Jumhuriyet Tarihidin: (5) Altay ve Taxqorghan Inqilavi

Dr. Kahar Barat

Xing Xisey ahirqi yillarda heliqtin ve komunistlardin yuzini orup kam digende 120-130 ming ademni tutup, 60 ming ademni olturvetti. Qarxiliq ve qozghulanglar astida 1944- yili 8- ayning 19- kuni Gomindanggha panahlinixqa mejbur boldi. Cungcinggha mangghanda qimmet bahaliq nersilerni 3 qetim herbi ayroplan bilen, qalghanlirini 180 avtomobilgha qacilap elip ketti.

Altay Inqilabi
1940- yili 2- ayning 2- kuni Koktoqayning Caghistay Sarterek digen yeride Qazaqlar qural eniqlaxqa ciqqan nahiyening 7 baxliq ve saqcilirini olturudi ve 20- kuni nahiyege hujum qildi. Xing Xisey ular bilen bir qance qetim uruxup ziyan tartqandin kiyin kiliximge kelip ularning 5 xertini toluq qobul qildi.
1941- yili 6- ayda Koktoqay nahiyeside yene qozulang koturulup, Alar yayliqida cong qoxun texkillendi. Xing ulargha qarxi 7000 kixilik qoxun, ayroplan, brnoviklarni evetti. Kop uruxlar bolup, 9- ayda qattiq qar yeghip qozghulangcilar meghlup boldi.
1942- yilining ahirida Osman Islam Koktoqay Cinggil ormanliqida 80 adem toplap Xing eskerlirige hujum qildi.
1943- yillardin baxlap Almuta, Taxkentlerde “Xerqqe Yardem Berix Komititi”, “Qazaq Eli”, “Xerq Heqiqiti” qatarliq gezit-jornallar nexir qilindi.
1943- yili 12- ayda Osman Islam Sovit ve Mongghulyening qolluxi bilen Bulghun deryasi boyida “Altay Qazaq Milliy Aqartix Komititi” qurdi.
1944- yili 4- ayning 5- kuni Osman qisimliri Yaghacoba digen yerge hujum qilip Xing eskerliridin bir polikni yoqatti.
4- ayning 13- kuni partizanlar Cinggil nahiyisini aldi.
6- ayning bexida Tomurhan, Delilqan Sugurbayev qatarliqlar Sovittin kilip Osmangha qoxuldi. Ular Quvanixbayni 400 esker bilen Sarsumbe, Burcin nahiyilirige seperverlikke evetti. 7- ayda Qaiyni 80 adem bilen Qaba nahiyesige evetti.
6- ayda Aripbay baxciliqidiki 12 Sovit herbi meslihetcisi Bulghun deryasi buyidiki Altay partizanlirigha yardemlixixke keldi. Ular 7- ayda cong etret komandiri Heyder, Teskinbaylargha yardemde bolup 250 adem bilen Jimineyge bardi ve adem sanini 500 ge kopeytti.
7- ayda Ishaqbek Mononov Sovitte bir qisim quralliq kuclerni terbiyelidi.
7- ayning baxlirida Altay qoxunliri Ulungur Armant teghining Alte Aghac digen yeride Xing eskerlirige hujum qildi.
7- ayning 10- kuni partizanlar Jiminey bazirigha hujum qildi.
7- ayning 30- kuni partizanlar Qaba bazirigha hujum qildi.
9- ayning 22- kuni Qazaq qisimliri Burultuqay bazirigha hujum qildi
10- ayning otturlirida Ramazan, Jappar, Norkey qatarliq partizan baxliqliri birlixip Qizil Adirda bax qumandanliq xitabi ve azadliq texkilati qurdi.
10- ayda Cinggil nahiyesinig Bolghun Ozen bazirida Altay Inqilabiy Vaqitliq Hokumiti quruldi. Hokumet Osman Islam ve Delilqandin ibaret 12 ezadin texkil tapti. Qazaq milliy quralliq kuci 9 cong etretke ayrildi.

Gomindang 8- urux rayon qumandani Zhu Xiaoliang ozi 4- ayda Urumcige kilip uruxqa bivaste qumandanliq qildi. Gomindang qoxunliridin 10 ming esker Altaygha qaritilip, Ilida aran 2500 adimi qalghan idi.

Taxqorghan Inqilabi
1943- yili Ishaqbek Mononov Sovitte 200 necce adamni terbiyelep, 2 cong qurup ciqti.
5-, 6- aylarda ular Aqci Qulantaygha kirgen.
9- ayda Ishaqbek Taxqorghangha kilip Karvanxah, Ghopur Qasim qatarliqlar bilen Taxqorghan Azadliq Texkilati qurghan.
6- ayda Taxqorghanda 120 kixilik partizanlar etriti texkillendi
6- ayning 20- kuni ular Gomindang eskerlirige tuyuqsiz hujum qildi
9- ayda partizanlar Togurmiti ve Subas cigra punkitliridiki Gomindang eskerlirini yoqatti.
1944- yili 11- ayning 7- kuni Ishaqbek Sovit arqiliq bir bataliyon atliq eskerni baxlap kelip Ghulja qozghilingigha yardem qildi.

Baxqa jaylarda
1943- yili 9- ayda Cocekning Qizmeyt teghida Ripabov baxciliqida bir partisan texkilati quruldi.
1944- yili 5- ayda Ablimit Hajiyup, Metniyazqari ve Abliz Rahmanov qatarliq kixiler Cocekte Xinggha qarxi ayrim 3 guruppa qurdi.
5- aylarda Dubek, Calghinbayov, Balqax Alimghazi qatarliq Qazaq ziyaliliri mehpi texkilatlarni qurdi.
6- ayning 8- kuni Qasimahun Ismayilov qatarliqlar Abdulla Ramzanov (Mensur Rozi ependi)ning orunlaxturuxi bilen Tarbaghataydin Sovit terepke otup Emil qumandanliq xitabini qurghan.
6- ayning 14- kuni Emil xitabi Tarbaghataydiki 3 texkilatqa het yezip birlixixni telep qilghan.
7- ayning 10 kunu Ramzanovning orunlaxturuxi bilen 3 texkilat birlixip “Milliy Azadliq Ucun Korex Qilix Texkilati” dep ataldi.
7- ayda Ripabov etriti bilen Jiminey partizanliri Jimineyning Savur teghida ucruxup bezi qoral-yaraqlargha erixti.