Nilqa Qozghulingi

Gomindang Nilqa nahiyilik saqci idarisi helqtin ov miltiqlirini yighivelix uqturuxi helqning naraziliqini qozghidi, bolupmu ovciliq muhim bir turmux vastisi bolghan Qazaqlarning bekrek naraziliqlini qozghidi.

1944- yili
7- ayning ahirlirida uqturuxqa hilapliq qilip qolgha elinghan Qazaqlardin Ekber ve inisi Siyit nahiyili turmidin ilgiri-ahiri boluq qecip ciqip, sirttiki inisi Navan bilen ucruxup quralliq korex qilix qararigha kilidu.

8- ayning baxlirida bu uci qural elix ucun Qorghas Sovit cigrasidiki Iyintal digen yerge berip u yerde Patih Muslimof, Hemit, Baycurin, Bore, Huxur ve Osman qatarliq qacqunlar bilen ucruxidu ve Girbinko digen bir Urusni tepip bir atqa bir miltiq 100 oq tigixix kilixidu. Ekber aka-ukilar at alghili kitidu. Patihlar 5 kixi xu jeryanda 5 Germanka, bir Mauzir, 6 yexik oqqa erixip Nilqaning Ulastay digen teghigha mangidu, emma yolda yamghur tumangha ucrap, Gomindangning qaravulciliri bilen toqunuxup hemmisi tarqilip kitidu. Ekberler 10 at elip berip qural tigixip kilidu. Siyit bilen Moldajan Iyinbtalgha berip 7 Germanka, 10 tapanca, 10 ming dane oq elip, Bayincurin, Nur, Huxur ve Osmanlarni baxlap Ulastaygha baridu. Moldajan bilen Navan Ghulja xehirige berip Hemitni tepip elip kilidu.

9- ayning baxlirida Ulastaydiki Patih ve Ekber yitekciligidiki partizanlar heliqqe ocuq texviqat baxlaydu.

Navan Ghuljigha berip Urumci turmisidin qecip kelgen Osmanni tepip Ulastaygha elip kilidu. Nilqa taghliridin Sibabek, Satqinbay, Mazaq, Nurghali, Cimit Dorji, Ishaqjan, Medetbek qatarliqlar kilip qoxulidu. Patihning hemrayi Ivan qatarliqlarmu korexke teyyarliq qilixqa baxlaydu. Gomindangmu ularni yoqutux teyyarliqini baxlaydu.

10-ayning 8-kuni kicisi Siyit bilen Hemit Ulastay tagh eghizida Manapqan digen paylaqcini qolgha cuxuridu ve Gomindanging 2-3 kun icide partizanlargha 3 yoldin qorxap hujum qilidighanlighini uquvalidu. Ular xu kicisi qumandanliq xitabini Aqqisangdin Arax Tekcisige kocerdi ve Ulastay tagh eghizigha partizanlarni orunlaxturdi.

10- ayning 10- kuni Qurban heytnig 1- kuni ettigenlik tamaqtin sel keyin Ren Dusa baxciliqidiki Gomindangning 30 eskiri Ulastay tagh eghizigha kelgende yuxurup yatqan partizanlarning hujumigha ucrap Ren Dusa baxliq bir qancisi olup, ikkisi qolgha cuxup qalghanliri qecip kitidu. Bu jengde partizanlar 13 tane miltiq ve bir munce oq ghenimet alidu. Mana bu Uc Vilayet Inqilavining birinci oqi hisaplinidu.

Urumcidiki Amerika Konsulliri ve Muhbirlar

Hazir Congress Library’da xu zamanlardiki CIAning hemme arhipliri ocuq, kimla berip korse boliveridu. Sayahetci, arhelog ve misyonirlarni hisapqa almighanda, resmiy hokumet teripidin barghan Amerkiliqlar tuvendikiler:

1942- yili 6- ayda “Junggo-Amerika Tajavuzciliqqa Qarxi Oz-ara Yardemlixix Keliximi” Imzalandi. Xu yilning 2- yerimida Amerika bir turkum qoral-yaraqlarni Tehrangha yotkep berip, Ottura Asiya ve Xerqi Turkistan arqiliq ickirge toxumaqci bolup bir podpolkovnikning baxcilighida bir maxina etirtini Xerqi Turkistangha elip kirgen.

1943- yili Urumcide tunji Amerika konsulhanisi qurulup, Clubb konsul boghan. U ilgiri Vladivostokta ixligen iken.

1944-yilning ikkinci yerimida Amerika State Department siyasi pilan comititining muavin ijraiye reisi bolghan Ward konsul bolup kelgen ve 1946- yili qixqice ixligen.

1945 Amerikining Maekenin isimlik bir podpolkovniki bir qance eskerler bilen kilip bir havarayini tekxurux punkiti qurghan ve 1946- hemmisi yotkulup ketken.

1946- yili qixta Paxton (Bao Maoxin) ucunci konsul boluq kelgen. U burun Iran qatarliq doletlerde ixligen. Urumci konsulhanisida Paxtonning ayali mehpi xifirlarni terjime qilixtin baxqa yene muavin konsullar Martin (1947), Dierksen (1948); katiplardin Boynton ve Mackennan qatarliqlar ixligen. 1947- yili Nanjingdiki Amerika elcihanisi Urumcige igizligi 2-3 mitir kilidighan mehsus bir ultra qisqa dolqunluq simsiz radiogramma yetkuzup berip, konsulhanigha orunlaxturup bivaster Washington bilen alaqilaxqan. Ulardin baxqa Clark, Kessler, Bourgeron, Kidder qatarliqalr poctikex bolup kelgen. Konsulhana Urumcidin peqet bir kixi ve bir necce ixci yallighan. Paxton 1949- yili 7- ayda hizmitidin ayrilip ketken.

1949- yili 8-aylarda konsulhanining kativi Mackennan hizmet ixlep turghan. Veziyet jiddiylexkendin keyin u bir aq Urusni elip Seydam ormanliqi arqiliq Tibetke berip cigragha barghanda “cigra mudapiye qoxunliri” teripidin etip taxlanghan. Mana bular Amerika konsulliri. Ulardin baxqa muhbirlardin:

1946- yili 10- ayda Los Angeles gezitining muhbiri Waldo Diake Ili veqesini igellex ucun Urumcige kelgen.

1947- yilning bexida Life and Time jornilining ayal muhbiri Barbara Stephence Urumci, Qaraxeher, Kuca, Aqsu, Qexqerlerde ikki ay aylinip qaytixta ayroplan hadisisige ucrap olgen.

1947- yili 5- Iyun Beytik veqesidin kiyin Amerika helqara ahbarat baxqarmisidin Robertson, United Press muhbiri Masterson qatarliqlar kelgen. Xu yili 7- ayda New York Times ning ayal muhbiri Parker kilip Beytik veqesini tekxurgen. 9- ayda New York Herald Tribune ning muhbiri Rand kelgen. 1948- yili 8- ayda New York Times ning muhbiri Lieberman kilip Iligha baralmay qaytip ketken. 1948-yili 11- ayda Chicago gezitining muhbiri Barnett Urumcige kelgen. 1948- yili 10- ayda Engliye Thames gezitining muhbiri Morrison Urumcige kelgen. 1947- yili Fransye ahbarat agentlighining muhbiri Salverlli kilip resim ve kinolarni tartip ketken.

1948- yili 5- aylarda Amerika Nanjing elcihanisining muavin herbi emeldari Ekvale bir jip bilen Urumcige kelgen.