Uyghurlarda 'nikah', 'boxuk toy', 'sunnet toy', 'qaq khoxakh toyi' digendek toylar bar. Bo toylarning turluk kha'ide-yusunliri bar. Bulargha Uyghurlar ozliri itikhad khilidighan turluk dinlarning ekhidiliri singgen. 'Nikah' - insan omuridiki eng muhim, eng ehmiyetlik ixlarning biri. 'Nikah Toyi' a'ile jamaetqilkning khuruluxi ve uzluksiz terekhkhi khilixining, urukh-tukhkhanlar arisidiki ijtima'i munasivetning tiklinixi ve kengiyixining menbesi. Xung'a u tarihtin buyan xehsilerning, a'ilining ve jemyetning yuksek itibar berixige erixip keldi. Uyghurlar olturakhlaxkhan her khaysi rayonlarning ikhtisadi, ijtima'i ehvali, medeniyet sevyisi tekxi bolmighini uqun ohxax bomighan toy adetliri xekillengen. Tovende putun Uyhgurlargha bir kheder ortakh bolghan 'nikah toy' aditi, kha'ide-yusuni ustide tohtilip otimiz. 'Nikah toy' tovendikidek baskhuqlar boyiqe elip berilidu: 1. Elqi Evetix Yigit bilen khiz bir-biri bilen tonuxup, bir muddet sinixip, toy khilix khararigha kelixkendin keyin oz a'ilirige layikh tepixkhanlikhlirini, toy khilix khararigha kelixkenlikini eytidu. Her ikki a'ile layikhni makhul koruxkendin keyin, yigit terep khiz terepke elqi evetidu. Her ikki a'ile deydighan gep-sozini, teleplirini elqige deydu. Elqi otturida halis turup uzunni khiskha, khiskhini uzun khilidu. Elqi khiz terepning razilikhini alghandin keyin 'qay' ekilix vakhtini belgilep khaytidu. 2. Qay Apirix Uyghurlarda qay 'kiqik qay', 'qong qay' dep ikkige bolunidu. 'Kiqik qay' - 'makhul qeyi' yaki 'tezim qeyi' depmu atilidu. Yigitning anisi birkhanqe ayal ve otturida mang'ghan elqini elip khizning a'ilisige 'kiqik qay' apiridu. Yeni yigit terep khizning ata-anisi ve khizgha atap birer khurdin kiyimlik reht ve baxkha nersilerdin dastihan khilip baridu. Khiz terep oz razilikhni bildurgendin keyin, yigit tereptin barghuqilar orunliridin turuxup khol khovuxturup tezim khilip rehmet eytidu. 'Qong qay' apirildighan kun belgilengendin keyin 'qong qay' apirilidu. 'Qong qay' khiz terepte bolidu. Qaygha yigit ve khiz tereptin er-ayal bolup ellik-atmix adem khatnixidu. Qong qayda khizning kiyim-kiqekliri, khizning ata-anisi ve baxkha yikhin bivaste toghkhanliri uqun kiyimlik elip berilidu. Buar soronda kopqilikke korsitilidu. Buningdin baxkha birer tirik mal, melum mikhdarda guruq, may, nan, khent-gezek, qay, tuz khatarlikhlarmu elip berilidu. Elip berilghan tirik malning bexigha khizil baghlinip, yigit tereptin bir adem yitilep apiridu. Khiz tereptin bu malni khubul khighanda, bir nerse berip uni razi khilidu. Qong qayda sandukh eqilip ekilingen nersiler khoyilidu. Uningdin keyin sandukh aqkhuqi ayal aldin hazirlap khoyghan 'qaqkhu'ni sorongha qaqidu. Sorondikiler uni 'teverruk' bilip, bulap-talap yerdin terivalidu. Sandukh aqkhuqi ayalni yigit terep belgileydu. Yigit terep uning'gha atap birer yaghlikh yaki birer kongleklik rehtni sandukh'kha selip khoyidu. Uyghurlarning kharixiqe, sandukh aqkhuqi ayal bir nikahlanghan ayal boluxi xert. Kop nikahlikh bolghan ayal bu ixni baxkhursa, khiz erdin qikhip erge tigidighan, yigit hotun elip hotun khoyup beridighan bolup khalarimix. Xundakhla yigit bilen khizning kholdaxlirimu oylenmigen yigit, yatlikh bolmighan khiz boluxi xert. Yigit bilen khizning ata-anisi toyning ara ayda (Roza heyt bilen Khurban heyt arlikhidiki ay) bolup khalmaslikhigha alahide dikhkhet khilidu. Ularning kharixiqe toy ara ayda bolsa, yigit bilen khiz eplixelmey khiz arida khalarmix. 'Qong qay' ahirlaxkhanda toyi bolmakhqi bolghan khizning yekhin dostliridin birining anisi alahide dastihan raslap, khizni oz oyide olturghuzup berixi uqun sorivalidu ve toy kuni u xu a'ile khizni ve khizning dostliridin bolup ottuz-khirikh khizni oyide olturghuzup mihman khilidu. Qong qay kuni toy bolidighan kun belgulinidu. Axsuyi toghrisida meslihetlixip bir yerge kelidu. Axsuyi uqun gox, may, guruq, nan, qay, tuz, sevze, yikhilghu berilidu. Bular toydin bir kun burun khizning oyige yetkuzup berilidu. Toy boluxtin burun khizning bir neqqe dosti 'oy yasax' kha kelidu. Ular khiz tereptin ekelgen ve yigit teyyarlighan nersiler bilen oyni yasaydu. Khizlar oyni yasap bolghandin keyin yigit terep ularni mihman khilidu ve herbir khizning aldigha sopun, etir, khol yaghlikh khatarlikh nersilerni khoyup razi khilip yolgha selip khoyidu. Qong qay tugigendin keyin yigit ve khiz ozlirini dohturgha tekxurtup dohturning ispati bilen 'toy heti' elip khanuni resmiyetni oteydu. 3. Nikah Toy kuni seherde inkah okhulidu (nikah khonup khalsa bolmaydu dep burun nikah okhulmaydu). Inkah vakhtida soronda yigit bilen khiz hazir boluxi xert. Nikah vakhtida yigit kholdixi bilen khiz kholdaxlirimu bille bolidu. Otmuxte yigit melum seveb bilen nikah ustide bolalmisa, yigitning khelemtirixi yaki piqikhigha nikah okhuydighan ehval bar idi. Nikah vakhtida yigit bilen khizning 'ozumge khubul khildim' digen javabini hemme adem anglixi xert. Beziler 'anglimidukh' dise, anglighanlardin bir-ikkisi 'anglidukh' dep guvalikh otse, nikah okhux davamlixidu. Nikah okhulup bolghandin keyin sorondikiler yigit bilen khizni tebriklixidu. Nikahtin keyin yigit bilen khizgha xakirab (tuz) khaqilanghan ikki burda nan yiguzidu. Uyghurlarning kharixiqe, tuz ikki yaxning muhebbitini qingitarimix. Xakarabkha qilanghan nan burdisini khaqidin elixta yigit kholdixi bilen khiz kholdixi nahayti qakhkhanlikh ixlitip, baldur elivelixkha tirixidu. Ularning kharxiqe, khaysi baldur elivalsa xu terep yene bir tereptin khorkhmaydighan bolarimix. Toy kuni seherde yigit terep khiz terepke kharixip berix uqun bir-ikki adem evetidu. Xundakhla toy davamlixivatkhan vakhitta yigit terep khiz terepke hal sorap bir neqqe adem evetidu. 4. Toy Koqurux Khiz koqurguqiler neghme-nava bilen khiz olturghan a'ilige berip khizni kuqurup, ata-anisining aldigha ekilidu. Khiz purkengen halda yighlap turup ata-anisi bilen hoxlixidu. Ata-ana khible terepke kharap turup, khol koturup du'a khilip, ularning behtlik boluxini, bexi bax, ayighi tax boluxini umid khilidu ve khizning bexidin nan, supra oruydu. Khizni koqurup yigitning oyige ekelgende khizni payandazgha dessitip oyge ekiridu. Khiz payandazni dessep bolghandin keyin, etiraptikiler payandazni talixip yirtip parqe-parqe khilivetidu ve 'teverruk' khilix uqun elixidu, kelin oyge purkengen halda kiridu. Bir azdin keyin khiyin ana kelinning purkenjisini elivetip kiqik yaghlikh selip khoyidu ve pixanisige suyup khoyidu. Khizni koqurup kelix jeryanida yolda toy tosighuqilar bolidu. Bulargha maddi nersiler bergendila andin yol beridu. Bezi yerlerde khiz koqurup kelivatkhanlarning khatnax vastisidin quxup ussul oynap beridu. Khini koqurup kelip oyge ekirixtin burun koyuvatkhan otni aylanduridu. Bu zerduxt dinning ekhidisi bolup, ottin medet tiligenlikning ipadisi. Khizni koqurup kelgende tox sorap dervazini aqkhili unimaydu. Khizgha hemrah bolup kelguqiler yaghlikhkha oralghan toxni bergendila dervazini andin aqidu. 5. Salamgha berix ve salamgha kirix Toyning etisi yigit oz kholdixi bilen khiyin ata, khiyin ana aldigha salamgha baridu. Ular oz kuyoghlini khizghin kutuvalidu ve kuyoghli uqun teyyarlap khoyghan kiyim yaki kiyimlik rehtni khoyidu. Yigit kholdixighimu oz layighida bir nerse khoyidu. Xu kuni yengi kelin oz kholdixi bilen khiyin ata khiyin ana aldigha salamgha kiridu. Bularmu mihman khilinidu. Khiz kholdixighimu oz layikhida bir nerse khoyidu. Salamgha barghan ve salamgha kirgen kuni khiz terep kuyoghl terepke 'issikhlikh' ekilidu. 'Issikhlikh' uqun tolirakh samsa, pitir manta, opke-hesip ve baxkha hildiki tamakhlarni ekilidu. Issikhlikhi khizning urukh-tukhkhanliri, khulum-hoxniliri ekilidu. Issikhlikhkha yigit, khiz ve yigitning aylisidikiler eghiz tigidu. 'Issikhlikh' ekelguqiler khanqe ayal boluxidin khet'i nezer, ularning aldigha kiyimlik reht khoyulidu ve 'issikhlikh' ekilingen tavakhlarghimu layikhida reht selinidu. 6. Qillakh Qillakh - toyning muhim terkibi khismi. Qillakh toy bolghan hepte iqide bolidu. Qillakhni avval yigit terep otkuzidu. Qillakhkha her ikki terep ozlirining urukh-tukhkhanlirini, yekhin kholum-khoxnilirini teklip khilidu. Qillakh - oz'ara hardukh soraxni, tukhkhanlar bir-biri bilen tonuxuxni mekhset khilidu. Yigit terep qillakh otkuzgende khizning ata-anisi, aqa-sengilliri khizning hujrisini alahide petileydu. Ular ekelgen nersiliri bilen hujrisining kem nersilirini tolukhlap beridu. Khaysi hildiki toy bolmisun, toy khilghuqi toygha kharixip berixke tegixlik ademlerdin er-ayal bolup yigirme-ottuz ademni qakhirip 'meslihet qeyi' otkuzidu. Qayda toyni khandakh otkuzux toghrisida ulardin meslihet sorilidu. Qayda hizmet tekhsimati bolidu. Toy kuni ular etigendin-keqkiqe terlep-pixip ixlixip beridu. Toy tugex bilen toyo igisi alahide dastihan hazirlap ulargha 'hardukh qeyi' berip oz rehmitini bilduridu. |