Uyghurlardiki
üch qetimliq etiqat kirzisi
Menbe: izdinish tori
Süyümlük dostlar, bügünkidek uchqandk téz
tereqqi qiliwatqan bir zamanda , hemme qewim, hemme insanlar tebiy halda özi
heqqide oylinishqa, öz kélechegi we ushbu tereqqi qilghan jahan'gha qandaq
maslishish heqqide munaziriler qilishmaqta. shunisi éniqki tarix bizning
kélechekni tunushimizning eyniki , bu heqte merhum alimimiz abdurehim ötkür
ependimmu :" tarix haman ölgen nerse biraq uning bügün bilen ajiralmas
qandashliq munasiwéti bar" -, dégen édi. tordashlarning öz tariximizdiki
herxil qismetlerge téximu obdan baha birishi we kélechekke bolghan qarishigha
qaytidin diaginoz quyup chiqishigha yardimi bolush meqsitide milletler
neshiriyati neshirqilghan, yang ching ependi tehrirlikidiki, toxti muzart
yazghan " uyghur tarix tetqiqati" namliq kitabning " tarixtiki
diniy étiqat kirzisi " namliq 8- babini huzurunglargha terjime qilip
sundum. ishinimenki bu bayanlardin bügünki halitimizge, bizni qiynap kelgen
nurghun suallargha kichikkine bolsimu jawab tépilghusi...
****************************************************************
qedimki uyghurlarning tarixda köp qétim diniy étiqat
kirzisi yüz
brinchi qétimliq étiqat kirzisi
tang sulasidin ilgiriki chaghlarda , chöllükning
shimalida charwichiliq bilen shughullinidighan uyghurlar shaman dinigha étiqat
qilatti. ularning charwichiliq égiliki nahayiti zor derijide tebiiy muhitning
tesirige uchirayti. halimadis birer tebiy apetke uchirap qalsa xelqning ölüp
kétiwatqan charwilargha, qurup kétiwatqan yaylaqqa közini parqiritip qarap
qélishtin bashqa amali yoq édi. apetke uchirighan xelq peqet shaman dinining
pirixon, baxshiliridinla medet tileyti. buning bilen, pirixonlar xelqqe séhir
körsitish, pal sélish, chüshke tebir birish bilenla qalmay , ularning eng aliy
hükümirani bolghan xaqan'gha kelgüsidin melumat birish, késel dawalash qatarliq
xizmetlerni qilip birishetti , netijide ular xaqanning yéqin kishiliridin bolup
qélishti. pirixon, baxshilar uyghur jemiyitide birqeder yuqiri bolghan siyasi,
iqtisadi we ijtimaiy orundin behriman bolushatti.
miladi sekkizinchi esirning otturilida, chöllükning
shimalida yashaydighan uyghurlar bilen jenubtiki tang dölitining munasiwéti
künsiri quyuqlishiqa bashlidi. uyghur hükümiran qatlimidikiler tang dölitining
güllen'genlikige hewes qilishatti. lékin tang élining güllinishni bashqa
noqtidin emes belki ilahi küch noqtisidin küzütetti. ....tang éli güllinish
bilen bir waqitta etiraptiki bashqa qewimlergimu zor tesirlerni körsetti.
uyghurlarmu chöllükning shimalida chigrisi zor bolghan
urxun uyghur xandanliqni qurup chiqti. urxun derya wadisida öz sheherlirini
berpa qildi. shundaqla bu xandanliqning tang döliti bilen bolghan yipek, chay,
at sodisi intayin téz tereqqi qildi. qol sanaetning barliqa kilishi, tawar
égilikining tereqqiyati netijisde bu uyghur xandanliqi güllep yashnashqa
bashlidi. urxun derya wadisigha qurulghan paytexit qara balasaghun shehiri ,
eyni chaghda ntayn tereqqi qilghan bolup,hazirqi qéziwélin'ghan arxiologiyelik
tekshürüshke asaslan'ghanda , sheher kölimi 25 kiwadirat kilomitir, sheherdiki
yollarning uzunliqila 24 kilomitr kéletti. undin bashqa heywetlik sheher
sépilliri, qele, qele ichidiki yuyunush kölchiki qatarliqlar hazirghiche
saqlanmaqta. sheher merkizidiki birqisim maretler intayin nepis bolup, orda
shehiri kölimi bir kiwadirat kilomitirdin ashidu, uning sirtida bolsa ahaliler
rayonining xarabisi bayqalghan. gerche pütün qelening kölimi chong bolmisimu
lékin hazirghiche saqlinip qalghan sépillarning égizliki on mitirdin, qele
ichidiki küzütüsh munarining égizliki on töt mitirdin ashidu. bundin bashqa
qeleni bizesh üchün neqishlen'gen kahishlarning ishlitilgenliki tépilghan. ..
bu dwirde sheher we sheher medeniyiti shekillen'gen.
maddi medeniyetning tereqqi qilishi uyghurlarning köz-
qarishida zor özgirishlerning barliqqa keltürdi. milletlerning medeniyet
alaqisining quyuqlishishigha egishp uyghurlarning nezer dairisi kéngeydi. bu
tebiy halda uyghurlarning diniy étiqadida ekis etti. ilepchiqirish küchlirining
bir qedem ilgirlishi, sheher igilikining yüksilishi, kishilerning dunya
qarishiing özgirishi uyghur jemiyitini algha siljitidighan küch bolup qalghan
édi. netijide kishiler özining iptidaiy étiqadigha burunqidek sadaqetmen
bolmaydighan bolushti. bir qatlam tereqqi qilghan iqtisadi turmush öz ornini
saqlap qélishta yéngi bir rohi tüwrikning hazirlinishgha muhtaj boldi.
miladi 755- yili tang dölitining ginirali önglük topilang
kütürdi,we nahayiti tézla xuangxi ning jenubigha qarap ilgirlidi. tang
hükümiranlirning naqabilliqi tüpeylidin uzun ötmey changen qoldin ketti.
ikkinchi yili li shiyang wulingda padishahliq textige olturdi we 757- yili
goziyining tekliwige asasen uyghurlarning teklip qilip topilangni tinchitmaqchi
boldi, netijide élikxan üzining oghlini ewetti. uyghur we tang qushunlirining
birlishishi netijiside , topilangchilar nahayiti tizla changendin
chikindürüldi. 795- yili tang sulalisi uyghurlardin ikkinchi qétim yardem
soridi, bu waqitta iklxan ölüp ornigha oghli xaqan bolghan édi hemde xaqan özi
qushun bashlap jengge atlandi. bu qétimliq herbiy yürüshler dawamida xaqan
loyangda maniy dininng din tarqatquchiliri bilen uchirashti. hemde jengdin
kiyin döletke qaytqanda loyangdin birqanche maniy dini ustazini bille élip
qaytti. shuning bilen maniy dini chöllükning shimalidki uyghular arisda
tarqilishqa bashlidi.
maniy dini parsliq mani dégen kishi miladi 3- esirde ijad
qilghan din bolup, u ateshpereslik, xiristian, budda we nostirian dinlirning
birqisim idiye mezmunlirini qubul qilish asasida shekillen'gen édi. asasliq
halda yaxshiliq we yamanliining ikki menbelikini: yuruqluq we qarangghuluqning
yaxshiliq we yamanliqning menbesi ikenlikini ;yuruq memliket we qarangghu
memliket öz- ara qarimu qarshi, yaxshi adem ölgendin kiyin bextke érishidu,
yaman adem dozaxqa kiridu dégenni tekitleyti. maniyning din qaidiliri eyni
chaghdiki ateshpereshlik dini bilen qarimu qarishi édi. hem paris xanlirining
cheklishige uchirighan hem miladi 277- yili paris xani maniyn'gha ölüm jazasi
bergen édi. manyning shagirt- murtlirimu irandin qéchishqa mejbur bolghan we
ottura asiya we bashqa asiya , afriqa döletlirige qéchip kétishke mejbur
bolghan édi. mani dini miladi yettinchi esirning axirida jungguda tarqaldi.
shundaqla jungguning qedimki xatiriliridimu " yuruq din" dep xatirlen'gen
édi. uyghur xaqani maniy dini ustazlirini loyangdin élip kétish harpisida maniy
dini loyangda allaqachan belgilik tesir qozghap bolghan édi.
uyghur xanliqining eng aliy hükümirani xaqan aldi bilen
maniy dinigha étiqat qildi, netijide uning qol astidiki emeldarlarmu tebiy
halda maniy dinini qubul qilishqa bashlidi.
......
eyni chaghdiki uyghur jemiyitimu umumiyuzlük halda bu xil
yéngi rohi tüwrükni qubul qilishqa bashlidi. maniy dini uyghurlar arisida
tarqilishi maniy dini ustazlirni uyghur xanliqidiki alahide orun'gha ige qildi.
( maniy dini) xanliqning iqtisadi, siyasi, herbiy, medeniyet turmushigha zor
tesirler
körsitishke bashlidi. hemde soghdi sodigerliri bilen
birge xanliqtiki küchlük siyasi küchke aylandi.
maniy dini uyghur jemiyitide yigirme nechche yilliq
tarqalghandin kéyin, miladi 780- yili uyghur xanliqining xaqani qestlep
öltürülgendin kéyin maniy diniy murtlirimu birqétimliq zor qirghinchiliqqa
uchiridi , lékin aridin 20 nechche yil ötkendin kéyin maniy dini uyghurlar
arisida qaytidin üstünlikni igellidi.
uyghur xanliqining charwichiliq igilikide tawar
igilikining bxlinip chiqip, charwichiliq igiliki yaylaq sheher igilikige
almashqan waqitta , uning ang qurulmisda tunji qétimliq kirzis kélip chiqti:
uyghurlar bara - bara shaman dinini tashlap , yipyéngi bir dinni -- mani dinini
qubul qilishqa bashlidi. lékin maniy diniy janliqlarni öltürshni qattiq
chekleyti, bu yaylaqtiki batur, urush xumar milli roh bilen chiqishalmayti hem
charwichiliqning tereqqiyatighimu uyghun kelmeyti. maniy murutliri soghdilar
bilen birliship xanliqning siyasi we iqtisadi paaliyetlirini, we barliq tashqi
sodisini kontirol qildi. siyasi weziyetning muqumsizliqi, tebiy apetlerning
ewij élishi, charwilarning ölüp kétishige egiship uyghurlarning meniwi turmushida
yéngi özgürüshler barliqqa keldi. miladi 840- yili uyghur xanliqi yimirildi.
chöllükning shimalidiki uyghurla taram- taramgha bölünüp köchüshke mejbur boldi
. dölitining gumiran bolishi, milletning parchilinish netijiside rohi tüwrükmu
ghulap chüshti. axirida bu, ikkinchi qétimliq étiqat kirzisii keltürp chiqardi.
ikkinchi qétimliq étiqat kirzisi
miladi 9- esirde, tarim wadisidiki uyghurlar güllinishke
we tarim wadisi umumiyüzlük uyghurlishishqa qarap mangdi. yéngi bir muhit
uyghurlarning ijtimaiy igilik qurulmisida zor özgirish yasapla qalmay yene rohi
turmushidimu zor özgirishlerni barliqqa keltürdi . tarim wadisidiki uyghurlar
yéngi bir étiqat sheklini -- budda dinini qubul qildi.
hemmimiz bilimizki budda dini hindistanda shekillen'gen ,
junggu , yapon we jenubu asiyagha bolghan tesiri intayin küchlük. lékin
bulargha tesir qilishtin burun u tarim oymanliqidiki her qaysi milletlerning
turmushigha zor tesirlerni körsetken . kuchada budda medeniyiti ming yildin
artuq hüküm sürdi. nurghunlighan tarixi höjjetler shuni körsettiki budda dini
hindistanda shekillinip yipek yoli- tarim wadisini- ni késip ötüp andin junggu
we bashqa ellerge tarqalghan.
miladi 10- esirdin ilgirila tarim oymanliqidiki uyghurlar
umumiyüzlük halda budda dinini qubul qilghan édi. ijtimai igilikning tereqqi
qilishigha egiship tarim oymanliqidiki herqaysi bostanliqlarda yüksek derijide
tereqqi qilghan budda medeniyiti barliqqa keldi. hazirghiche saqlinip kelgen
turpan qizil tam resimliri we qéziwélin'ghan medeniy miraslar uyghurlar budda
dinigha étiqat qilghandin kéyin yaratqan medeniyet netijisi édi. shundaqla
uyghurlar tarim oymanliqini "budda dinining ikkinchi yurti" gha
aylandurghandi. shunisi éniqki, tarim oymanliqi eyni dewir dunya budda
medeniyitining merkizige aylinishta uyghurlar muhim rol oynighan. lékin, bu
rayun kéyin nime üchün islamliship kétidu? uyghurlarning rohi turmushida nime
üchün yene bir qétimliq étiqat kirzisi yüz biridu? uyghurlar nimshiqa budda
dinini tashliwétip , slam étiqadini qubul qilidu?
üchünji qétimliq étiqat kirzisi
miladi 10-esirning kéyinki yérimidin bashlap, erep yérim
arilidin bashlan'ghan islam dini pamir taghlirini halqip ütüp, tarim
oymanliqigha kirip kélishke bashlidi. " buddaning ikkinchi yurti" dep
atalghan gherbi yurtta nurghun millet, qebililer étiqadini islamgha özgertti.
budda dini saqindiliri peqet koinlun téghining jenubi étikidiki bir qisim
jaylardila saqlinip qaldi.
erep tarixshunasi ibin heshil islam dinining gherbiy
yurtqa tarqilish tarixi heqqide mundaq deydu: " hijiriyining 349-yili (
miladiye 960- yili ) gherbiy yurtta nahayiti chong külemlik étiqat özgirishi
yüz birip, bir qétimliq islam dinining tarqilish dolqunini hasil qildi" .
uyghurlar nime üchün özining étiqadini özgertidu? budda
dinidin waz kéchidu? islam dini we islam medeniyiti gherbiy yurtqa qandaq kirdi
we qandaq tarqaldi? bu intayin murekkep bir tarixi jeryan édi.
aldi bilen, uyghurlarning iqtisadi, siyasi, medeniyet
merkizining özgirishi , ularning ishlepchiqirsh sheklide özgirish peyda qildi;
ishlepchiqirish shekli charwichiliqtin déhqanchiliqqa, köchmen turmushtin,
muqim olturaqlishishqa , yéza igilikidiki sheherler ittipaqigha özgerdi. bu hem
rohi jehette özgirish we hujum peyda qildi. bu kirzisning shekillinishidiki
ichki amil édi.
ikkinchidin, islam dinining yetküzgüchisi muhemmed hayat
waqtida , " bilim chinda bolsimu élinglar" dep qaldurghan hedisining
rohi boyiche, muhemmedning üchünchi warisi xelipe osman tang sulalisining
yongxuy ikkinchi yli ( miladi 651- yili) tang paytexti changen'ge elchi ewetti,
islam dinining yetküzgüchisi muhemmet hayat waqtida qaldurghan ashu bir jümle
hedis, kündin künige zoriyiwatqan erepler üchün küchlük jelip qilish küchige
ége édi. shunga mushu hedisning rohi boyiche , nurghunlighan erep sodigerler,
seyyahlar, taliplar junggugha kélishke bashlidi. ular aldi bilen déngzi arqiliq
jungguning jenubidiki déngiz boyi rayonlirigha , guangju, chüenju qatarliq
jaylargha yétip kélishti. shuning bilen bir waqitta eyni chaghdiki tang
xandanliqi bilen iqtisadi we medeniyet almashturushida boldi. nurghunlighan
erepler uzun mezgil turup qélishti. hemde gungju, chüenju qatarliq jaylarda
islam dinini tarqitshqa bashlidi. shuning bilen bir waqitta gherbiy yurtmu
sherq medeniyetining chong dashqazini édi. shunga , nurghunlighan erep
sodigerler, seyyahlar we taliplar gherbiy yurtqa, tengritagh éteklirige,
qeshqer qatarliq jaylargha yétip bériship u jaylarda uzun turup qélishti, hemde
islam dinini tarqitish bilen shughullandi. bumu uyghurlarning islamlishsh süritni
tézlitish roligha ége édi.
üchünjidin, ottura asiyadiki siyasi bohranlar, yilmu yil
üzülmigen yighiliqlar islam dinining bu rayonda tarqilish süritini tizletti.
" kona tangname, li péyyi qissi" da xatirilinishche, miladi 751- yili
, tang sulalisning enshi mehkimisi mehkimidari gawshiyenfen bilen gherbiy
yurttiki tash( shi ) döliti arisida urush partilighan,bu urush tarixta "
talas jéngi dep atalghan. bu yili gawshiyenfen teslim bolghan tash éli
padishasini qetli qilghan. hemde tash élide qattiq qetlam élip barghan, kéyin
bu qirghinchiliqtin aman qalghan tash éli padishasining oghli bashqa bir türk
élige ( xenzuchida da shi "tamaq dégen xettiki shi" ) - shi élige
qéchip bérip, ulardin panah tiligen, gaw shiyenfen ikki tümen qushun bashlap
uyghur ( xenzuchida xu )élige bésip kélip dashi döliti bilen urushqan ,
netijide gawshiynfen bu urushta ölüp eskerliri tipirap ketken, hemde
"dashi" liqlar ottura asiyagha büsüp kirgen , ular " jihat"
bayriqi astida islam dinni keng tarqatqan.
miladi 12- esirning béshida, mungghullar bash kötürüp,
chin'gizxan gherbke yürüsh qilidi. chin'gizxan chong qushun'gha bash bolup qara
quram (Qaraquram)din yolgha chiqip, turpan, kashgher, buxara qatarliq jaylargha
qedem qoydi, hem barghanla yérini ot déngizigha aylandurdi. eyni chaghdiki
ottura asiya medeniyet güherliri bolghan kashgher, buxara, semerqent qatarliq
sheherler zor balayi apetlerge uchiridi. lékin, islam dini hichqandaq
cheklimige uchirimidi, eksiche shu jaylarda qélip qalghan mungghullar
islamlishishqa bashlidi.
yuqurida sözlen'gen ichki , tashqi sewebler , tarim
oymanliqidiki uyghur jemiyitini bara- bara islam idiyisi hükümiran orunni
igelligen, köp xil medeniyet birlikke kelgen oniwrsal medeniyet rayonigha
aylandurdi. shundaqla bu sewebler uyghur medeniyitining tereqqiyatida muhim rol
oynap, uyghurlarni yéngi muhit, yéngi rayon, yéngi déni medeniyetning hujumi
astida rohi kirzistin qutuldurup, islamning rohi bayriqi astida , öz eneniwi
medeniyitini qoghdishi we warisliq qilishgha yol achti.
islam dini gherbiy yurtta, tarim oymanliqidiki herqaysi
bostanliqlarda tarqilishqa bashlighanda , shu jaydiki uyghur xelqi arisida zor
dawalghush peyda qildi. budda idiyisi, budda medeniyiti uyghurlarning rohi
dunyasida qattiq jan talashti . eng axirida , islam murtliri " jihat"
bayriqini chiqardi we zor ghelbilerni qolgha keltürdi, budda rohi we budda
medeniyiti intayin éghir hujumgha uchiridi.
miladi 10- esirdin bashlap, islam dini tarim oymanliqida
bara- bara hükümiran orunni igelligen bolsimu , lékin budda dini bu rayonda ming
yillarghiche mewjut boldi . uyghurlar islam dinigha étiqat qilishtin burunla
gherbiy yurtta bostanliqlarni achqan, yéza igilikini tereqqi qildurghan we
gherbiy yurt budda medeniyitini barliqqa keltürgen édi. bu noqta arxiologiyelik
tekshürüshlerde allaqachan ispatlandi.
gherbi yurt sherq - gherb medeniyitining uchirishsh
noqtisi, yipek yolining muhim ötingi bolush süpiti bilen yüksek derijide terqqi
qilghan arilashma medeniyetke ége édi. hemde uyghurlar gherbiy yurtta uzun
mezgillk tirikchilik qilish netijisde özgiche bolghan budda medeniyiti bilen
xarektirlen'gen uyghur medeniyitini yaratti. turpan idiqut xarabisi, jawxi
xarbisi we bizeklik ming öy, kucha qumtura ming öy, bay qizil ming öy, qeshqer,
xotendiki qedimiy izlardin tépilghan arxiologiyelik qézilmilar , qedimki senet
buyumliri, tam resimliri bu noqtini tetqiq qilishta yiterlik turuptu. bu yerde
shuni qisturup ötküm kéliwatidu, birqisim nopuzliq zatlar xata halda , gherbi
yurtni " budda medeniyitige tewe, lékin uyghur medeniyitige tewe
emes" dep qarawatidu; xata halda, hazirqi uyghurlar islam dinigha étiqat
qilidu, budda dini bilen munasiwetsiz. eyni chaghda uyghurlar gherbke köchkende
gherbiy yurttiki budda izlirini weyran qiliwetken , eger uyghurlar budda
dinigha étiqat qilishtin burunla budda imaretliri, tam resimlirige
buzghunchiliq qilghan diyilse , munazirisizki , tarixi emiliyettur , lékin,
gherbi yurt medeniyitini budda medeniyiti deydikenmiz , islam dinigha étiqat
qilmighan uyghurlar yaratqan bolidudep qarimaqta. bu qarash tarixqa uyghun
emes. biz qedimki uyghur tarixi medeniyitini tetiqiq qilghan chéghimizda,
qedimki gherbiy yurt budda medeniyitini tilgha almay turalmaymiz. bashqiche
qilip éytqanda, qedimki gherbiy yurt medebiyitini tetqiq qilghanda , qedimki
uyghur medeniyitini tashlap qoyup yalghuz gherbi yurtnila sözlisek bolmaydu.
qedimki uyghurlar qedimki gherbi yurttiki bashqa milletler bilen bille gherbiy
yurt medeniyitini yaratqan. uning ichide, gherbiy yurttiki asasi millet
uyghurlar bolup, bu noqtini inkar qilishqa bolmaydu.
miladi 10- esirning kiynki yérimidin bashlap, islam dini
ottura esir uyghur jemiyitide tarqilishqa bashlidi. ottura esirdiki dini
qizghinliqni, jahalet we qismetlerni bashtin kechürgendin kéyn, 16-esirning
axirlirigha kelgende asaiy jehettin pütkül gherbiy yurtni, tengri taghning
jenub shimalini qaplidi. eng axirqi bir türküm sherqi turpan rayonidiki
uyghurlarmu islamlishini tamamlidi.
islam dini uyghurlarning rohi dunyasida hükümiran orunni
igelligendin kéyin, uyghur medeniyitining warisliq qilinishi, qoghdilishi we
tereqqiyatigha zor tesirlerni körsetti. shundaqla yéqinqi zaman uyghur islam
medeniyitining shekillinishide muhim rol oynidi.
tamam.
*************************************************************
süyümlük dostlirim, mana hazir " uyghur tarixdiki
üch qétimliq étiqat kirzisi " dégen parche terjime qilinip , tamam boldi.
terjime we tarix bilimimning yitersizliki tüpeylidin terjimide xataliqlar
bolshi mumkin, bu jehette möhtirem tordashlirimning tüzütishi we tuluqlishigha
muhtajmen. eger , bikar bolsammu waqtimni serip qilip terjime qilip chiqqan bu
yazmam köpchilikke azraq bilim birelise, oqughan kishining kallisida öz tarixi
we kelgüsige bolghan oylinish peyda qilalisa , serip qilghan emgikimdin memnun
bolghan bolattim.
yene bir ish shuki, eserde birqisim tarixi qarashlar
tuluq toghra bop kitishi natayin , tordashlarning ilmi yusunda muamile
qilishini , tarixqa bolghan mesuliyetchanliq rohi bilen izdinip kürüshini ümüd
qilimen.
hemminglargha bexit tilep : bikarchi.
2004- yil 10- april . shehiri yenjing
Menbe: izdinish tori