bolghan Uyghur ziyalilar nahayti qeklik, muxu mektepni okhup bolup bizmu qet'ellerge qikhip okhuxkha tirixsakh boludiken" Men: "Diginingiz toghra, birakh bizning seviyelirimiz ulargha kharighanda jikh toven, TOEFLlardin otken teghdirdimu, fakultitlirimiz khoxulamdu-yokh. Helimu, bizni muxu yerge bir yillikh okhuxkha evetti. Tesmikin deymen." didim. Kahar: "Undakh dimeng, ix digen adem bejiridighan nerse. Tirixipla bersek bir kuni bolmisa bir kuni mehsitimizge yetimiz. Ixkirdikilerni bizdin ekhillikh, sevyelik digili bolmaydu. Ularning pekhet pursetliri bizdin yahxirakh. Men Beijingda heli kop mana men digen alimlar bilen arlaxkhan, bu yerde sizmu ene memliket boyiqe ataghlikh matimatika fakultitida okhuvatisiz. Irade bolsila herkhandakh mehsetke yeteleymiz." dep hayajan bilen sozlep ketti. Xu gepliri manga khattikh tesir khildi. Oylap bakhsam digenlirining hemmisi toghra. Mesilen, men NJ Universitining matimatika fakultitidiki aspirantlargha otken 'Halkha Nezeryesi" derisining imtihanida tirixip 21 kixi iqide 3- bolup ottum. Kahar digendek, men hiqkhaysining keynide khalmidim. Xu khetimkhi parangdin keyin, men mehsetlik halda Englizqemni kuqeytixke baxlidim, Englizqe derisni khoxumqe khilip anglidim, her khetim qet'ellik professorlar leksiye berse vakhit qikhirip khatnixattim. Englizqe kespi kitaplarni tatlaxturup okhuxkha kirixip kettim.
1985- yili Nanjingdin khaytip kelgende, teliyimge yarixa XJ universititi Englizqe savadi bar okhutkhuqilargha bir Englizqe kors aqti. Men buninggha ottek khizikhip mudirlirimiz Prof. Zhang Fuji ve Abdurahman Vekilige: 'bir qettin deris otkeq xu korskha khoxumqe khatniximen' dep vede berip yurup mehsitimge yettim. Bizdin Mavlan Yasinmu bar idi. Deris baxlighan kuni sinipkha kirsek Kahar bizning aldimizda kirip olturup boptu. Xu yerde uning oz vakhtida degen gepliri esimge keldi. Xu sinipta okhughan milli okhutkhuqilardin men, Kahar Barat, Mavlan Yasin, Taxpolat Tiyip, Ablehet Ibrahim, Dolkhun Ablikim, Talghat Behtibek ve Parhat Iminlar bar idi. U sinipta asasen Amerkining Universitlirigha kirix uqun berildighan TOEFL imtihanigha teyyarlikh mexikhlirini khilghuzatti. Engliz Til fakultitidin Margaret Sun bilen Amerkilikh Mr. Clark yitekqilik khilatti. Xu korskha khatnaxkhan maalimlarning hemmisining fakultitta otudighan derisliri bar, oyluk-oqakhlikh bolup vakhitliri nahayiti aldirax idi. Xundakh bolsimu, hemmimiz heddidin taxkhiri tirixqan idukh. Korsning unumi biz umit khilghandin yahxi bolup qikhti. Kahar Barat xu yili arimizda birinqi bolup Harvard Universitige khobul khilindi. Bu hox hever hemmimizni bir tereptin righbetlendurdi, yene bir tereptin iqimizni khizitivetti. Kahargha: "Kahar yaraysiz jumu! Manga khaqanmu xundakh purset keler." disem. Kahar: "Ghulaqkha qidap keldiniz, emdi gheriq khalghanda qixingizni qing qixlep tirixing. Bu purset sizgimu qokhum kelidu." dep meni righbetlendurdi. Bu gepi bugunge kheder khulughumda anglinip turidu. Digendek, bir neqqe yil iqidila xu sinipni putturgen Ablahet bilen Mavlan Amerkigha okhuxkha mangdi, men Engliyege mangdim, Taxpolat bilen Parhat Yaponiyege ketti. Xundakh khilip xu siniptiki 7 neper milli okhutkhuqining 5 nepiri qetke qikhip okhux mehsitige yetti. Men 1989 yili Engliyede bir yil turup Urumqige tetilge barsam putun XJ Universitida resmi qet'elge qikhix dolkhuni peyda boluptu. Birakh hokomet tereptin qetke qikhidighanlarni qekleydighan ixlarmu kupuyip ketiptu (Bu bir kulkuluk ixte, qunki yurtimizda qet'elge qikhix ixliri emdi baxlanghan tursa.). 1990-yili men Amerkigha okhuxkha kelgende, Amerkining herkhaysi xitatlirida XJ Universitining okhutkhuqiliri Kahar Barat, Ablahet Ibrahim, Hamit Zakir, Sadet Obul, Gulbahar Mamut, Mavlan Yasin, Jiger Janabel, Sorat Saydahmet, Parhat Yasin ve Erkin Sidikhlar okhuvetiptiken. Bularning hemmisi digudek okhuxlirini netijilik putturup hazir Amerka Khoxma Xitatlirining ihtisat, pen-tehnika, helikhara banka, alem-tetkhikhiat, universitit, hokomet ve baxkha muhim orunlirida ixlevatidu.
1985-yili Kahar, Ablahet, Taxpolat, Mavlan bilen men beximiz deristin tenepuskha qikhkhanda tovendiki mezmunda 'po' itixip: 'Xundakh kunlermu bolup khalar, bexeylen New York, San Fransisco yaki Washingtonda koruxuxup ketsek' digen idukh. 10 yildin keyin oz vakhtitiki xu 'po'lirimiz emelge axti. Hemmiz yuz didar New York, San Fransisco ve Washingtonlarda koruxup turidighan boldukh.
1974-yilidin tartip bugunge kheder bolghan 31 yil iqide, Kahar ozining asaslikh vahtini Uyghur tarihi ve Tili tetkhikhatigha beghixlighan bolup, tovende korsetken orunlarda okhup hem ixlep keldi. Buningdin koruvalghili boliduki, ozining kiqik vahtini hisapqa almighanda, Kahar 30 yildek omurini akademik orunlarda otkuzgen, Uyghur ve Turkler tarihi, tili saheside nurghun netijilerni yaratkhan. Kaharning yazghan bir khisim makhalilirini men XJ Universitidiki qaghlirimdila anqe-munqe okhup khoyattim. Engliyede okhuvatkhan qeghimda, bir kuni kutuphanida Uyghurlar yazghan birer Englizqe kitap bar-yokhlikhini izdep korgen idim. Epsuski ahturup yurup aptori Uyghur bolghan bir dane kitapmu qikhmidi. Emma, bir khanqe jornallarda Kahar Baratning ismini korup khaldim. Kahar ozemning xehsi dostum bolghaqkha xu makhalilargha alahide kongul bolgen idim, ularda Kahar Baratning bir khisim tetkhikhatlirini okhurmenlerning dikhitige sunghan. Men Amerikigha kelgendin keyin, Kahar Barat yazghan makhalilarni jornallarda korup khalidighan boldum, ottura Asiya ve Uyghur tetkhikhati bilen xoghullinidighan Amerka alimliri mesilen, Dru Gladney, Vector Mair ve Linda Bensonlar Kaharni obdan tunuydu hem yazghan kitap yaki makhalilirida Kaharning tetkhikhat netijiliridin paydilanghan. Kahar zadi khanqe parqe makhale yazip khanqe kitap nexir khildi? Nekh sanini bilmeymen. Birakh uning 2000-yili nexir qilghan "The Uygur-Turkic Biography of the Seventh-Century Buddist Pilgrim Xuanzang" digen 500 betlik kitabini oz kozum bilen korgen. Xu kitapni ataghlikh alim Denis Sinor tehrirligenge Kaharning hoxallikhi iq-iqige patmay ketken. Uning hayajanlanghan halda digen gepliri isimdin zadi qikhmaydu: "Tughluk, ozemni mahtighan emes, dunyada khaysi Uyghur Englizqide kitap qikharghan. Men birinqisi boluxum mumkin" Dervekhe, meningqe Kahar (hatalaxmisam) ozini mahtimidi. Ilmi tetkhikhat bilen xoghullunidighan her-khandakh bir kixi xuni enikh biliduki, hazirkhi zamanda birer pende yengilikh yaritix nahayti khiyin ix, nurghun alimlar ozining putun hayatini pen-tetkhikhatkha beghixlap hiqkhandakh netije yaritalmay bu alemdin otup ketken. Yene nurghunliri jikh japa tartip ilmi sahede netije qikhiralaydighanlighigha kozi yetmey yerim yolda kespini taxlap baxkha ixlargha kirixip ketken. Kahar bolsa ozluksuz oz kespidin ayrilmay davamlikh tirixip kelmekte.
1974-1976 yilghiqe Beijing Milletler Institutida Til ve Terjimanlikh kespide okhighan;
1976-1980 yilghiqe Beijing Milletler Institudida Turkologiye kespide okhighan;
1980-1981 yilghiqe "Divan Lughat at-Turk"ni terjime khilixkha khatnaxkhan.
1981-1986 yilghiqe XJ Universiti Tarih fakultitida Iqki Asiya bilen Turk Tarihi derislirini otken;
1984-1985 yilghiqe Nanjing Universitida Nimisqe ogengen;
1986-1993 yilghiqe Harvard Universitining Iqki Asiya ve Altay Tetkhikhati kespide okhup PhD onvanni alghan;
1994-1995 yilghiqe Hawaiidiki Xerikh-Gherib Merkizide Post-doktorlukh tetkhikhati elip barghan;
1996-1997 yilghiqe Taiwandiki Fokuang Universitida bir yil Orta Asya Buddizimige ait ders otken;
1997-2000 yilghiqe Harvard Universitide bolghan;
2001-2001 yilghiqe Comverse Inc. digen xirkette ali derijilik tilxunas bolup ixligen;
2003-yildin hazirghiqe Yale Universitining Yekhin Xerikh Til ve Medenyiti fakultitida deris otmekte.
Kaharning diyixiqe, u student qaghliridin tartipla kheyerde Uyghurlargha ait khedimkhi yadikarlikhlar bolsa xu yerlerge berip, Seddiqin sipili, Gensu, Dunhuang, Turpan, Qumul, Jimsar qikhmighan tagh, khonmighan ongkurleri khalmighan. Mana bu hislet pekhet bir ilimge kirixip ketken alimlardila boludu, ular izdinix uqun japa dimeydu, rahet dimeydu. Kaharning qet'elde okhux jeryanida Bostonda yalghuz 10 yurup okhux ve turmuxta tartkhan japalirini bu yerde sozlep otmisemmu bolidu.
Dostum Kahar toghurlukh bu khetimkhi yazmamni muxu yerde ayakhlaxturimen. Hizmitim nahayti aldirax bolghaqkha esimge kelgenlerni yezip meshrep.comda ilan khilip keldim. Tordaxlarning bu yazmilirimgha bergen bahaliridin qongkhur pehirlendim. Kopqilikning pikirige asasen, bundin keyin purset tapsam ozem bilidighan Uyghur alimlarni yene tonuxturumen. Xuning bilen bir vakkhitta xuni eskertip otmekqimenki, qet'eldiki Uyghur alimlirini internette tonuxturux ixlirini 1993-yili TOSSA khurulghandin tartip davamlixip kelivatidu. Bu toghursida halisanglar purset qikhkhanda tepsili tonuxturup otimen.
Hemmminglarning khimmetlik vahtinglarni qikhirip bergen pikiringlargha kop rehmet eytimen.
2005-yil 17-Mart Washingtondin