Uyghur (Latin) Yeziqini Qet’i Birlikke Kelturush Kerek

2005-Yili 31-Mart

Atawulla

 


Turaqliq, muqum we olchemlik yeziqi bolmighan herqandaq bir millet yaki etnik grup dunyadiki ilghar milletlerning qataridin orun elishi mumkin emes. Chunki yeziq bir milletning tilini, maaripini, pen tehnika we mediniyitini omumlashturush, tarqitish, shundaqla tashqi dunya bilen oz-ara mediniyet we uchur almashturush we ilghar pen tehnikilarni ugunushde eng mohim rol oynaydighan bir quraldur. Dunyadiki barliq tereqi qilghan ellerge qarisaq ularning til we yeziqliri bir qeder mukemmel we dawamliq tereqqi qilip turiwatqanlighini koruwalalaymiz.

Bir milletning til we yeziqi shu milletning tereqqi qilishi, bir gewde we bir millet supitide saqlinip turushdiki eng mohim amillarning biri. Biz dunya milletler tarihidin, milletni yaki bir chechilangghu grup ademlerni oxshash til we yeziq, yaki oxshash bir din arqiliq birlikke kelturgen, bir gewde yaki bir millet supitide saqlap kelgen we tereqi qildurghan misallarnimu koreleymiz.

Uyghur xelqining tarixigha nezer salsaqmu, ejdatlirimiz ozlirining eqil-parasetlirige tayinip herqaysi tarihi jeryanlirida ozlirining bir tutash we shu zamanlargha nispeten mukemmel til we yeziqlarni qollanghan we uni tereqi qildurup tilimiz we millitimizni saqlapla qalmastin belki edibiyat, sheriyet, pelsepe, tibabet, yezaigilik, su inshachiliq, astironomiye we sen’et jehetlerde parlaq we ochmes mediniyet yaratti we nurghun tarihi bayliqlarni qaldurdi.

Emdi yerim esirdin buyanqi tariximizgha nezer salsaq, bu 50 yil jeryanida hokimet elip barghan siyasi, mediniyet, maarip we til yeziqni islahet qilish qatarliq herketler sewebliridin xelqimiz “Kona Yeziq”, “Yeng’i Yeziq”, “Pin Ying” we “Hanzu Tili” digendek til we yeziq qalaymiqanchliq ichide otti. Bir neche yildin buyan Hihtay hokumiti Uyghur maaripini islahet qilish digen bahane bilen Uyghur helqning yuz yillardin buyan qollinip keliwatqan tilimizni uzul-kesil ozgertish we yoqutush herkitini bashlap hem uning suritini tezletdi. Gerche bu herket, axirida yenila meghlubiyetge uchiraydighanlighi muqerer bolsimu, emma, bu herketning tesiri weten ichi we sirtidiki barliq Uyghurlarni til-yeziq we mediniyet kirisisige uchritipla qalmastin belki xelqmizning maarip, mediniyet, siyasi, ihtizad, jemiyet, din we bashqa ishliri, bolupmu Uyghur millitining mewjut bolup turushi we bir millet supitide dawamlik tereqqi qilishigha tosqunluq qilidu, dimek, eger bu plani emelge ashsa bundin kiyin Uyhgur shayir we shayiriler, Uyghur til shunaslar, Uyghur pelsepechiler, Uyghur yazghuchler, Uyghur maaripchilar, Uyghur sen’etkarlar, qisqiche eytqanda Uyghur tepekuri bilen tepekur qilidighan Uyghurlar kemiyidu we yoquludu, bu bir millity uchun apen wetendashlar.

Milletning istiqpali mushundaq bir hewip ichide turghan bu tarihi peytte, biz chet-ellerde yashawatqan Uyghurlarning bu ishqa tutqan muamilisi taza jiddi bolmidi (gerche buningdin burun bezi Uyghur ziyaliler we alimler semimi pikirler we planlarni qilghan bolsimu). Eslide biz bundaq bir peytte tehimu uyushup, til we yeziqimiz we mediniyet jehetdiki birlikni qoghdishimiz we saqlishimiz, bolupmu hazirqi zaman alaqe qilish wastilirida birhil we olchemlik yeziq ishlitishimiz kerek idi, epsuski, ish buning eksiche bolmaqta.

Hazir Uyghurlarning Internetdiki uchur alaqiliri rengga reng yeziqlar bilen boliwatidu, meningche texminen 18 xil “Latin Yeziqliri” din kem bolmisa kerek, yeni 18 hil “Elipbe” ishlitiwatimiz dimekdur. Bu hazirqi zaman milletlerning til yeziq tarixida uchrimighan bir gheyri ehwal bolsa kerek. Yeqinda bu ewjip “Uyghur Latin Yeziqi” gruplargha, mesilen, ohshimighan siyasi koz qarashlar we shexsi munasiwetlerge qarap kop varyantliq “Yengi-Yengi Yeziqlar” meydangha keliwatidu. Eger bu ehwalni derhal tosmisaq, uninggha yol qoyiwersek buning aqiwiti millitimizning hayati we eng ali mempetige qarshi mesililerni kelturup chiqiridu halas.

Shunga, meningche chet’ellerde yashawatqan Uyghurlar birlikke kelip derhal bir “Olchemlik Yeziq” ni bikitishi hem uni ishlitishi we omumlashturishi kerek. Bu ishta millet perwer Uyghur ziyaliliri choqum asasi rol oynishi, kuch chiqirishi hem buni ozimizning muqeddes mejburiyiti dep bulishimiz lazim, chunki bizning bu ishni emelge ashuralaydighan sharaitimiz we ixtidarimiz bar, gep ishni qilish we qandaq qilishda.

Bu “Yeziq” meyli qaysi nusqa bolushdin qet’i nezet, eger u Uyghur til yeziq qayidiliri, prinsipliri, we hazirqi zaman pen-texnika, bolupmu compuyter we Internette hem ammibap yumshaq detallardin biwaste paydilinishqa bolsila buni “Ahirqi Nusqa” qilip we buningdin bashqa barliq “Nusqilar” ni derhal tashliwitishimiz kerek. Buningda, neche yil burun wetendiki Uyghur tilshunas, alim we mutixesisler oturgha qoyghan hem hazir birqeder omumlashqan Uyghur Kompuyter Yeziqi (UKY) ni “Uyghur Latin Yeziqi” qilip ishlitishdiki eng yahshi kandidattur. Eemiliyette, weten ichi we sirtidiki bezi Syber metbualarda yeni Web adiris we betlerde UKY ni ishlitiwatidu, bezi shexsilermu bu yeziqni qolliniwatidu.

Biz ya ozimiz qilmay ya ozimizning alim we mutihesliri nurghun yillardin buyan bash qaturup, konggul bolup, nurghun qarshi tosaq we cheklimilerdin bosup otup yaritip qoyghan bu “Yeziq” ni yaratmay hiyalimizge kelgen rengga-reng “Yeziq” larni “Yeziq” dep ishlitip yursek taza muwapiq bolmaydu, eliwette, eger chet’ellerde yashawatqan Uyghur til shunas, Alim we mutixesislerning bu nusqidinmu yahshi, mukemmel we qulayliq nusqiliri bolsa bularni oturgha qoysa, eger kop sandiki Uyghur ziyalilerning rahidin otse uni “Ahirqi Nusqa” qilsaqmu bolidu, likin shu nerse eniq bolush kerekki, bizning emde yene neche yil talash tartish qilidighan we ahiride hechnimige erishelmeydighan ishlarni qilip oz-ozimizni aldap yuridighan wahtimiz yoq wetendashlar.

Dunyaning pan we mediniyet tarihida nurghun olchemler qanoni hojet, kelishimler, we mejburi wastilar arqiliq emelge ashurulghan, meyli uni bir qisim ademler yashi korsun yaki kormusun u choqum shundaq bolishi kerek. Bizmu buni qilmay turup hechqandaq bir chong ishni hujutqa echiqalmaymiz. Chunki “Olchemsis” we “Birlik” bolmighan “Yeziq” ta yezilghan herqandaq nersining tarihi qimmitimu bolmaydu halas.

Amerika Indiyanlirining asasen yoqulup ketishining bir sewebi, Cherokee qebilisidin bashqa qebililerning yeziqi bolmighan we herqaysi qebililer oz aldigha zozleydighan, bir birsige ishenmeydighan, chechilangghu, we top yashap yurmigenliktindur. Emma herqandaq sharahitde til we yeziqini, mediniyitini saqlighan millet yoqumaydu, gerche ular dunyaning hemme jaylirigha chechilip ketken bolsimu, eger ozining kimligini bilse, ozini yaratsa, ozini hergizmu bashqilardin towen kormise we bularni ewlatlirigha ugutup mangsa u millet mengu yoqumaydu belki tereqqi qilidu we gullinidu.

Hazir gherip elliride yashawatqan Uyghurlar, asasen otkenki esirning 70-yillirining axiridin bashlap chet memliketlerge chiqip ketken Uyghurlar bolsimu, emma, bularning Internette qolliniwatqan “Uyghur Latin Yezighi” herhil boliwatidu, hem ohshimighan dowletlerde yashawatqan uyghurlarning tili we qolliniwatqan sozliklirimu (terminologiye) gheyri-gheyri bolushqa bashlanmaqta. Bezi Uyghur perzetlirimiz ozining Ana tilini untushqa qedem basmaqta, dimek ular adettiki turmushta ishlitilidighan addi sozlerdin bashqa hechqandaq sozlerni chushenmeydighan haletke kelmekte, buninggha her bir uyghur ata-anilar oylinishi we tedbir qollinishi kerek, eger buninggha tedbir qolanmisaq, perzetlirimiz gunakar emes belkim biz gunakar bolimiz. Shu nerse ayding bolush kerekki, erkin dunyada, demokratiye tuzumde ozengning ana tilingni untupket deydighan neziriye we qanon tehi mewjut emes, bu mesilige kelgende metuluq qilishning aldini elish kerek.

Eger biz hazir Internette qoliniwatqan, yeni ozimizning xiyaligha kelgen, ozimiz yaxshi korgen yaki kongen “Olchemsiz Yeziqlar” ni we tillarni ishlitiwersek 20 yilgha barmighan waqit ichide biz ya Uyghur emes, ya hech qaysi Turki milletlergimu ohshimaydighan bir “gheyri millet”, yaki “Siganlargha” ohshaydighan bir guroh ademlerge aylinip qalimiz, bu bir millet uchun chong apet wetendashlar.

Men ahiride bu maqalini Indianlarning Cherokee qebiliside otken bir ademning qisqa hikayisi bilen ayaqlashturmaqchi, hem wetendashlarning bu hikayidin bir nersini oylinip qoyishini umut qilimen:

“Amerika Indianlarning Cherokee digen bir qebiliside, Sekoya (Sequoya) digen bir adem oten bolup, u Cherokee Indiyanlargha Elippe (Alfabet)
Ijat qilip berip Cherokee Indianlar ozining tilini yezish we oqushqa tohpe qoshqan iken.

Sekoya (Sequoya) 1770-yili Tenesi (Tennessesse) de tughulghan bolup, u bir Indianliq ayal bilen bir aq tenlik ademdin bolghan oghul idi. Sekoya aldida owchiliq qilghan, likin owchiliq qilish jeryanida yuzbergen bir weqedin kiyin u setiqchiliq qilishni bashlighan.

Sekoya mektep terbiyesi kormigen bolsimu, likin u oqush we yezishning neqeder mohumlighini hes qilghan idi. U Cherokee tiligha Alfabet ijat qilip berish uchun ish bashlap, 1823-yili, yeni 12 yil ijadiyet we tetqiqat qilish arqiliq ahirida alfabetni teyarlidi. U 85 hil tawushlarni oz ichige alghan heripler (simollar) arqiliq Cherokee tilining yeziqini tuzup chiqti.

Nechi ay ichide minglighan Cherokee Indianlar mushu yengi alfabet arqiliq yezish we oqushlarni ugunup ketti. Uzun otmey Finikis (Phoenix) deydighan bir Cherokee geziti neshir qilindi hem bu gezitte Engilizche we Cherokee tillirida hewerler besildi.

Sequoya oqutquchi boldi hem Oklahomagha kochup berip, u yerde dawamliq alfabet ugetti. Kaliforniyede bolidighan hazir “Sequoya” dep atilidighan, kolimi chong we nahayite igiz osidighan birhil qarghaygha Sequoya digen bu zadni eslesh we uning qilghan tohpisi we abroyi uchun berildi”
Bu maqale Amerikining Cherokee Indianlar tarihining bir qismidin terjime qilip elindi- Aptor

Wetendashlar, 182 yil burun Cherokee Indianlar nechi ay ichide 85 tawush bilen tuzulgen herip we simollarni ugunip, ozining tilini yazidighan we oquydighan bolup ketken iken, ozimizni 21-esirde dunyaning eng tereqi qilghan elliride terbiye korgen we yashawatqan Uyghurlar deydikenmiz, ejdatlirimiz ghezine qilip bizge teyyar qaldurghan, 32 tawush bilen sozlinidighan we yezilidighan shu ana tilimizni bir “Latin Yeziq Elipbesi” arqiliq yazalishimiz kerek eliwette.


Buninggha ayit konkirit plan we tehnika jehetdiki tedbirler kiyinki maqalilerde elan qilinidu.