Dr.Kahar ependining Atalmish
"Yeziq Planigha" Tenqit
Tildil
2005.yil 9.May
Men maqalemni towendiki
tot nuqtini choreligen halda bayan qilmaqchi. Aldi bilen bularni
yighinchaqlishimdiki seweb, oqurmenlerge bashtinla eniq bir chushenche berishni
meqsed qildim.
1). Dr. Kahar Barat
ependining atalmish plani, aldi bilen Uyghur kona yeziqini ishlahat qilghandila
andin emelge eshishi munkin. Lekin bu xildiki islahatlarning bolishi munkin
emes, Dr. Kahar ependi otturigha qoyghan tilimizgha yurguzmekchi bolghan
islahat hazirlanmay turup, Uyghur Latin yeziqini ishlahat qilghini bolmaydu
(yeni bir herp bilen ikki tawushni ipadiligini bolmaydu). Uyghur kona yeziqida
herpler qandaq bolsa Uyghur latin yeziqidimu herpler birmu bir maslishishi
kerek, mushundaq bolghandila andin ikki yeziq otturisida ozara aylandurush
muapiqiyetlik bolidu we eng muhimi biz kon'gen Hazirqi Zaman Uyghur Tilining
Imla qaidisigha kapaletlik qilghini bolidu, bolmisa kona yeziqta bir xil imla,
latin yeziqta yene bashqa bir xil imla bolup qalidu, kishilerning Uyghurche
oginish bolupmu chet ellerdiki qerindashlarning ozara alaqilishishi we osup
yetiliwatqan perzentlerning Uyghur tilini mukemmel igilishige tesir qilidu.
Bundaq ziyanni we qalaymiqanchiliqlarni hazir tesewwur qilish munkin emes.
2). Dr. Kahar Barat
ependining atalmish plani "yengi plan" emes, burunla bar bolghan plan
we bu yeziqning nami burunmu "Uyghur Internet Yeziqi" (UIY) idi. Bu
yeziq 5 yil burun Uyghur yeziqini birlikke kelturush jeryanida keskin munazire
qilin'ghan, axirida UIY ning ejellik kamchiliqidin (mesilen, bir herp birlen
ikki tawushni ipadilesh, bolupmu "h" ni "horaz" we
"hormet" dep ikki xil oqush) sewebidin nezerdin chusup qalghan. Keyin
UKY birlikke kelgendin keyin UIY istimaldin qalghan. Dr. Kahar ependi alliburun
otmush bolup qalghan yeziqni yene qayta koturup chiqishi we qayta bazargha
selishi bolsa Uyghur latin yeziqini kona yeziqqa yandash qilip ishlitish
ishliridiki bir xil chekinishdur. Qiziqarliqi, Dr. Kahar ependi tilshunashliq
salahet bilen Uyghur latin yeziqining ilgiri-axiri bilen xewersiz halda
(tekshurup tetqiq qilmay) turup maqale elan qilishi Uyghur tili
tetqiqatchisigha mas ish-herket emes. Hech bolmighanda yuqarqi tarix bolup
qalghan UIY toghurluq we UKY ni birlikke kelturush jeryanidiki ishlar bilen
aldi bilen tonushup chiqishi kerek idi.
3). Dr. Kahar ependi
tilshunasliq salahiti bilen maqalisining axirida, Uyghurlargha ikki xil Latin
elipbesini tashlap berishi (biri neshiriyat we metbuatqa ishlitidigha yene biri
ammiwiy sorunlargha ishlitidighan), uchigha chiqqan prinsipsiz tilshunasning
tewsiye qilidighan ishidur. Heqiqiy tilshunaslar qilidighan ish bolsa eslide;
yeziqni birlikke kelturush, zidiyetlerni azaytish, yeziqta ortaqlishishqa hesse
qoshush, ortaq BIR yeziqni berpa qilshqa tirishdur we yeziqtiki
qalaymiqanchiliqqa xatime berishdur. Hergizmu ikkilik yaritish emes (Bundaq
digenlik yeziqimizdiki kamchiliq we kamtuqlar toghurluq pikir berishke bolmaydu
digenlik emes. Tamamen bolidu, lekin pikirlerning soruni elwette imliy orunlar
bolishi kerek, lekin ammiwiy sorunda bundaq pikir bir qalaymiqanchiliqni teximu
qalaymiqanlashturiwitidu.)
4). Dr. Kahar ependining
maqalising axirida ozining tilini ozi chishliwalghan, ozining putigha ozi palta
chapqan. ULY (yaki UKY) gha bergen bahasini korung, elwette bu baha emiliyet we
kopchilik bu toghurluq kop sozlidi. Ishinimen kopchilik bu yekundin kop xursen
bolidu.
|
Quote: |
|
|
Demek Dr. Kahar ependi
tilshunasliq salahiti bilen iqra boldi, UKY bolsa mukemmel yeziq, eger biz
Uyghur tilini xuddiy neshriyat we mebuat orunliridek eng yuquri sewiye bilen
eniq ipadileymiz we Uyghur tilining izzitini qilimiz deydikenmiz. Biz
ikkilenmey ULY ni qollishimiz kerek. Sawat chiqirishning meqsidimu ,emiliyette,
yazmilarni xuddiy neshiriyat orunliride ishlewatqan muherrirlerdek eniq
ipadilesh emesmu.
Dr. Kahar ependi tewsiye
qilghandek ULY bolsa Uyghur til yeziqning eng aliy orunliri hesablinidighan
neshiriyat we metuatlargha ishlitishke muyesser yeziq. Dr. Kahar ependi
maqalisida bashqa bir planni otturigha chiqirishqa tirishqan bolsimu yenila ULY
ning bir mukemmel yeziq ikenligini kishilerge jakalidi, biz bu yekundin xursen
bolishimiz kerek. Emiliyette, bu yekun bilenla bu tema toghurluq dawamliq
munazire qilishning ehmiyiti qalmidi digen soz. Dr. Kahar ependi UKY ning eng
mukemmel yeziq ikenligini yekunligendin keyin, yene bashqa bir xil elipbeni
(xuddiy UIY) otmushtin tirilduriwelishni oylashning hajiti yoq digen soz,
chunki UIY bolsa tilimizni mukemmel ipadilep berelmeydu, bundaq mukemmel emes
yeziqni oginishning we qollinishning hajiti yoq, elwette. Chunki hechkimmu
mukemmel emes nersini ishlitishni xalimaydu.
Dr. Kahar ependi
maqalisida ozi bilen ozi munazirige chushup, maqalisining axirida kelgende ozining
yekuni bilen ozini yengdi. Bu xuddiy DonKixotning ozining sayisi bilen eliship,
sayisigha yengilip qalghandek bir ish.
I. Dr. Kahar ependining
altalmish plani Hazirqi Zaman Uyghur tilining real ehwaligha uyghun emes.
Dr. Kahar ependining bu
qitimqi qilghan herkitini bir imliy adem qilidighan herket emes. Bu qilmishtin
Dr. Kahar Barat ependining nezer dairisining tarliqigha kozimiz yetidu. Chunki
yeziq mesilisi yalghuzla tilshunasliqla mesile emes. U her sahe her dairige
munaiswetlik ish. Uningdiki birer nerse ozgerse, putun bir milletning
menpetige, ijdimaiy ishlirigha we maaripigha taqishidighan mesile. Eger bezi
"tilshunaslar" yeziq mesilisini addiyla yalghuz tilshunasliq mesilisi
depla oylighandek bolghan bolsa, dunyadiki her qaysi milletler hazir nahayiti
mukemmel yeziqlirni ishlitip yurgen bolatti. Hetta Englishlarmu nemini sozlise,
shuni yazidighan mukemmel "spelling" qaydiliri bolghan bolatti, we
bizmu bunchiliq qiyninip yeziqni kompyutergha salalmay yurmey alli qachan
qolayliq bolghan bir yeziqini ishlitip yurgen bolattuq, we xenzularmu bir amal
qilip Pinyinini ishlahat qilip uni yeziq derijisige koturup (xuddiy
Vetnamliqlardek, Vetnamliqlar burun xenzuche xet ishlitetti keyin yeziqini
latinchigha ozgertken) xenzu tilini birqeder mukemel ipadiyeleydighan shekilge
ekilip xenzu xetini tashlighan bollatti.
Espus, yeziq yalghuzla
"tilshunahslar" oylighandek we ularning iradisigha beqinidighan we
ular turup-turup yeziqqa injinirliq qilidighan, tilshunaslarla kontrol
qilidighan "zil, pil" nerse emes. Epsus Uyghur kona yeziqi azghine 50
yil ichide nechche qetim ozgertishlerge uchridi, seweb bizde kopchiliknining
menpetini olaydighan, kop tereplime bilimlik, nezer dairisi keng bolghan
tilshunashlar nahayiti az bolghanlqida we kopligen tilshunaslar bolghan
teghdirdimu bu xildikilerning nezer dairisi peqetla tilshunashliqtala
yaraydighan kishilerning sewebidin shundaq bolghan, elwette her tereplime
kamaletke yetken tilshunaslirimizmu bar lekin bularning awazi her daim
kanaywazlarning jaraqliq eytqan awazliri we ularning gumashchilirining awazliri
teripidin komulup kaldi.
Maqalidiki Dr. Kahar
ependining kona yeziqqa qilghan shikayitidin koruwelishqa bolidiki, hette
uzundin beri ishlitiwatqan Uyghur kona yeziqinimu eng axirqi birlik digili
bolmaydighan oxshaydu. Demek qarighanda, helighu Latin yeziqi iken, kona
yeziqimu eng axirki birlik emes digen xulasige kelmey amal yoq.
Hemmimiz korup turuptuq,
Uyghur Latin yeziqi (ULY) wetende birlikke kelishi bilen 5 yil jeryanida
nurghunlighan kishiler qollinip keldi we nurghunlighan tor betler quruldi we
kundilik e-mail alaqilar bu yeziq bilen bolmaqta. Bu omumlishish we tedriji
rawajlinip chet eldiki qerindashlarmu arqa-arqidin bu yeziqning ewzelligini
korup, uni ishletmekte hetta nurghunlighan tor betlermu bu yeziqni qollandi.
Hetta desliwide uninggha qarshi kishilermu, mutleq kop qisim kishilerning
iradisini hormetlep, uyghur latin yeziqining birligini oylushup, eng muhimi
milletning menpetini chiqish nuqtisi qilip, uzundin beri kon'gen yezish
adetlirini ozgertip, birlikke kelgen ULY gha konlanmaqta.
Munshundaq yaxshi
sharaitta Dr. Erkin Sidick ependi otturigha chiqip chet eldiki barliq
qerindashlarningmu xuddiy wetendiki qerindashlardek latin yeziqi
qalaymiqanchiliqini azaytish, bir birimizning meqsetlirini eniq, del we biwaste
chushunush shundaqla bashqa milletlerge Uyghurlarningmu (gerche qoshumche latin
yeziq bolsimu) yeziqqa birlikke kelgen mediniyetlik bir millet ikenligini
namayen qilish meqsidide ULY ni ishlitish teshebusini jakalidi. Bu teshebbus bolsa
bir milletning teghdirini we kelgusidin chiqish nuqtisi qilghan we birlikni
yaqlaydighan ilghar bir tewsiye idi we yiraqni koreligen bir teshebbus idi.
Bu xildiki teshebbusnimu
Attawulla ependimu bir nechche hepte burun otturigha qoyghan. U teshebbustimu
yengi planning kerek emesligini, wetendiki birlikke kelgen Uyghur Latin yeziqi
nayahiti yaxshi tallash bolidighanliqi toghurluq ipade bildurgenidi.
Hemmimizge ayan yuqarqi
teshebusnamilarde bashqa bir planni barliqqa kelturush teshebusi emes. Bu hemme
kishige nahayitimu eniq. Peqetla wetende birlikke kelgen teyyar yeziqni
ishlitishla idi. Chunki bashqa bir planni otturigha chiqirish bolsa, peqetla
yeziq mesilisini yene patqaqqa patturushtin bashqa nerse emes, arqigha
chiqinish, toxtalghusiz cheki chiqmaydighan munazirilerning bashlinishi we
axirida yenila halak bolushtin bashqa nersiler emesidi. Eng muhimi, biz chete
turup qandaq yeziqni planlayli u yeziqni biz wetendiki kishilerge tangalmaysiz,
bu mesile hemmimizge eniq.
Shudaq turuluq we bu
mesilini eniq bilip turup, bezi kishiler birlikni kozlimey we kopligen
pakitlargha koz yumup, yuqarqi teshebbuslargha qarshi chiqti. Jumlidin Dr.
Kahar ependimu bu mesile yenggillik bilen qarap, oz meyliche hechqandaq
chushendurmestinla (gerche Dr. Erkin Sidick nechchilep eniqlima bersimu)
"yengi" plandin** birni otturigha qoydi. Emiliyete Dr. Kahar Barat
ependi tep tartmay hech qandaq eniqlima bermeyla, Dr. Erkin Sidick ependining
teweshbusini bashqa bir yerde burap, ULY ni omumlashturush munazirsini "hijack"
qiliwaldi. Emiliyette bundaq oxshash planni Dr. Kahar ependi bir yil burun
otturigha chiqarghan we uninggha kishilerning inkasmu bolmighan idi. Baldurmu
emes, keyinmu emes, bundaq tutami yoq plandin birni otturigha chiqirish, ULY ni
omumlashturushdek yaxshi weziyet shekilliniwatqan sharaita chiqqan teshebbus
munazirisini Dr. Kahar ependi bashqa mezmun'gha qachurup, ozining bashqa
gherizi uchun ishletkenligidin bashqa nerse emesligini eniq chushenduridu.
**(emiliyette bu
"plan"diki atalmish internet yeziqi esli bar yeziq, Kahar Barat
ependining original yeziqi emes, men bu toghurluq keyin sozleymen)
II. Bizge yene bir yeziq
islahati kerek emes.
Dr. Kahar Barat ependi
aldi bilen maqalisini uyghur kona yeziqini shikayet qilishtin bashlaydu. Uning
asasliq meqsidi, kona yeziqdiki herplerning Uyghur fonmenlrini (tawushliri)
ipadileshge kop berilgenligi we bezi tilshunaslarning sewebidin artuqche
herplerni Uyghur tiligha qoshqanliqi we bir herp uchun aldi, orata we axiri
herplerning hajiti yoqliqini tenqitleydu. Lekin Dr. Kahar ependi bashqa
tilshunaslarni shikayet qiliwatqan mezgilde, oziningmu shundaq tilshunalardin
ikenligini untup qalghan. Chunki, shikayettiki tilshunaslar bolsa 32 herpni
barliqqa kelturdi, lekin Dr. Kahar ependi bolsa uni 26 herp qilishqa tirishiwatidu.
Qerindashlar oylayli, yuqarqidek kallisi qiziq tilshunaslar her 20 yilda bir
qetim Uyghur elipbesidiki herpleni ishlahat qilishqa tirishsa, bir milletning
yeziq sawadi qachan'ghiche chiqip bolidu?! Menggu chiqmaydu, esirlep-esirlep
yeziqimiz muqimlashmaydu.
Dr. Kahar ependi siz
qanchiliq shikayet qiling, bala tughulup bolghan bala, kozi chirayliq emesken,
bir qulqi sel chong yaki boyi paka iken dep aghrinish hamaqetlerning ishi.
Tughulup bolghan we yeshi bir yerge barghan balini anisining qosiqigha qayta
kirguzuwetkili we qayta tughuldurghili bolmaydu. Emiliyetke qarash kerek, set
tughulup qalsimu u bizning balimiz, "Kirpe balam yumshaq balam, qagha
balam appaq balam".
Shu yeri eniqki, Dr.
Kahar ependining asasliq meqsidige yalghuz Uyghur Latin yeziqi mesilisini bir
terep qilish emes belki kona yeziqni teltokus (wholesale) islahat qilishtin
ibaret gherez yoshurulghan, buni maqalini yaxshi oqusingiz koruwelish bek asan.
Dr. Kahar ependining asaliq meqsidi, hazirqi zaman uyghur elipbesi "tilshunaslarning"
elipbesi bolup u "xelq" ning elipbesi emesmish (qiziqarliqi Dr. Kahar
ependi maqalining axirida neshiryat we mebuatlargha bir xil yeziq, addettiki
puxralargha yene bir xil yeziqni tewsiye qildi). Sewebi aldinqisi bolsa
transkripsiyelik elipbe bolup uningda artuqche tawushlarni elipbe derijige
koturulgen iken. Demek Dr. Kahar ependining meqsidi; aldi bilen Uyghur kona
yeziqidiki 32 herpini azaytip kona yeziqtiki ﻍ [gh], ﻕ [q],
ﺥ [x], ﮊ [], ﯤ [é] larni yoqutushtni bisharet bergen.
Eger mushu idiye yene bir qeder rawajlandursa, yene bir tilshunas chiqip Uyghur
kona yeziqidiki hemzelerni (apostrof) larning eliwetishnimu tewsiye qilidu.
Mushundaq ketiwersek, kona yeziq menggu kompyuterning sirtida qeliweridu.
Dostlar oylap beqinglar,
Dr. Kahar ependi "buzulup ketken" dep shikayet qilghan tilimizning
elipbesi her qanche transkripsiye yeziqi bolsimu herpler bashqa tillardiki
yeziqlargha selishturghanda yenila az, 60, 70 yildin beri bu atalmish
"buzulup ketken" til uyghurlarning kundilik qollinishini qanaetlendurup
keliwatidu, nurghunlighan kitab, gezit, jornallar barliqqa keldi. Nurghunlighan
ebebiy bayliqlar Dr. Kahar ependi haqaretlewatqan mushu tilimizning imlasi
bilen yezildi we yeziliwatidu we bizmu shundaq sozlewatimiz. Bu tilda imlagha
ait kitablar, lughetler, izahat lughetliri tuzuldi, romanlar, powestlar,
hekayilar, sheirlar yezildi we yeziliwatidu, guzel naxshilar eytildi we
eytiliwatidu, radioda sozlishiwatidu. Eng muhimi nechche ewlat kishilirimiz
mushu til bilen terbiyelendi we dawamliq mushu 32 herpi bilen
terbiyeliniwatmaqta. Bu haletni ozgertimen diyish, helighu Dr. Kahar ependi
iken, Yale Uniwersitetining barliq Gherp yaki sherq tilshunasliri birliksep
qurup Dr. Kahar ependinini "heho" dep kushkertsimu hazirqi tilimizni
ozgertelmeydu. Bundaq oydiki tilshunaslar emiliyettin putunley ozini
ayriwalghan, ozining xiyalidila yashaydighan "tilshunaslar". Bundaq
tilshunaslar bir milletning tilini qalaymiqanchiliq yaritidiki, hergizmu
ortaqlishish, yarishish, chushunish, we merkezlishish idiyisi yaritalmaydu.
Emdilikte Uyghur
tilidiki 32 herpni ilmiy bolmidi dep uni azaytish we ikki yaki uch tawushni
birla herp bilen ipadileyli dep birsi chiqqa; ete-ogun yene beshi qizzip
qalghan tilshunastin birsi "Uyghur tawushlirini ipadileshte 32 herp kamliq
qilidu yene qoshush kerek" dep birsi chiqsa, neme uwal bizge, Uyghur
bolush nemandaq tes?! Siler qarap beqinglar Turkiy tilliridiki elipbelerning
qaysi biri transkirpsiye yeziqi emes. Hemmisi asasi jehettin transikripsiye
yeziqlirighu. Bundaq yezqining nemisi yaman?! Eghizimizdin neme chiqsa asasi
jehettin shuni yazimizghu. Bundaq yeziq xelqning yeziqi bolmay, dokturlarning
yeziqi bolamdu?!
Maqalidin koriwelishqa
bolidu, Dr. Kahar Barat ependining tiranskripsiye sheklidiki yeziqlargha
bolghan birtereplimilik koz qarishi bar iken. Yeziq tilgha qanche yeqinlashsa,
shu tilni yeziqta ipadilesh asan. Bu del Turkiy tillirining alahidiligi. Ularni
oginish asan we yezish asan, chunki nemini sozlisingiz shuni yazalaysiz. Lekin
English we Erep tillirida bundaq qilalmaysiz, ular "Paris" ni sozlep
"London" ni yazidu we lughetsiz bir maqalini putturelishi natayin,
menggu lughettin ayrilalmaydu. Imla mesilisini sozligendimu, oxshash sewiyediki
mektep yuzi korgen Uyghur bilen bir Englishni oxshash maqalidin (imla lughitige
qarighuzmay) birni yazghuzsa Uyghurning uyghurche maqalisidiki imla xataliq
Englishning Englishche yazghan maqalisidiki imla xataliqidin az
bolidighanliqini tesewur qilish qeyin emes. Transkripsiyege yatidighan
yeziqlarda, eger siz, tawushlarni we bezi bir imla qaidilirini yaxshi
igenlisingizla we diqqet qilsingizla herqandaq nersini xatasiz yazghini bolidu,
lekin English, erep we bashqa yeziqlarda siz tilda ming yaxshi bolsingizmu eger
melum sozning yezilishini ayim ogenmisingiz uni qandaq qilsingizmu toghra
yazalmaysiz.
Dr. Kahar ependining
maqalisida yene Uyghur tilining fonemlirining barliqqa kelishi toghurluq
sozlengen. Bir milletning tawushliri elwette yat milletlerning tawushlirinig
tesirige uchraydu. Bu emiliyet bezide bu tawushlar bir milletning tilining
rawajlinishigha ijabiy tesir qilidu. Eger biz eslidiki 15 xil tawush we herp
bilen qalghan bolsaq belkim Uyghur tiling sozlukliri hazirqidek mol bolmighan
bolatti we bezi muhim tawushlarni Uyghur tilida ipadiyelmigen bolattuq. Her
halda Uyghurlar yengi tawushlarni uyghur tiligha qoshuptiken, xudagha shukre.
Dr. Kahar epending
maqalisida ilgiri surulgen idiyeler bir birige nahayiti zid, mesililer
sistemiliq halda sherhilen'gen emes. Turup turup oz ozini inkar qilidu.
Nurghunlighan ishlar qosh olchem (double standard) boyiche mualimie qilin'ghan.
Mesilen,
|
Quote: |
|
"Ikki tavuxqa bir herip elix bir
elipbe ucun konguldikidek ix emes." |
deydiyu lekin, ﮪ
[h] (hormet) bilen ﺥ [x (xotun)] ni birla herp bilen yeni "h"
ipadileshke murajet qilidu yene [o,u, ü,ö] larni peqetla [o,u] bilen
ipadileshnimu murajet qilghan. Yene "g,gh" ni birla herp [g]
ipadilimekchi, lekin yuqarqi prinsip [q] bilen [k] gha kelgende yene buzulidu.
Mesilen,
|
Quote: |
|
"... Yuqurda dep otkinimdek, Turki
tilda [gh] tavuxi [g] phonemesining variaynti, [q] tavuxi [k] phonemesining
variyanti." |
deydiyu lekin yenila
"q" bilen "gh" saqlap qelish oyida ching turidu.
Shuni eytip qoyush
kerek, kona yeziqdiki ﮪ [h] we ﺥ [x] , [ö,ü] , ﻕ [q],
"gh" yoqatmay (yoqutushqu munkin emesqu) turup Uyghur Latin yeziqida
bir herp bilen ikki tawushni ipadilep berelmeysiz. Uzun mezgil ishletken Uyghur
tili tawushlirini ishlahat qilish helighu Dr. Kahar ependi iken, xeli-xeli
ademningmu qoli kelmeydu. Bundaq ishlahatlar bir milletning til yeziqnini
buzushudin bashqa nerse emes. Chunki her bir ishlahat yenila mukemmel bolishi
munkin emes, misal Dr. Kahar ependining yuqarqi islahatingiznig ozila
tawushlarning wariyantlirigha nisbeten oxshimighan prinsiplarni ishletken, eger
yene bir tilshunas chiqsa umu ozining ishenchisige asasen bashqa prinsiplarni
qollinip yeziq islahati qilidu, bundaq islahatning neme kerigi?!
Qalaymiqanchiliqtin bashqa nerse emes.
Dr. Kahar ependi
maqalida, hette chettin kirgen fonemlarghimu (tawush) ikki xil muamile qilghan
Erep we Paris tilidin kirgen fonemlarni chetke qeqip bashqa tillardin kirgen
fonemlarni saqlap qelish teshebbusini otturigha qoyghan. Tilshunas bolghan adem
shuni untup qaptu, biz bir fonemni qobul qilghan ikenmiz we uni uzun muddet
ishletkenmiz ular dawamliq chet tilidiki fonemlar boliwermeydu, biz uzundin
beri ishlitiwatqan ikenmiz u elwette Hazirqi Zaman Uyghur tilining ayrilmas
fonemliridur. Uni yoqitimen diyish bolsa Uyghur tilining jinini alimen digendek
bir ish we Uyghur tiligha pashaxordiliq bilen qilighan hujum.
Dr. Kahar ependi siz
neme qiling, hazir siz hergiz 32 herpni yoqitalmaysiz. Uni azaytishni (yeni bir
herp bilen bir qanche tawushlarni ipadilesh) oylighanlarning hemmisi Uyghur
yeziqini teximu qalaymiqan qilishqa yol hazirlaydu. Eger azaytsanglar nechche
ewlat xelqimizni osal ehwalgha bashlaysiler, emdi texi Uyghur yeziqini Windows
gha kiriwatqan mezgilde yigirme yilda bir qetim kona yeziqning imla qaydisini
ozgertish we yengi herp qoshush yaki azaytishni oylaydighan bolsaq, Uyghur
millitidin dunya olchem organliri jumlidin Microsoftning Bill Gates ependimu
seskinip keter. "Sarang milletmu, bu?!" diyishtin yanmaydu we mengu
yeziqimizni kompyutergha kirguzelmey yuriwerimiz. Hee disila,
"Tilshunasliq zil pen", "til-yeziqni tilshunaslarla qilidu"
dep tekitlep emiliyetni chiqish nuqtisi qilmisanglar bashqa tereplime ishlarni
we faktorlarni oylimisanglar, ozenglar bilgenche ish qilimen deydikensiler,
milletning yeziqini qalaymiqanchilqiqa bashlaysiler, bir millet shuning bilen
menggu sawatsiz yashaweridu.
Shuning uchun
qelipliship bolghan we xelqaraliq olchemlerge kirgen bir yeziqdiki herplerni
azaytish we islahat qilishni oylaydighanlar eng hamaqet kishiler bolup
hesablinisiler we u kishining qandaq qalpaq kiyishidin we neme bolishidin qetti
nezer. Islahat qilish we tettiq qilishqa ait izdinishlerni peqetla imliy
jurnallarda elan qilsa bolidu, lekin ammiwi sorunlarda bundaq maqalilarning
keriki yoq, sewep kishilerge xata uchur berip qoyulidu, chunki bu yerde hemme
kishi tilshunas emes, doktur emes, awam xelqe bu toghurluq soz qilish peqetla
mesuliyetsiz kishilerning ishi.
Demek, neme bolishidin
qet'iy nezer, siz, Dr. Kahar Barat ependi, Uyghur kona yeziqidiki herplerni
azaytalmaysiz we imlasini buzalmaysiz. Buni qilish munkin emes. Undaq bolghan
iken, Dr. Kahar ependining otturigha qoyghan, bir herp arqiliq bir qanche
tawushlarni ipadilesh neziriyesi kona yeziq emiliyitimizge maslashmaydu.
Shuning uchun, Uyghur kona yeziqqa yandash qilip ishlitiwatqan Uyghur Latin
Yeziqidiki herplerni qisqartish we bezi herplerning ornigha oz meyliche
hechkimdin pikir aylayla bashqa herplerni almashturushmu emiliyetke uyghun
emes. Qisqisi kona yeziqla mewjut bolup turidiken we uzundin buyan qollinip
keliwatqan Hazirqi Zaman Uyghur tilining imla qaydisi bolidiken, biz Uyghur
Latin yeziqida bir herpnimu artuq qilalmaymiz we kam qilalmaymiz, bundaq bir
emiliyetke herqandaq kishi hormet qilish kerek. Eng radikal ehwal astida yeni
kona yeziq emeldin qaldi digen teghdirdimu (undaqqu bolmaydighu) biz Uyghur
Latin yeziqidiki herplerni azaytalmaymiz we yoqutalmaymiz chunki bu ehwalda biz
burunqi en'eniler, yeziq qaydilar we kitap-jurnal we ilim menbelirige warisliq
qilishimiz kerek, eger u nuxtida yeziq ozgertilse tilda ozgurush bolup ketidu
we ikki ewlat otturisida tilda yeriq peyda bolidu.
Shuni eniq bilishimz
kerek, emiliyettin chetnep ketken herqandaq nerse emelge ashmaydu we xelq uni
ret qilidu. Shuning uchun Dr. Kahar ependining "h" herpi bilen ikki
tawushni ipadilesh xata uqum we emiliyetleshmeydighan koz qarash, bu uqum
emiliyettimu 5 yil burun yeziqni birlikke kelturush jeryanida eng keskin
munazire qilin'ghan we axiri ret qilin'ghan idi. Shuning bilen "h
(xoraz)" diki "h" ipadilesh uchun "x" ishletken.
[h], [x] mesiliside
yenila bir fonem (tawush)qa bir herp prinsipi boyiche muamila qilish, eger
bundaq qilinmisa gerche kontekst (context) da sozliklerning menisini bilgen
teghdirdimu bezide sozler jumlide kelse yenila mujumellik peyda qilidu, taq
sozluklerde sozlerning qaysi menisida ikenligini bilish munkin emes. Bu
toghurluk kishiler nurghunlighan kulkilik misallarni berdi. Men bu yerde ularni
berishni xalimaymen.
[w] we [v] nisbeten
burunqi maqalamda sozligendek, bu mesilide burunqi ishletken Uyghur Yengi
Yeziqi imla qaydisi we elipbesige warisliq qilish idiyisi asasida "w"
ni tallighan. Burunqi Yengi yeziqta "w" bolsa Uyghur tili
sozliklirige ishlitetti, "v" bolsa chettin kirgen sozlerni ishlitetti.
Mesilen, imla qaydisida
"Vetnam, Vitamin, Sovet, Vektor, vertikal (matimatikidiki)" dep
yazidu hergiz "Wetnam, Witamin, Sowet, wektor, wertikal" dep
yazmaydu. Xelq ara birliklerde "Volt", ....
Yene kelip "w"
bolsa birla kunupka bilen urulidighan herp shuning uchun, herp besish mesiliside
"w" ning "v" bilen perqi yoq. Uning ustide Uyghur tilida
"w" arqimu-arqa kelidighan ehwallar mewjut, mesilen, "ww"
bundaq ehwallda siz "v" ishletsingiz we ikki "v" arqimu
arqa yazsingiz yeni "vv" bu "w" bilen arliship qalghandek
korinidu. Shuning uchun, "w" elishning asassi bar. Misal,
"tesewwur" eger "v" alsa, "tesevvur", xuddiy
"w" dekla korinidu, bundaq ehwal bolupmu materiallarni kopi we skan
qilghanda "w" bilen "vv" ni perq etish tes. Yene mesilen,
"vu" bu bosa "vv" bilen arliship ketidu ("tawush"
ni "tavush" dep yazsaq, skanerlerde xuddiy "tawsh, tavvsh"
dek korinishi munkin).
[c] we [ch]
Bu mesilide yenila
burunqi Uyghur yengi yeziqinig imla qaydisida "c" bolsa chettin
kirgen we birlilerge ishlitilidu, uni biz "ch" ning ornigha
ishletsek, bu imla qaydisi buzulmamdu mesilen "VCD" "CD",
"cm" digendek atalghular. Bu herplerni ishlitishte uzundin beri
adetlen'gen qaidilirimizge xilap bolidu. Yene kona yeziqni Latin yeziqigha
ozara aylandurushta mesile korunidu yene kelip "sh" qoshma herpni
alghandin keyin mas halda "ch" dep elin'ghan, bu elish xelqaraliq
oqulushighimu mas we oxshash korunushtiki shekiller.
III. Dr.Kahar Barat
epending plani yengi plan emes.
Dr. Kahar Barat ependi
bir olgen yeziqni qayta yerdin qeziwaldi, lekin maqalida bu toghurluq qilchimu
soz qilmighan. "Uyghur Internet Yeziqi" dep atalghan yeziq elsi bar
yeziq idi. Uni qisqartip UIY dep yezilatti. 1999. yilning axiridin bashlap 2001
yil 7. ayghiche keng kolemde ishlitilgen, lekin heyran qalghinim Dr. Kahar
Barat ependi bir ilmiy adem bolush supiti bilen maqalisida UIY toghurluq qilche
uchur bermigen we reference mu qilimighan. Otturigha qoygghan "plani"
kishilerge xuddiy ozining original ijadiyeitidek tuyghu beridu. Kulkilik yeri
shuki, hetta bezi kishiler hazir uni "Dr. Kahar Barat's vision" dep
atimaqta. Reference ni untup qaldimikin disem lekin bashqa chet elliklerning
kitapliri toghurluq maqalining axirida reference berilgen lekin yenila u
reference larning maqalining qeyerige ishletkenligini eniqlimighan.
Bu atalmish plan yengi
nerse emes, hetta Dr. Barat ependining original "vision" mu emes. Bu
yeziq alliburun istimaldin qalghan. UKYni birlikke kelturush jeryanida uzun'gha
sozulghan internet munazirliride bu yeziq keskin munazire qilin'ghan shundaqla
5 qetimliq yeghinda hemmiside bir qetimdin otturigha qoyulghan yeziq lekin eng
axiri yenila ret qilingan yeziq.
Bularni siler Uyghur
Kompyuter yaki latin yeziqini birlikke kelturush jeryanidiki arxip maqalilardin
koreleysiler. Bu planning yengi emesligini towendiki ulunushtin korgini bolidu.
Yazmilar del Dr. Kahar ependi ishletken yeziq bilen yezilghan. Yeziqni birlikke
kelturush shu chaghlarda Dr. Kahar ependi nerlerge ketken idingiz?! Shundaq
tereqiy qilghan we internetnng eng awal barliqqa kelgen dowette yashap turup, eng
muhimi tilshunas turup bundaq muhim ishlardin xewersiz qalsingiz neme
bolghini?! Yeziq birlikke kelip bolghanda we muzakire tugep, munazire
yepilghanda siz ret qilin'ghan planni 5 yildin keyin qayta yerdin kolap chiqip
we bu yeziqning ezeldin bar ikeligi toghuruq eniqlima bermiginingiz nemisi?!
Dr. Kahar Barat ependining idiyeside "waqit-saet" digen uqum barmu
yoq?! Ming taghdek planni chiqarsingizmu, siz hamini kechiktingiz,
kechikkendimu 5 yil kechiqtingiz. Hazir siz atalmish yengi planingiz bilen kop
qisim Uyghurlarning 5 yilliq waqti bilen oynishiwatisiz.
http://groups.yahoo.com/group/uygurlar/message/67?viscount=100
http://groups.yahoo.com/group/uygurlar/message/56?viscount=100
(yuquarqi bettin teximu
kop munasiwetlik ulanmilarni tapalaysiz)
Yuqarqi ulanmilardin
korushke bolidu, shu chaghdimu u yeziqning ismi Uyghur internet yeziqi (UIY)
idi. Demek u bar yeziq, we emiliy ishletken yeziq. Lekin bu yeziq tarix bolup
qaldi, UIY oldi.
Demek bundaq istimaldin
qalghan we yeziq birlikide ret qilin'ghan yeziqni qayta otturigha qoyush, bu
bir chekinish hesablanmamdu?! Bundaq yeziq wetende yene muzakire qilinsa yenila
ret qilinidu. Bundaq ret qilin'ghan yeziqni qollinishning neme hajiti, 5 yil az
waqitmu? 5 yil jeryanida ULY rawajlinip hazirqidek qollinishqa erishti, eger
Dr. Kahar ependi "otturida qoyghan plan" bolidu digen teghdirdimu uni
teshwiq qilish we kishilerni shu yeziqqa kondurush we barliq yeziqqa ait
yumshaq detallarni qayta yasasqa qanchiliq waqit ketidu?! Boptu ketse ketsun
disek, yene 5 yaki 6 yildin keyin, yene bir beshi qizziq tilshunas chiqip
"bu bolmidi eslidiki birlikke kelgen yeziq yaxshi idi" dise biz yene
eslige qaytishimiz kerekmu? Qerindashlar emiliyetchan bolaydi. Yaxshi
oylishayli.
IV. ULY eng mukemmel
yeziq
Her halda Dr. Kahar
ependi UKY ning mukemmel yeziq we Uyghur kona yeziqining hoddisidin teltokus
chiqalaydighanliqini inkar qilmidi. Demek Dr. Kahar ependi siz bu yeziqni inkar
qilmighandin keyin, we kona yeziqni ishlahat qilalmighandin keyin, neme uchun
bu yeziqni her sahade ishlitishni dewet qilmaysiz?! Towendiki Dr. Kahar
epending azghini:
|
Quote: |
|
"UKY kona yeziqning Latince hetmu-het
sadiq varisi, yeni biz ucun teyyarla bir Latince transkripsiye elipbesi. Uni
qobul qilix kona yeziqqa Latince qaytix. Bu yeziqni peqet transkripsiyede,
nexiryat ve basma zavutlar kona yeziq ucun ixletse bolidu, ammivi elipbe
qilixqa bolmaydu. |
Sizmu etirap qildingiz
UKY ni neshriyat we bashmilarda ishletse bolidiken, bundaq orunlar eslide
yeziqchiliqning eng aliy orunliri, demek bundaq resmiy sorunlarda ishlitishke
sazawer bolalaydighan yeziqni ishletmey eksiche Uyghur tilini eniq ipadilep
berelmeydighan nersini ishlitip, yeziq ishlirini teximu qalaymiqan qilish
kerekmu?! Kishilerni siz chala sawat bolishini tewsiye qilmaqchimu?!
Towendiki Dr. Kahar
epending azghini:
|
Quote: |
|
"Bu [UKY] yeziqni peqet
transkripsiyede, nexiryat ve basma zavutlar kona yeziq ucun ixletse bolidu,
ammivi elipbe qilixqa bolmaydu." |
Dundaya mushundaq
hamaqet plan bolamdu?! Hem bir millet uchun "ammiwiy" yeziq we
"ammiwiy" emes yeziq dep ikki xil planni otturigha qoyush eqilgha
sighamdu!? UKY ning ewzelligini siz ettrap qilip turup, eksiche Uyghurche latin
elipbesini ikkige ayrip; birini neshiriyat orunlirida yene birini bashqa
orunlarda ishlitidighan yeziq layisini ozini "tilshunash" dep atighan
kishi otturigha qoyidighan ishmu?!
Tilshunasliqning assasiy
mexsidi; til-yeziqdiki qalaymiqanchiliqni xatme berish we ortaq bir yeziq
ishlitish uchun we hazirqi birlikke kelgen imla boyiche sozleshke we uni toghra
ishlitishke yetekleydighan we tilning otmushi we kelgusini tetqiq qilidighan
kishilerdur, lekin bu bilimni bir obdan ishlitiwatqan hazirqi tilimizni
teltokus islahat qilishqa ishlitidighan ejellik qoralgha aylandurushqa
bolmaydu. Epsuz, Dr. Kahar ependi, siz tilimizdiki fonemlarni inkar qilip
elipberimizni kemsitip we yoqqa chiqirip, bizge ikki elipbeni tashlap
berdingiz. Sizning telibingiz boyiche birini biz neshiriyatqa we metbuatlargha
yeni birini addettiki sorunlarda ishlitidikenmiz. Mushumu tilshunaslarning
dewet qilidighan yekunimu we planmu?! Bu bolsa uyghur latin yeziqiqining teximu
qalaymiqanliship ketishige teshwiq qilghanliq bolmamdu?!
Kishiler ULY ni murekkep
yeziq dep hes qilidiken, bundaq oylaydighanlarning kopunchisi biri; Uyghurn
tilida chala sawat; chunki ULY bolsa kishilerdin Uyghur tilini mukemmel
ipadilehsni telep qilidu, bezi chala sawat kishilerning chala sawatliqini
chandurmasliq uchun "esli yazalaytim, biraq men kongen latinchide eniq
ipadilelmeydiken" digen bahane korsitishning aldini alidighan yeziq. Yeni
biri; horun kishiler, bundaq horun kishilerning yeziqqa bolghan kozqarishi
bashqiche (ularning neziride Uyghur tili bolsimu bolidighan bolmisimu
bolidighan til, ulargha bu til beribir).
ULY bolsa keng qosaq
yeziq, ULY da chekitlik herplerni (é,ö,ü) yezish mesilige uchrisa adettiki
ehwallarda chekitlik herplerni mas halda (e,o,u) bilen yazsimu bolidu dep eniq
diyilgen. Bu del yazalmaydighanlargha qolayliq yaritish.
V. Tewsiye...
Qerindashlar biz yaxshi
oylap baqayli. Biz Uyghur tilimizni latin herpliri bilen oz meylimizche yazsaq
bolmaydighandu?! Kordunglar, hazir meshrepte qoliniwatqan yeziqlar ULY,
Meshrepning yeziqi yeni "q" ni "kh" dep yazidighan yeziq we
Dr. Kahar ependining atalmish plani. Dr. Kahar ependi UIY ni qayta
chiqarghanda, meshrepdiki beziler qarimaqta Dr. Kahar ependini qollighandek
tesir bersimu yenila ozining kona xaminini desewerdi, yenila "q" ni
"kh" yaziwerdi. Buningdin nemini korgini bolidu?! Siz qandaq bir
elipbeni barliqqa kelturung, hemme kishining qollishini qolgha kelturush minkin
emes, hamini bir qisim kishiler qarshi chiqidu we oz meyliche ish koridu.
Hazir bizge keriki,
ommunning qollishigha erishken, keng kolemde ishlitiwatqan, eng muhimi wetende
birlikke kelgen yeziq ULY. Mushula yeziqning istiqpali bar. Mushu yeziq
etrapidila uyushqini bolidu. Desliwide menmu birlikke kelgen ULY gha konmigen
bolsammu, keyinche ULY ning ewzelligini heqiqiy tonup yetip, ommumning we
birlikning menpetini oylap hazir bu yeziqning tewrenmes qollighuchisigha
aylandim. Shuning uchun, ULY bezi qerindashlarning qollishigha erishish we uni
heqiqi tonishi uchun bir mezgil waqit ketishi munkin. Bu waqitni besh yil
jeryanida tawlan'ghan, pishiwatqan we kundin kun'ge omumlishiwatqan ULY
kuteleydu. Chunki xuddiy Dr. Kahar ependi tewsiye qilghandek ULY bolsa Uyghur
til yeziqning eng aliy orunliri hesablinidighan neshiriyat we metuatlargha
ishlitishke muyesser yeziq. Bir kuni, ULY gha qarshi kishilermu hamini uning ewzelligini
tonup yetidu. Bu nuxtini Dr. Kahar ependi maqalisida ULY ning bir mukemmel
yeziq ikenligini kishilerge jakarliwetti, xalas.
Qerindashlar siler
yazghan maqaliringlarni kim uchun yazisiler?! Ozenglar shexsiy oqush uchun
yazmaydighansiler, eksiche ozenglarning idiyesini bashqilar eniq we del wayigha
yetkuzup uqalisun dep yazidighansiler we yazghininglar Uyghur jamaitiye keng
tarqalsun dep yazidighansiler? Shundaq hergizmu yalghuz ozenglarla oqush uchun
yazmaysiler. Undaq bolghan iken siler amal bar kop kishiler qolliniwatqan
elipbe bilen maqaliringlarni yezinglar. Shundaq qilsanglar silerning
yazghanliringlar kop qisim kishilerge yetip baridu, oqushta kop qisim kishiler
qiynalmaydu. Yezishning meqsidi bolsa bashqilarning xewerlendurushdur, eger ozenglar
uchun yazmaqchi bolsanglar qandaq elipbeni ishlitishning kari chaghliq idi.
Yene bir mesile, eger Uyghur tilining izzitini qilimen we hormetleymen
deydikensiz uni del jayigha yetkuzup toluq ipadileng, bundaq toluq
ipadileyleydighan we kopchilik kishi qobul qilghan latin yeziqi bolsa peqetla
wetende birllike kelgen Uyghur Latin Yeziqi.
Qerindashlar, mushu
sorunda siler ozenglarni eng millet soyer dep hesablaysilerghu? Undaq bolghan
iken oz tilingizni toghra ipadilesh bolsa Uyghur tilini hormetleshdiki aldinqi
shert we ozingizning Uyghur tiligha bolghan hormitingizni ipadileshtiki
positsiyeringiz, bumu millet soyerlikdur. Undaq bolghan iken, Uyghur tilini
eniq ipadiyeleydighan we Dr. Kahar ependi neshiriyatlarda we mebuatlarda
ishlitishke tewsiye qilghan Uyghur Latin yeziqini yeni UKY ni ishliting. Peqet
mushu yeziqla Uyghur tilini Latin herpliri bilen mukemmel ipadilep bereleydu.
Qerindashlar siler
chetelde osup yetiliwatqan baliliringlar, perzentliringlarning Uyghur tili
yaxshi chiqishini oylaydghansiler? (eger undaq oylimisanglar, bu abzasni oqumay
ikkinchi abzasqa atlang.) Shundaq, hemmimiz shundaq oylaymiz. Oylap beqinglar,
siler Uyghurchini her xil elipbe bilen her xil, yangzimu-yangza xatirlisenglar
we bir herp arqiliq nechche tawushni ipadileshke yol qoysanglar silerning
perzentliringlar yazma edebiy tilni qandaq oginiyeleydu?! Perzentlirimiz
bizning yazghanlirimizni qandaq oqup chushuneleydu? Ozenglerni oylimisanglarmu
keyinki ewlatni oylap Uyghur tilini mukemmel ipadilep bereleydighan yeziq Uyghur
Latin Yeziqi (ULY) bilen maqaliringlarni yezinglar.
Qerindashlar siler
ozenglar yazghan maqalilarni wetendiki qerindashlar oqalisun dep
oylaydighansiler we ozenglarning perzentliringlarningmu wetendiki oxshash
yashdiki balilar bilen bir xil elipbe bilen alaqe qilishsun we ozara eniq
chushensun dep arzu qilidighansiler. Eger shundaq qilsanglar, wetende birlikke
kelgen we ular izchil qolliniwatqan elipbe ULY ni ishlitinglar.
Qerindashlar, dunyada
mukemmel ish yoq bolghinidek ULY mesiliside hemme ademning tengla waqitta
birxil olchemge qoshulup ketishi munkin emes, buni chushunushke bolidu. Eger
mutleq kop kishiler qobul qilsila, bashqilarningmu shertsiz halda bu olchemni
ishlitish mejburiyiti bar. Chunki men otkende bayan qilip otkendek, bu bir yeziq
mesilisi hergiz idiye, koz qarash, siyasi partiye tewelik, yaki tawar emes. Siz
qandaq koz qarashta bolush, yasash usulini tallash, qandaq kiyinish we istimal
qilish hoquqingiz bar, lekin yeziqqa kelgende siz undaq tallash elip
baralmaysiz, chunki siz yazghiningizni ozingizge yazmaysizde, bashqilar oqusun
we uqup chushensun hetta yazghiningizni keng dairide tarqalsun dep yazisiz.
Undaq bolghan iken, siz choqum kop kishiler qolliniwatqan yeziq bilen yazmaqchi
bolghan maqalilarni yezish shertini oylishingiz kerek, mushundaqla bolghanda
andin oqurmenliringizni hormetligen bolisiz. ULY ning amma baplighini siz
koriwatqan nurghunlighan tor betler namayen qilmaqta, bu ulunushlarni
tordashlar bu yerde ispat yosunida qoydi.
Qerindashlar, mushu
latin yeziq mesilisige kelgende hazir bizni hechkim besim ishlitip
birleshmenglar digini yoq, bu peqetla her bir Uyghurning tamamen qilip
keteleydighan ishi. Qilimen disile bir minutning ichide netijisini korusiz.
Eger mushu mesilide biz dawamliq ixtilap qilidikenmiz, jidel majra
qilidikenmiz, birlishelmeydikenmiz, bashqa siler yuksek dep oylighan ishlarning
emelge eshishi munkin emes. Teximu muhim ishlarda birlik we merkezlishishni
oylash xuddiy uxlap chushdek ish. Eng addiy bir yeziqta hechqandaq siyasi
toqunush, mezhepchilik, hoquq talishish yoq bolghan mushu yeziq mesilide
birlikke kelelmigen millette bashqa chong ishlarni qilalaydu digili bolarmu?!
Umid bar digili bolarmu, yaxshi oylishayli.
Qerindashlar siler oylap
beqinglar, boptu 5 yil burun barliqqa kelgen birlikni qobul qilmay, Dr. Kahar
Barat ependi tekitligen Uyghur internet yeziqini ishliteyli deyli (bu yeziq
uyghur tilini eniq ipadiyelmeydu), we uni qollinayli deyli, yene besh yil
otkende yene bir beshi qizzighan dokturdin birsi chiqip Dr. Kahar Barat
ependining tewsiye qilghan elipbeni bikar qilip bashqa bir xil elipbeni teshwiq
qilsa we mushundaq dawamliq bir birmizning birliklirini yene birsimiz yoq
qilsaq, biz izdin ashalamduq?! Dr. Kahar Barat ependi tenhala ozmeyliche
hechkimning pikrini almayla, wetendiki mediniyet inqilawiy jeryanida
til-yeziqning siyasi boranlirida tawlan'ghan we mol tejirbe toplighan nurghun
tilshunashlar 5 qetim imliy yeghin echip we her qaysi ellerdiki tordashlar uzun
muddet internette muzakire qilip barliqqa kelgen yeziqni ret qilghan yerde,
birla Dr. Kahar ependining sistimisiz koz qarashliri asasidiki yeziqni ret
qilidighan yene bir tilshunaslar chiqmay qalarmu?! Emiliyettighu bu plan ret
qilinip bolghan plan we bu nuxtini yene bir qetim Dr. Kahar ependi maqalising
axirida ozi ret qilip tashlidi.
Hazirqi Zaman Uyghur
Tilini we imla qaidiliri buzimen we islahat qilimen, bir herp bilen ikki
tawushni ipadileymen, uyghur tilining izchilliqini suslashturimen deydighan
kishiler diqqet!!
Hazirqi Zaman Uyghur
Tili we uzundin beri qollinip keliwatqan imla qaidiliri bolsa xuddiy bizning
eghizimizdiki tilimiz, u til kaniyimiz arqiliq yurikimiz bilen bir tutash;
uning 32 herpliri bolsa xuddiy bizning eghizimizdiki 32 chishimiz. Uni buzimen
deydikensiler xuddiy; tilingni eghizingdin sughurimen, tartimen we kesimen,
chishingni mushlap tokuwetimen, kamak qilimen digen'ge barawer. Eger mushundaq
oylaydikensiler, biz Uyghurlar tilimizni we chishimizni qandaq qoghdashni
uqimiz. Herqanche bilimlik bolup ketsenglarmu, chong qalpaqlarni kiyiwalghan
bolsanglarmu oylap ish qilinglar.
Qerindashlar, omumning
menpetini oylap, shexsiy koz qarashlirimizni bir yerge qayrip qoyup Uyghur
latin yeziqining birlik olchimini qoghdash uchun wetende birlikke kelgen yeziq
Uyghur Latin Yeziqi yeni burun kompyuter yeziq dep atalghan yeziqni qollinishqa
bashlayli.
Dr. Kahar Baratnin Javabi
Hormetlik Tildil Ependi:
Tilimizda muzakire qilixqa tegixlik meseleler kop. Sizning
maqalignizgha javap berixtin burun, aldi bilen ozemni aqlaxqa ruhset bering.
Cunki bu ilmi muzakiredin halqip ketken, bir ademning xehsi ehlaq-pezilitige
berip taqilidighan mesele. Biz yep-yengi yeziq ijat qilivatqinimiz yoq. Biz
Latin yeziqi icide ozimizge muvapiq qismen ozguruxlerni kirguzup turluk
layihelerini otturgha qoyup muzakire qilivatimiz. Dimek, elipbe jedvilide bir
het ohximisimu bir "layihe" hisaplinidu.
1. Men 2004- yili 7-ayning 6- kuni muxu Meshrepte
"Internet Yezigimizni Birlikke Keltureyli" digen texebbusnamemde
"Internet Uyghur Yeziqi"ni fotosi bilen misalgha elip, uninggha
tegixlik ucur ve pikirlerimni bergen, qarang: http://www.meshrep.com/wforum/viewtopic.php?t=164
Biz cet'elde yaxavatimiz. Mening bilidighinim xu. Siz:
"Dr. Kahar Barat ependi bir ilmiy adem bolush supiti bilen maqalisida UIY
toghurluq qilche uchur bermigen we reference mu qilimighan." depsiz. Bu
yerde deyilivatqan UIY xumu-emesmu?
2. Men bu layiheni "Internet Uyghur Yeziqi"
asasida ve uning [zj, w, h, x, gh, x] qatarliq 5-6 yerige ozgertix kirguzup
ixligen baxqa bir "layihe". Siz: "Dr. Kahar Barat ependining
atalmish plani "yengi plan" emes, burunla bar bolghan plan"
depsiz. Undaqta sizdin axu mening layihemge hetmu-het cuxudighan, "burunla
bar bolghan" elipbeni foto resimi bilen korsutup berixingizni soraymen.
Javabingizni kutup,
Hormet bilen: Kahar Barat
Dr. Kahar Barat ependige Jawab
we Meshrep.com gha Söz
Tildil
2005. 11. May
Hörmetlik Dr. Kahar
Barat ependi,
Men sizning Béyjingde
bergen imliy muakime yighiningiz toghurluq anglap sizni tonushqa bashlighan
idim we sizdin köp pexirlengen idim. Qolgha keltürgen netijingizdin dawamliq
pexirlinimen we sizdek bir oghlanning Yale Uniwérsitétida ishlewatqanliqidin
dawamliq xoshal bolimen.
Belikim Xenzuche yaki
Englishche maqalilarni yaxshi yazidighansiz lékin yéqinqi maqalingizni oqup,
sizning bu maqalini yazghanliqingizgha ishen'gim kelmidi. Siz maqalingizda
töwendikidek nechche yerlerde mesile sadir qildingiz:
1). Maqalingizni élan
qilish gherizingiz bashqa xil bolup qaldi. Biz ULY ni omumlishish toghurluq
sözlishiwatqan bolghanliqi üchün, siz aldi bilen bu toghurluq positsiyeringizni
bildürmey eksiche, chüshendürmeyle Uyghur tili tarixiy sölewétipla "yéngi
bir plani" otturigha qoydingiz. Bu qilmish sizdek bilimlik imliy ademdin
kütidighan nerse emes, yeni éghir sözligende, bu bir apchachtiliqtin (hijack)
bashqa nerse emes idi. Héch bolmighanda siz meydaningizni ipadilep bolup andin
témini bashqa yerde burisingizmu ülgirettingiz.
2). Bir pay oqni tötke
bölüp attingiz. Üzülgen oqni yighiwilish munkin emes bolghinidek, maqalingiz
sizning kontrollighingizda bolmay qaldi. Siz bir muhakime maqalisige xuddiy
oyunchuqtek muamile qildingiz. Bu muhakime maqalisi tursa uni "Young and
Restless" dek uzun'gha sozup, parchilap élan qildingiz pütün maqale bir
gewde bolalmaydu, bash axiri mashlashqan rétimliq séstimiliq chiqmaydu? Eksiche
kishilerni qaymuqturidu. Élan qilinip bolghan nersini qayturiwélip tehrirlesh
munkin emes. U étildi, ketti.
3). Planingiz
"Hazirqi Zaman Uyghur Tilining" réalliqigha uyghun emes. Yéngi
planingiz üchün Hazirqi Zaman Uyghur tilini teltöküs özgertidighanliqingizni
tekitlidingiz. Bundaq bolush munkin emes idi, bu nuxta sizgimu ayan.
Englishlarning tili boyiche bu peqetla "wishful thinking" yeni
"xam xiyal". Sizmu uqisiz bir plan yaki projékt herxil xam
xiyallardin xaliy bolishi kérek lékin siz bu nuxtida sel qaridingiz we
qarighandimu addiy qaridingiz. Toghra bezide "wishful thinking" bolsa
tamamen bolidu, lékin til mesilisige bu bolsa "disastrous thinking"
(halaketlik xiyal), we bizning til réalliqimizgha uyghun kelmeydighan xam
xiyal.
4). Soalingizgha jawab
Dr.Kahar ependining
yazghini:
|
Quote: |
|
1. Men 2004- yili 7-ayning 6- kuni muxu
Meshrepte "Internet Yezigimizni Birlikke Keltureyli" digen
texebbusnamemde "Internet Uyghur Yeziqi"ni fotosi bilen misalgha
elip, uninggha tegixlik ucur ve pikirlerimni bergen, qarang: http://www.meshrep.com/wforum/viewtopic.php?t=164
|
Hörmetlik Dr. Kahar
ependi, siz besh yil burunqi yéziqni birlikke keltürüsh muzakirisige kéchikken
idingiz, bu qétim maqalingizgha reference bérishke kelgendimu yene kéchikip
qaldingiz. Bizge manga mushu referenceni siz aldinqi maqalingizda bergen bolsingiz,
men sizdin reference toghurluq sorimaytim we siz narazi bolghan yekünni
chiqarmaytim. Epsus, siz yenila kéchiktingiz.
Yuqarqi maqalingiz bir
yil burunqi maqale iken, hélighu bir yil burunqi maqaliken, hetta bir ikki kün
burun yazghan maqale bolsimu, eger yéngi maqalingizgha munasiwetlik yéri bolsa
u maqalini reference qilish kérek, eger reference qilmisingiz Uyghur internet
yéziqi toghurluq sözlesh kérek.
Siz herqandaq nersini
planlang yaki özgerting aldi bilen uning introduction (muqeddimisi) bolidu,
uningda némilerning barliqqa kelgenligini hazirqi Uyghur latin yéziqining
ehwali we siz otturgha qoymaqchi bolghan planning kélip chiqishi toghurluq
sözlep ötishingiz kérek, biraq ularni sözlimey ötüp kettingiz. Belkim maqale
parche parche bolghachqimu yaki munazirini burash üchün yéziq toghurluq
sözlimey til tarixiy toghurluq sözlep UIY yéziqi toghurluq muqeddime bérishni
untup qalghansiz. Eng qissqisi yéngi maqalingizning ismi éniqla "Uyghur
internet yeziqi" bolghanliqi üchün bolsimu bu isimning kélip chiqishi we
munasiwetlik UIY toghurluq sözlishingiz kérek idi. Eger siz misal qilghandek
kona maqalingizda sözligen bolsingizmu, héch bolmighanda shu maqalingzini yengi
maqalingizgha qistarsingiz bolatti, yaki uning ulanmisini (reference) yengi
maqalingizda bérishingiz kérek idi, bu bir imliy maqale yéziqchiliqidiki eng
addiy sawat. Sizningche hemme kishini bir yil burunqi maqalingizni éside tutidu
demsiz?! Reference qilinmighandin kéyinla ular munasiwetsiz (unrelated) maqale
bolup qalmidimu?
Herqandaq imliy
maqalilar, aldi bilen melum sahediki ehwallarni; burun peyda bolghan bezi bir
munasiwetlik ishlarni sözleydu, undaq qilmisa kishilerge xata uqum bérip
qoyisiz, elwette. Siz yéngi maqalingizda bu toghurluq héchqandaq uchur
bermidingiz, eniqki sizning planingiz elwette UIY asasidiki plan, uning
oxshimaydighan yérining biri "zj", ("zj" herpi UIY gha
"hemdemde bar hésabta yoq" diyerlik herp, sewep bu herp nahayiti az
sözlüklerde we chettin kirgen süzlüklerdila bar, mesilen, kazj-kuzj, pazj-puzj,
dirizjor ...).
"zj" herpi
bolsa, siz shikayet qilghan "Ghuljiliqlar üchün ijat qilin'ghan
herp"mu emes idi (emiliyette wetendiki Uyghur tiligha nisbeten undaqmu
emes, uni peqet Sovéttiki Uyghurlar köprek ishlitdu, Qazaqistan Ghuljigha
yéqinghu, mesilen, "yil"ni, "zjil/il" dep yazidu. Burun
tüzülgini heqiqet bolghini bilenmu, hazirqi emiliyetke nisbeten, wetendiki
Ghuljiliqlar üchün mexsus herp tüzgenlikmu emes, mesilen, Ghuljidiki bezi
Uyghurlar "zjil" dep sözlisimu emiliyette, "yil" dep yazidughu,
hetta ular "yarim" (half) dep éytip "yérim" dep yéziqta
toghra yazidighanliqigha oxshash ish. Shuning üchün eslide maqalingizda siz
Ghuljiliqni tartip chiqishning orni yoq idi, ehwalni uqmaydighan kishilerde bu
misalingizni addiyla misal dep oylimay yurtlar ara pétishalmasliq urighini
sépiwatqandek tuyghu bérip qoyisiz).
Dr.Kahar ependining
yazghini:
|
Quote: |
|
|
Toghra. Sizning
diginingiz toghra. Bir herp özgersimu yéngi plan bolidu. Hetta herpni özgertmey
herp orunlirini özgertsingizmu yéngi plan bolishi munkin. Lékin, méning sizdin
sorighinim, néme asasta ozgerdi? Maqalingizda menbeni tekitlimey maqalingizni
axirlashturiwetsingiz, kishilerge siz burun mewjut bolup baqmighan nersini
otturigha qoyghandek tesir berdingiz. Méning sözlewatqinim, siz néme asasta
yéngi planni chiqarghan bolsingiz menbe toghurluq az-tola sözlishingiz kérek
idi.
Toghra, UIY diki
"zj" özgertken bolsingizmu siz digendek yéngi plan bolidu, lékin
unutmang yéngi planingiz qaysi menbedin kelgenliki we özgertkenligingizni
toghurluq éniqlime we eskerme bermisingiz, bu ilmiyliq emes bolup qalidu. Buni
uqmighanlar, siz yazghan planni "original plan" iken dep qélip,
"Dr. Barat's Vision" digenge oxshash söz ibarilerni chiqiriwatidu.
Mana bu xataliqingizning keltürüp chiqarghan netijining tipik misali we men bu
mesilni tekitleshtiki seweb. Eger emiliyette bar nersining birer nersisi
özgertip, eplep-seplep bir nerse chiqirilsa, uni "vision" disek. Bu
"vision" digen sözning istimalimu özgürüp kétidu, elwette.
Men sizge tenqit
yézishtin burun men sizning maqalingizni yette-sekkiz qétim oqudum, hazirmu
dawamliq oquwatimen. Lékin men "Uyghur Internet Yeziqi (UIY)" ning
reference ni berginingiz toghurluq birmu uchur tapalmighan. Shuning bilen men,
sizning imliylik bilen qilmighan ishingizgha gumannim peyda bolup qalghan,
helighu men ikenmen basha oqurmenlermu eger UIY toghurluq xewiri bolsa,
maqalingizda UIYning tarixiy toghurluq sözlimigenlikingiz üchün guman qilidu we
reference ni sizdin soraydu. Chünki bu yéziqmu uzun muddet torda munazire
qilish we ortaqlishish asasida meydangha kelgen yéziq idi. Uni birla adem
lahiligen emes. Axiri bu lahiye, yéziqni birlikke keltürüsh jeryanida bir
kandidat qilin'ghan, nurghunlighan ziyalilar bu planni latin yéziqi qilishta
ching turghan, lékin ejellik ajizliqi yenila "h" ni ikki xil oqush
bolup qaldi (belkim yene bashqa sewebler bolishi munkin) we axiri ret qilinip
hazir atawatqan ULY meydan'gha keldi.
Méning maqalamda bu
ishni tekitlishimdiki asasiy seweb bola, kishilerni sizning planingizning yéngi
emeslighini we u ret qilin'ghan plan ikenligini uqtarmaqchi, misal gerche
hemdenda bar hésabta yoq herptin biri özgergen bolsingizmu.
Eger bir kishi eslidiki
UIY ni islahat qilish toghurluq yéngi plan bermekchi bolsa aldi bilen UIY ning
néme ikenligini we uning uzundin béri mewjut ikenligi toghurluq uchur bérishi
kérek. Andin qeyerlirini özgerkenligi toghurluq sözlishi lazim, lékin bu gerche
yéngi bolsimu, yenila mewjut shey'ining asasida yéngilan'ghachqa u hergzmu
"original design" bolmaydu. Misal, gerche "Yanfon (cellular
telephone)" yengiche bir xil téléfon bolghini bilen, téléfonni kim keship
qildi dep soralsa, yenila köp kishiler Aleksander Graham Bell dep jawap béridu.
Emiliyettimu yanfon bolsa adettiki telefon asasida barliqqa kelgen.
Men sizge yene bir
janliq misal bérey. Nawada siz Letipichi Hésam akimizning resimini sizip,
resimde Hésamgha doppa keydürüp qoydingiz, yaki keke saqal qoyup qoydingiz,
yaki béshigha ustur sélip paynek bash qilip qoydingiz deyli, u yenila Hésam
bolidighandu? Toghra u yenila Hésam, bu nuxtigha qet'iy qoshulmisingiz héch
bolmighanda uni Hésam II diyish kérek.
Qisqisi:
Hörmetlik Dr. Kahar
ependi, sizning UKY gha bergen ijabi yeküningizdin köp xursen bolduq. Sizning
diginingizdek UKY yaki ULY bolsa bir mukemmel yéziq. U metbuat we
neshiriyatlargha ishlitishke bolidighan yéziq, unutmang, hazirqi dewirning
metbuatliri we neshiriyatlirimu Internette bolup qaldi. Meshrep.com mu bir
hesabta tordiki neshiriyat orgini diyishkimu bolidu. Undaq bolghan iken,
sizning yeküningiz bir hésabta Internettimu ULY ni ishlitingtlar digenliktur,
undaq bolghan iken özingizge özingizni qarshi qilip, yalghuz Internet üchünla
yéziq peyda qilishning hajiti bolmay qaldighu?!
Yene kélip hazirqi ewhalda
siz yaki bashliqilar Hazirqiy Zaman Uyghur Tilige özgertish kirgüzelmeysiler,
"buzulup ketti" digen teghdirdimu uni eslige keltürüsh we özgertishmu
munkin emes. Bundaq réal ehwal astida siz dewatqan eng mukemmel yéziq UKY ni
ishletmey eksiche Uyghur tiligha islahat qilishni aldinqi shert qilghan bir
planni muzakire qilish hajet emes. Bundaq plan yenila ret qilinidu.
Hemmimizge éniq siz
Uyghurlarning ishlirigha nahayitimu köngül bolidighan kishi, buninggha qil
sighmaydu. Siz Uyghur tilining teghdirige we uni toghra rélista bashlashni
nahayitimu ulugh körisiz. Bu hemmimizge ayan. Buningdin hemme kishi xursen
bolidu. Lékin tilimizning hazirqi ehwalini we rehimsiz réalliqni we bashqa
faktorlarni oylashmay turup, hazirqi réal ehwalni buzush arqilik üch töt ewlat
burunqi Uyghur tilini qayturiwélish idiyesi emiliyetke uyghun emes. Bolghuluq
boldi, uni untayli. Emdi qilidighan ish bolsa töwendikidek:
1). Hazirqi Zaman Uyghur
Tilinini qandaq doghdash, rawajlandurush we dunyadiki ilghar tillar qatarida
dawamliq ornini saqlash eng muhim mesile.
2). Latin yéziqi
qalaymiqanchiliqigha xatimen bérish. Gerche bu bir qoshumche yéziq bolghini
bilen qarighanda biz uzun muddet ayrilalmaydighan oxshaymiz, lékin bu digenlik
Uyghur kona yéziqini tashlash digenlik emes, uni tashlash munkin emes, umu
dawamliq hewjut bolup turidu. Bular bolsa Uyghur tilining "ong qol"
we "sol qol" wezirligini ötise bolidu. Artuq bir qorallning bolghini
bizge ziyan yoq.
Meshrepte chaplanghan
bir Amerikiliqning Uyghur tilini öginish toghurluq yazghan yazmisini körüp
qaldim. U kishi Uyghur tilini öginiwétiptu, elwette u kishi Uyghurche
öginiwatqandin kéyin meshrep.com diki bezi yazmilarni oqighisi kelgendu belkim,
lékin ishinimen oqup baqqan bolsa yéziq qalaymiqanchiliqining sewebidin qandaq
oqushni bilelmey qélishi munkin. Biz herplerni perqsiz yazsaq bu xildiki
oqurmenler we Uyghur tili chala kishiler yaki balilar, sözlerni toghra oqup
kételishi natayin. Shuning üchün, latin yéziqining birlikke kélishi we hemmimiz
ortaq bir yéziqqa yézishimiz intayin muhim. Bu bolsa uyghur jemiyitining
éhtiyaji.
3). Chet eldiki
persentlerni mukemmel Uyghur tilida sözlishish we edebiy tilni ishlitishke
dewet qilish we ularni toghra yolgha bashlash. Buni qilishning aldinqi sherti
yenila yéziq qalaymiqanchiliqigha xatime bérish, ortaq bolghan yéziqni
ishlitishdur. Eger biz chonglar bu ishni qilalmisaq, perzentlirimizning tili
nachar bolishigha biz sewebchi bolimiz, balilar chong bolghanda bizge lenet
oquydu. Suning béshi lay bolsa, axirimu lay bolidighini hemmimizge ayan.
4). Kishilerni Uyghur
tilning imla qaydisi bilen tilni toghra qollinishqa yéteklesh.
******
Hörmetlik Dr. Kahar
ependi, mén peqetla sizning yéziq planingizning emiliyitimizge uyghun emes
ikenligini tenqit qildim. Eger maqalamdiki sözlerning ochuq ashkare biwaste
bolghan sewebidin, u tenqitni shexsiyitingizge alghan bolsingiz, sizning
könglingizni ghesh qilghan bolsam men epu soraymen. Men sizning shexsiyitingizde
tégishni xalimaymen we sizni renjitkim yoq, undaq qilishmu méning heddim emes
lékin men siz ilgir sürmekchi bolghan we kishilerge anglatmaqchi bolghan
hazirqi sharaitimizgha, réalliqqa uyghun kelmeydighan idiyelerge we planlargha
tüptin qarshi, her bir kishining Uyghur bolush süpiti bilen undaq
közqarashlargha qarshi chiqish we tenqitlesh höquqi bar. Shundaq idiyeler
bolidiken men pütün küchüm bilen tenqit qilimen, u kishining kim bolishidin
qet'iy nezer.
Men bu témida dawamliq
muzakire qilishtin ensirep qaldim, qarighanda téma bashqa yönilishke méngip
qalidighan oxshaydu. Eng muhimi méning tenqitim bilen köngül gheshchiligi bolup
kétishni xalimaymen. Men "Tildil" digen texelluqni qollinishni qarar
qilghan idim, toghra chüshünishinglarni ümid qilimen. Bu peqetla téxikiliq
munazire bolghanliqi üchün, kishilerning shexsiy hoquqigha tajawuz
qilmighanliqim üchün, men namsiz halda maqale yazsam boliwéridu. Qarimaqta
anche toghra bolmighandek tuyulidu, lékin biz témidin chetnimisek we hemme
nerse ilmiy rewishte munazirleshsek, heqiqiy namning ehmiyiti yoq.
Meshrep.com
webmasterlirigha deydighan sözüm:
Hörmetlik Tughluq
ependi, Mewlan Yasin ependi, Shöhret Seydehmet ependi, uzundin béri kishiler
silerge ishench qilip silerni kishilerning nar-zarlirini anglaydu dep silerge
nahayitimu süpetlik we délillik maqaliri bilen hetta shexsiy téléfonlar bilen
wetende birlikke kelgen yéziqni tor bétinglarda ishlitishke dewet qildi,
tewsiye qildi hetta yalbérip sizlerdin ötindi , lékin siler bu ahu-zarlargha
pisent qilmidinglar we yenila özenglar tallighan senemge dessawatisiler. Eger
siler bir addiyla shexshler bolghan bolsanglar kishiler unchilik aware bolup
silerge tewsiye bermigen bolatti. Lékin siler bir nahayiti muhim bir community
ni quriwatisiler we yéteklewatisiler, bu wezipe bilenla silerning meshrep.com
diki ishinglar shexsiy ishinglar bolmasliqi lazim. Barliq herketliringlar we
tutqan yolliringlar siler qurmaqchi we quriwatqan community bilen zich
munasiwetlik ish, shuning üchün silerning yéziqqa bolghan shexsiy tonushliringlarni
meshrep.com gha tangmasliqinglar kérek idi we wetende birlikke kelgen we
köpchilik qollan'ghan yéziqni meshrep.com ning yéziqi qilip ishlitishinglar
kérek idi, chünki mushu yéziq bilen yézilghan maqalini köp kishiler oqalaydu we
eng muhimi Uyghur tilini mukemmel ipadiyeleydu.
Webmaster süpitinglar
bilen silerning Uyghur tilini we yéziqi toghra yolgha bashqlash
mejburiyitinglar bar. Ommumning menpeti üchün shexsiy köz qarashliringlarni bir
terepke qayrip qoyup, mukemmel bolghan yéziqni ishlitinglar we kishilerni
Uyghur tilini mukemmel ipadileshke tewsiye qilishinglar kérek.
Bir tor betning
rawajlinishi we abroyi, shu tor bette qanchiliq qimmetlik nersiler barliqi we
qimmetlik qelemkechlirining barliqi bilen ong tanasip. Siler kopchilik ishletken
yéziqni ishletsek, uninggha qarshi kishiler tor bétimizge kirmey qalarmikin dep
oylimanglar, undaq bolmaydu. Bir qisim nadir maqalilarni hésabqa almighanda,
siler körüp turdunglar, mutleq köp nadir eserler ULY bilen yazidighanlarning
qolidin chiqiwatidu. ULY ni ishlitiwatqanlarning köpinchisning qelimi küchlük,
tili rawan, jümliliri mentiqiliq, oqusa kishige hozur béghishlaydu. Bu emiliyet
némini ipadileydu?! Eger ULY ning jelip qilarliq küchi bolmisa, yuqarqi
qelemkechlerni mehliya qilarlarmu? Oylaydi, néme üchün?
Eger siler yenila
kishilerning silerdin kütken ümidlirini yerde qoysanglar. Küchlük we qimmetlik
qelemkeshler silerdin ümidini üzüp bashqa-bashqa yerlerge kétip qélishi munkin
yaki ün-tünsiz yoqap kétishi munkin, chünki siler Shimaliy Amerikida yalghuz
meshrep.com din bashqa yer mewjut emes dep oylisanglar nahayiti éghir
stratégiyilik xataliq ötküzgen bolisiler. Kishiler bir birlep kétip qilishtin
sanglinish üchün, köpchilikning ahu-zarini anglash we shularning ussuzliqini
qandurush webmasterlarning qilishqa tegishlik eng addiy wezipisi.
Hörmetlik Tughluq
ependi, Mewlan Yasin ependi, Shöhret Seydehmet ependi,
Köpligen kishiler
silerdin we bashqa pütün Uyghur ehlidin töwendikidek nahayitimu addiy we
orunlighini bolidighan telepni sorawatidu, uning héchqandaq guruh yaki siyaset
hette bashqa tillarning yéziqi bilenmu munasiwiti yoq:
"Uyghur tilini
toghra, eniq, mukemmel ipadileyli, yéziq qalaymiqanchiliqini tügiteyli!"
Hazirche buning jawabi
addiyla "ULY".
Boldi méning sozum
tügidi we munazirim axirlashti, emdi men yéziq toghurluq bir mezgil
sözlimeymen, sunimu singidighan yerge sépish kérek. Eger beziler munazirini
axirlashturushni xalimisa we meni mejburlisa, munazirini dawamlashturmaymu
amalim yoq, méning ensireydighan yérim; munazirimiz oylimighan yerdin bashqa
yönilishke qéyip kétish bilen dilazarliq bolup kétermikin dep endishe
qiliwatimen.
Hörmet bilen Tildil.
******
Tordashlarning tewsiyesi
boyiche maqalamni é,ö,ü larni toluq élip, Uyghur tilini mukemmel ipadileshke
tirishtim.