Uyghur Alimlirini Tonuxturux (2)

Yadro Fizika Mutehessi Professor Turdi Osman

Tughluk A. Osman

Xinjiang Universititining professori, yadro fizika mutehessi Turdi Osman 1938-yili Iyulda Jaghistay yizisida bir honerven ayliside tughulghan. U kiqik vahtidila intayin otkur hem tirixqan bolup, baxlanghuq mektepte hemme derslerde sinip boyqe birinqi bolup okhighan. 1945- 1955-yilliri Ghulja xeherdiki "Umid" metipi ve erler tolukh ottura mekteplirini ela netije bilen tamamlighanlikhtin, erler ottura mektepke okhutkhuqilikhkha tallanghan.

1956-yili Uyghur Aptonom Rayon boyiqe ela okhighan bir turkum yaxlarni tallap sabikh Soviet Ittipakhigha evetken. Turdi Osmanmu xu yaxlar khatarida Taxkent Doletlik Universitining Fizika fakoltitigha okhuxkha khubul khilindi. Bu yerde xuni khisturup otux toghra kelidiki, 1956-yili Sovit Ittipakhigha evetilgen Uyghur okhughuqilar Uyghur Aptonom Rayoni khurulghandin keyin tunji khitim qet'elge evetilgen okhughuqilar bolup hisaplinidu. U mezgillerde Hitay Memlikiti gherip dovletliri bilen hiqkhandakh maarip yaki mediniyet munasivette yokh idi. Birakh sabikh Soviet Ittipakhi bilen ziq munasivette bolup ozara okhughuqilarni almaxturup okhutatti. Birakh xu maarip almaxturuxlar ixliri Soviet-Hitayning dolet munasivitining buzuluxi bilen birge tohtitilghan. Soviet Ittipakhigha evetilgen okhughuqilar okhux puturux-puturmesligidin khet'i nezer hemmisini khatip kelixke mejburlighan. Mening biliximqe, xu mezgillerde Soviet Ittipakhigha okhuxkha barghan Uyghur okhughuqilarning 50% vetenge khaytixni halimay Soviet Ittipakhining herkhaysi jaylirida khilip khalghan. Birakh Turdi Osman 1962-yili Taxkenttiki okhuxini ela netiji bilen tamamlap oz vetinige khaytip ketken. Aptonom Rayonlukh maarip nazariti uning fizika jehettiki khabliyitini nerzerde tutup, uni Xinjiang Universtitining fizika fakoltitigha okhutkhuqilikhkha teyinligen.

Turdi Osman bu aliy yurtigha kirgendin keyin ders otux bilen derlik tuzuxni ziq birlexturup, nurghun ejir singdurup okhughuqilarni terbiligen hemde dersliklerni tuzup qikhkhan. Mesilen Turdi Osmanning tuzgen "Omumiy Fizika", "Atom Fizika", "Kuan Mihanikisi" khatarlikh nurghun derslikliri Urumqidiki aliy mekteplerning dersliki khilip ixlitilvatidu. Uning tuzgen "Omumiy Fizika" dersliki munevver dersli bolup bahalanghan. Undin baxkha, u Rusqe, Hitayqe membelerdin paydilinip nurghun ilghar derslik ve paydilinix matiryallarni Uyghurqige terjime khilip, fizika jehettiki bir boxlukhni toldurghan.

1986-yili Turdi Osman dolet maarip ministirlikining bergen imtihanida yukhuri netije elip Khazakhstan Doletlik Universitigha bir yillikh mutehessis supitide evetilgen. U xu mektepke barghandin keyin tirixip uginip, fizika penliri boyiqe mehsus tetkhikhatkha kirixip ketidu. Netijide, khikhighine bir yil iqide uning bir khanqe makhalliri 1988-yili sabikh Soviet Ittipakhi boyiqe Bakuda eqilghan "Atom Tetkhikhati" yighinigha khatnaxturulidu. Bu makhaliler bu yighinda etirap khilixkha erixip Engliz tilida nexr khilinidighan helkharalikh "Atom Fizikisi Jornili"da elan khilinidu.

Turdi Osman Khazakhstandiki okhux ve tetkhikhatini netijilik tamamlap yene oz vetinige khaytip baridu hemde Xinjiang Universititida davamlikh okhutux ve tetkhikhat bilen xughullinidu. 1990-yili Dalien xehiride eqilghan "3-Khitimlikh Memliketlik Yadro Khuruluxi Ilmiy Muhakime Yighini"gha, 1992-yili Khazakhstan Almuta xehiride, 1993-yili Khazakhstan Dobna xehiride otkuzulgen "Atom Yadro Ispiktroskopiyisi ve Atom Yadro Tuzuluxi" hekh'idiki helkharalikh yighinlargha khatnixip, bu hekhtiki oz kharaxlirini otturigha khoyghan. Bu hekhtiki ilmiy makhaliliri memlikitimiz ve qet ellerdiki kitab ve jornallarda ilan khilinip, herkhaysi dolet alimlirining yukhiri bahalixigha erixken. U ene xu netijiliri bilen Aptonom Rayon boyiqe kop khitim "Ilghar Hizmetqi" bolupla khalmay, yene memliket boyiqimu "Ilghar Hizmetqi" bolup tekhdirlengen.

Turdi Osman uzun yillardinberi terbiyiligen okhughuqiliri hazir putun Aptonom Rayonning hemmila xeher-nahyilirige tarkhalghan bolupla khalmastin, Amerika, Girmaniye, Engliye, Xiwitsiye, Italiye, Yaponiye, Turkiye ve ottura Asiyaning bir khanqe doletliridimu nurghun okhughuqiliri bar. Bularning birkhisimliri pen-tehnika sahaside dunya sahaside korunerlik netijilerni yaratmakhta.

Nov. 17, 2005