========================================
Dostlargha
Hormetlik dostlar men Amerkigha kelip yene oqux hayatimni baxlighandin keyin, tehimu kop
hiyallarni surdim.Ilgiri Moskwadiki "Qizil meydan"da yaki Kremil sariyi aldida yurup hiyallar
dunyasigha gheriq bolghan bolsam mana emdi Aq Saray aldida hiyal quxlurumni uchurup
yurimen.Men silerning mening bilen birge hiyal surixinglarni umit qilip,"AQ SARAY
HIYALLIRI"ni her biringlarning qimmetlik waqtinglarni serip qilixqa hawale qildim.Belki
"MOSKWA HIYALLIRI"ni oqughan bolsingizler dimek bu bizgha ohxax musapir qerindiximiz
yenila exu hiyallirining dawamini suriwetptu! Dimek uning hiyalliri tugimeydiken digen oygha
kelidighanliqinglargha ixenchim kamil .Qedirlik dostlar emilyette bu hemmimizge ortaq
hiyallardur! U bizge ejdadlirimizdin miras qalghan!!!>
AQ SARAY HIYALLIRI
Nabijan Tursun
( Edebi hatire)
Munderje
Muqeddime
Birinchi bap: QIT`ELAR ATLAP
Ikinchi bap :AQ SARAY ALDIDIKI YIGHA AWAZI
Uchinchi bap:ARKINLIK ILAHI YIGHLAYDU
Totinchi bap:AMERIKINI UYGHURLAR TAPQAN
Beshinchi bap:AMERIKA DOLLIRI WE QULLAR
Altinchi bap:KONGZI ROHI NIYOREKTE
Yettinchi bap:AHIRQI BIR INDIAN WE UYGHURLAR
Sekkizinchi bap:KLONTONNING KULKISI
Toqquzunchi bap:KREMILDIN AQ SARAYGHICHE.
Oninchi bap:WASHINGTON WE WETEN SEHRALIRI
Onbirinchi bap:HIYALLAR CHONGQURLASHMAQTA
Onikkinchi bap:MIRASHOR HIYALLAR
Muqeddime
Soyumlik kitaphan hemmidin qudretlik uluq ALLA keminini mana yene yengi seper xeripige
muyesser qildi.
Ayroplan Asia -Yawropa quruqluqi bilen bipayan Atlantik okyan ustidin uchup otup,dunyaning
eng zor we eng mexhur Xundaqla eng sirliq we hasiyetlik , romantik hem qabaetlik paytehti
Niyorek xehri asminingha kelip aylanghanda,towendiki ajayip heywetlik xeher menzirsige qarap
,qelbim hayajan ilkige chomdi.Chaqmaq tezlikide hiyal ekranlirimdin
Moskwa,Istambol,Tashkent,Almuta,Bishkek we Beijing ,Leningrad ,Sofiye,Urumchi,Aqsu
xeherliri asminida leyligen waqitlirimda peyda bolghan oylirim qayta ekis etti.Elwette her bir
seperde yengi oy,yengi hiyallar,yengi tesiratlar! Men bu tesiratlirimni selixturup koruxke
urundum.Qiziq! bu qetim tamamen baxqiche tesirat! Men buninggha jawap izdexke
tirixtim,Holasem xu boldiki bu qetim men Okyan atlighan idim,bolupmu 21-esir bosughusigha
ikki yil qalghan bu kunlerde dunyaning siyasi ,iqtisadi we medeni,meniwi we idiyiwi hayatigha
jiddi ozgertix kirguzuxke tehimu tirixiwatqan hem xuninggha qadir qudretlik bir elning hawa
boxluqida turup, uning omumi qiyapiti we reali we ghayiwi qudretliri toghrisida qiyaslar
dunyasigha gheriq boluwatattim,men xuninggha ixendimki choqum bu el meni "Moskwa
Hiyalliri"mning dawamini suruxke muweppeq qilidu! Meni hiyallirimni realliqqa aylandurux
yolidiki kurexlirimde tehimu tawlaydu!
Ayroplan derizisidin towenge nezer saldim. Sansizlighan chohchuyup turghan igiz binalar
arisidin "Ayal erkinlik ilah"ni izdidim.Mana!! Erkinlik ilahimu korundi. Ilahning qolidiki mex`el
alahide kozge taxlinip turatti. Ihtiyarsiz koz yaxlirim taramlidi.Men kozumni surtup,
seperdaxlirimgha nezer saldim.Ularmu Ayal Erkinlik ilahini korsitixiwatatti,lekin ularning koz
yaxliri tokulmigen,ularning kozliridin peqet hoxalliq,memnunuyet we hatirjemlik arilax qiziqix
hetta irengsizlki alametliri yeghip turatti.Dimek ular ozlirini erkinlikning temini tetip bolghan
ademler dep hesaplighan bolsa kerek?!Erkinlik ular uchun peqet melum ijtimai dairilerdila
cheklinip qaldimu qandaq?! Xu tapta ular mening wujudumda we rohiyitimde qandaq
tuyghularning hokum suriwatqanliqini bilermu? Belki ular koz yaxlirimgha qarap,heyranliq hes
qilixar,Belki "Bu yigitni yahxi korgen axiqi kutiwatqanliqi uchun uni koruxke aldirap ketip,
hayajanliniwatqandu "depmu oylap qalar.Emma ular hergizmu mening koz yaxlirimning
sewepliri oylap tapalmaydu halas!!!.Men yenila koz yaxlirimni tohtutalmidim.Alla meni
muxundaq bichare qilip yaritip qoyghanmu yaki ozumni xu bichariliq kochisigha ozum
taxlighanmu? Eh! men nime digen bichare he?! Mening ihtiyarsiz erkinlik ilahige soal qoyghum
keldi hetta uninggha kayighim keldi."Ey! erkinlik ilahi "dep hitap qildim men ichimde "erkinlik
mex`ilinighu yandurdung! otinimu tutaxturdung. Bu ot teptidin nurghun erksiz konguller
illidi.Tonglighan tenlerge jan kirdi.Sening hasiyitingni hemme bilidu, Sen anche gidiyip ketme
Qolliringni sunup,mex`el tepting bilen bicharilerge sahawet qilimen diguche exu mex`el kotergen
gigant qolung bilen erkinlik duxmenlirini taza kelixturup bir xapilaq salsangla kupaye
qilatti!.........
Ayroplan yenik qondi,Men eghir uh tartip, somkamni qolgha elip,ayroplandin chuxixke
teyyarlandim. Qelbim echinix we tanhaliq otida echixqandek boldi. "Musapirliq derdini tartip
harmighan idingghu?! Mana yene sanga yengi musapirliq !" dep oz ozumge achchiq kayidim
xundaqla xu zamat musapirlar nahxisi esimge kelturdim.
Musapir balilar yighalyduOz yurtini yad etip,
Xundaq ,men musapir,Biz musapir,biz hemmimiz musapir!!!. Oz yurtimizdimu musapir ,ozge
yurttimu musapir !Musapirlar nahxisini bolixighiche yangritip, sergerdanliq we hani weyranliq
kochisida zar zar qahxap yurginimizge heli bolup qaldi.Bu nahxini biz qewetla yahshi korumiz,
nahximiz yangrighansiri musapirliq pis`hikisi kundin kunge ulghaymaqta, Men nime uchun
mundaq musapirliq kesilige giriptar boldum?Nime uchun oz yurtumda qisqisi oz ejdadlirimning
qanliri bilen sughurulup,ularning umit, nidaliri bilen oghutlanghan oz muqeddes tupruqimda
ozumni mundaq musapir hes qilimen? digen soallarniqoymiduq hem qoymawatimiz. Dimek men
musapirliqni yoqitix uchun baxqa sansizlighan musapirlardek musapirliq yoligha mangghan
idim.Ene xundaq sansizlighan nime uchun digen soallargha heqiqi jawap izdex uchun musapir
bolghan idim."Musapir bolghandikin tehimu yahxi musulman bolimen-de elwette!"
Men yenila oz ozumge teselli berdim.Dimek menmu exu sansizlighan qerindaxlirimdek ozumni
aldax dorisi bilen ozumni meshux qildim.Uyghurlarning qan qenigha singip ketken ozini aldax we
ozini pepilex pis`hikisidin men qandaqmu qechip qutulalay ,chunki menu bir Uyghur de?!
Men ayroplan ixigidin siritqa chiqtim.Konglum wallide yorup ketkendek boldi."Men koruxni arzu
qilghan Amerika sen xumu?" dep hitap qildim oz-ozumge -" Sen bilemsen? Men Yawropa -Asia
chong quruqluqining neq ottursigha jaylaxqan heddi hesapsiz bayliq bilen tolghan Taklamakan
,Jungghariye atliq chollikning salimini elip keldim,U yerdiki helq dostluq umidi bilen sanga
tikilmekte,U bek pak muhebbetke,mehri xepqetke heqi dostluq we semiyetke muhtaj,sanga ohxax
erkin echilip yeyilip usul oynaxqa teplpunidighan helq! Sen xundaq bir helqning Uyghur dep
atilidighanliqini ,Uning yerxarining eng kona igiliridin biri ikenligini bilemsen?"
Soyumlik dostlar xundaq qilip men ene xundaq soal, hitap,okunix,kayix we teselli xundaqla
ixench we umit ilkide Amerika hayatimni baxlidim.Men Klontonning miyiqida meshire arilax
kulgen simasini kordum,Aq saray aldidki baghchidiki orunduqlarda Aq Saraygha qarap olturup,
xirin chuxmu kordum,Washington we Niyorek kochilirida yurup "Men kim?" digen soallarni oz
ozumge qanche qetimlap qoghinimni bilmeymen.Men "Ayal Erkinlik Ilahi"ni silap turup uning
bilen yigha zare qilip turup sozlextim we munazirlextim. Bu bichare "ilahmu" mening deryadek
aqqan yaxlirimgha qarap kongli buzuldi we beximni mehribanliq bilen silidi we ilhambehx mehri
bilen "Mening qolumdiki muxu mex`el choqum sening yighiliringni xadliq kulkilerge
aylandurudughanliqigha ixen bichare insan! Men ene xuning uchun mana xundaq gigant
turiwatimen,Men igizlikim bilen alamning hemme yerini koreleymen,Hemme yigha awazlirini
angliyalaymen!" dep hitap qildi.Men natiwanliqta belki dunya rekorti yaritalaydighan bu
konglimni "ilah"ning bu semimi hitapliri bilen pepiligendek qilip,oz-ozumge qayta teselli berdim
we ah uluq huda mendek musapir bendiliringni hech unutmaydighanliqinggha ixinimen!
dep hitap qildim.
Men musapirliqimni chuxengensiri we hes qilghansiri allani koprek esleydighan bolup qalghan
idim.Men ilgiri Muqeddes Kaxgher Heytikar jamesige kirmigen bolsam mana emdi Amerkigha
kelip, Waxingtondiki bizning exu heytikar jamaimizningchilik tarihi bolmighan yengi meschitke
daim berixni unutmaydighan bolup qaldim,qisqisi allaning bu yerdiki muqeddes oyide
musapirliq,we gheriplik tuyghulirimgha hatime berix uchun koprek nida qilidighan
boldum.Amerka hayatim meni ilgiriki hayat musapilirimde hes qilip baqmighan yengi tuyghu we
yengi chuxenchiler xundaqla tehimu mustehkem irade we kelichekke bolghan qet`iy ixench we
uzulmes umitlerni behx etti.
Men Oklahoma bostanliqlirida kozliridin natiwanliq we chuxkunlik nurliri yeghip turghan bir
Indian bilen quchaqlixip dost boldum.U manga ahirqi bir Indianning hikayisi sozlep berdi.
Men yene Amerika dollirining insan hayatidiki ijtimai iqtisadi we medeni qimmitini jumlidin
uning Siyasi qimmitini yene bir qerim tonup yettim. Prezident saylimida ozining awaz berix
hoquqi uchun kurexken Amerikiliqlarning hayatida qarimaqqa bilinmeydighan emma qan`gha
singip ketken siyasi qizghinliq mundaqche qilip eyitqanda wetenperwerlikning neqeder muhim
ikenligini chuxinix bilen bizning rohiyitimizdiki daim aghzimizgha alidighan millet we weten
ibariliri toghrisidiki chuxenchilirimiz ottursidiki perqlerni yenimu bir qedem hes qildim.Eger
hemmimizde ene xu men korgen addi Amerikiliqlarning hemmiside bolghandek weten we
millet tuyghusi yeterlik bolghan bolsa idi belki kozlirimiz bugunkidek yaxangghurap turmas
idi.Musapirlar nahxisini undaq yehxi kormigen bolar iduq. Amerkiliqlarda mewjut bu rohning
bizde sun`iliki yaki takammullaxmighanliqi we yaki omumlaxmighanli Amerikiliqlardin zor
perqliqqe ige ikenlikini hes qildim.
Elwette ,bir qanche yillar ichide men sozlep tugutup bolalmighidek tesiratlargha erixkinimde xek
yoq, Belki bu tesiratlar hazir konirimaqta we yengilanmaqta hemde kundin kunge
chongqurlaxmaqta. Netijide tesiratlirimning dawami uzulmeydighanliqida tehimu xek yoq!!!
Men deslepki tesiratlirimni soyumlik dostlarning pikir hozurigha taxlap, ularningmu manga ohxax
"Erkinlik ilahigha" soal qoyuxini hech bolmighanda oz xapilaqliri bilen oz yuzlirini kachatlap oz -ozige kayixini hemde 21-esirni yigha zare nale peryadlar bilen emes belki Uyghur insanlirining
yillardin buyan arzu qilip keliwatqan eng qimmetlik behtlik kunliri bilen kutiwelip,oz tupraqlirida
heqiqi toy merkilirini otkuzixini tileymen!!!.........
Dimek hiyallar tugimeydu!
Aq Saray Aldidiki Yigha Awazi
Mana ,helidin beri Aqsaray aldigha jaylaxqan baghchidiki orunduqlarning biride Amerka Qoxma
Xitatliri prezidentining turalghu jayi we hizmet idarisi hesaplanghan Aq Saraygha qarap
olturimen.Aq reng bilen bezelgen uch qewetlik bu bina ozining dunyaga mexhurliqi we
ghayiwane heywitini hesapqa almighanda tolimu addi sadde bolup, kixige hechqandaq sirliq,
xubhilik xundaqla debdebilik tuyghu berelmeyti.Aq Saray binasi heli chong guzel baghche ichige
jaylaxqan bolup,uning aldi teripi Washington munari terepke qarap tursa ,arqa teripi epchilghina
baghchigha yuzlinip turatti.Putun sayahetchiler mana muxu teripige kelip Aq Saray menzirsini
tamaxa qilatti we turlik paaliyetler mana muxu teripide bolatti.AqSarayning bu teripining aldi
pixaywini uch jup tuwruktin turghuzulghan ,pixaywanning aldi mangliyi uch burjek bolup,ustide
Amerka Qoxma Xitatlirining bayriqi lepildep turatti.Deriziliri kichik we igiz bolup,Binaning
aldidiki
gullik bilen oralghan fontandin her qachan marjandek sular etrapqa tekxi chechilip
turatti,Binaning etrapi qixi -yaz kokirip turidighan yap yexil chimliq we derehliq bolup,
Aq Saray tehminen ikki metirgha yeqin tomur rexatkilar bilen qorxalghan.Rexatkining ikki yan
teripide prezident qorosigha kiridighan derwaza jaylaxqan bolup,.eng qiziqarliq yeri xuki
qoroning aldida u yaqtin bu yaqqa mengip yurgen bir ikki saqchidin baxqa hechqandaq heywitini
korsitip turidighan muhappizetchiler groppisini korgili bolmayti.Ademler tomur rexatkini
tutuxup,uning araxliridin Aqsarayni suretlerge tartixatti we suretlerge chuxixetti.Qoroning
ichidimu saqchi yaki muhapizetchi herbilerning qarisinimu korgili bolmayti.
.Aq saray bezi kunlerde sayahetchiler uchun ochuq bolup, uning hemme bolumliri hetta
prezidentning turalghu oyigiche koruxke ruhset qilinatti.
Men hazirghiche mana muxundaq yuquri derjilik dolet ademliri turidighan jaylarni heli
kordum.Lekin ularning hechqaysisi manga Aq Saraydek mundaq erkin tuyghu bermigen
idi.Qisqisi bu yerde Zhongnenhay aldidiki miltiqini mehkem tutup,kixining tenini xurkundurux
qudritige ige kozliridin nur chaqnitip,debdebilik turghan qarawullar ,Kremil sariyi aldida we
Lenin mawzeliyi ixigi yenida kokux kozlirini bir nuqtigha tikip,qaturup qoyghan heykeldek
turghan qizil qoghdighuchi soldatlarning tiniqini emes eksinche ademler topi arisida danlap
yurgen kepterlerning gungurlaxlirini sezisiz.Qizil meydan we baxqilardin otmuxning qan hidliri
purap tursa bu yerdin peqet poreklep echilghan renggareng gullerning huxbuy puraqliri
dimaqliringizgha urulup,sizni guzel hiyallar dunyasigha gheriq qilidu.
Anche chong we igiz bolmighan bu bina 1792-yili qurulghan bolup,taki hazirghiche Amerka
Qoxma Xitatlirining prezidentlirining turalghu we hizmet orni supitide ixlitilip kelinmekte
.Amerka we dunya tarihidiki eng mexhur siyasiyonlar
:Washington,Linkolin,Ruzwelit,Tromen,Kenedi,Nikson,Regan,Bush ,Klonton we baxqilar
mezkur addi saddi ordida olturup,Amerkining we dunyaning teqdirini oz qollirida tutqan idi.Sirliq
tepixmaqlar bilen tolghan bu orda gerche otmuxtiki mexhur imperatorlarning orda qesirliridek
heywetlik we ajayip gharayip bolmisimu,lekin uning ichide insaniyetni menggu untulmas hatirler
bilen teminligen,dunyawi siyasi hadislerning lahiyiliri tuzulgen.Uning ichidiki her bir gilemliride
kopligen siyasi tewekkulchilerning,hem siyasi yanchuqchilarning izliri qalghan idi.Bu orda kozni
yumup achqichila dunyani astin ustun qiliwetkudek qudretke ige ikenligini belki bilmeydighan
adem bolmisa kerek.Dimek kimki bu binaning siritqi korunixige qarapla uni kemsitix yaki uning
qudritini towen chaghlax tuyghusida bolidiken u choqum zor hataliq sadir qilghanliqini hes
qilmay qalmaydu!Uninggha hiris qilghan,uni kemsindurux nyetliride bolghan hemde uni
oruwetixke urunghan qanchilighan uning reqipliri ozliri yer bilen yeksan bolup,uning aldida
yuzliri qizarghan halda bax igixke mejbur bolghanliqi hemmige ayan.U ,gah bicharilerning
qoghdighuchi qorghini supitide korunse ,gah telwilikni jazalighuchi,muxtumzor mustebitlerni
edeplep,dunya tengpungluqini tengxiguchi bolupmu korunetti.
Men Washington xehride turghan kunlerde her kuni xeher merkizini aylinip, mezkur Aq
Sarayning aldidiki baghchigha kelip olturup, hiyal dengizigha geriq bolattim.Baghchining
ottursigha Jeksonning atqa minip turghan heykili ornutulghan,uning toto teripide tot dane
zembirek betlengen halda qoyulgha.
Men her qetim baghchigha kirginimde heykelge yeqinraq yerdiki orunduqlarning biride Aq
saraygha qarap ,hasa tayiqigha tayanghan halda olturghan bir bowaygha kozum
chuxetti.Bowayning qara kozliridin uning tugimes oylargha gheriq bolghanliqini sezgen idim.
Pah! bugun exu boway daim olturidighan orunduqta bexigha badam doppa kiygen yene bir
bowayni kordum,Men hayajenimni basalmay, tez tez qedem bilen bowayning yenigha bardim hem
birdinla bu bowayning baxqa kixi bolmastin belki nechche waqittin buyan mening diqqitimni
ozige jelip qilghan heliqi bowayning ozi ikenligi kordum.Ah! eslide bu Uyghur boway ikenghu?!
Dimek konglum tuyup,uninggha xunche kop qarighum kelgen iken-de?!"Aldi bilen kongul
tonuydu" digen atalar sozi neqeder toghra eytilghan -he?!
"Essalamelaykum bowa !"-didim men hayajan bilen bowaygha.
Boway endikip,manga qaridi we heyranliq arilax xatliq nurliri chaqnap turghan kozliri bilen bir
haza manga sinchilap tikildi hem "Weeleykum essalam balam!"-didi titrek awazda---Uyghur
balisimu sen? oghlum"-dep soridi u.
---Xundaq,--didim men bowayni quchaqlap,
Bowayning kozliri hirelixip,birdinla marjandek koz yaxliri tokulixke baxlidi,U meni birdem
quchaqlap,untinsiz turdi.Dimek boway nahayiti hayajanlanghan idi.Ahiri ingrighan awazi bilen
"Ah! huda,uluq hudayim meni Uyghurumni koruxke ahiri nesip qildi!" didi.
Biz kop mungdaxtuq.Boway ozining qandaq qilip Amkerkigha kelip qalghinini sozlep berdi. U
eghir uh tartip,bir haza sukut ichide kozini bir nuqtigha tikip turghandin keyin, eslimisini baxlidi.
Uning eytixiche :U Qexqerlik bolup,osmurlik waqtida dadisi bilen birge Enjangha chiqip
tirikchilik qilghan iken.20-esirning baxlirida Enjan Uyghurlarning Ottura Asiya we Ottura
Xerq xundaqla Yawropaning her qaysi jaylirigha tarilixining birinchi bekiti bolup,Her yili yaz
aylirida Uyghur elining her qaysi jayliri bolupmu Qexqerdin kopligen musapirlar tirikchilik yoli
izdep, ,mezkur xeherge kelip toplaxqan we keyin terep-terepke tarqilip turlik kesipler bilen
xughullanghan .Ularning ichide tijaretchilermu,kasiplermu,dehqanlarmu bar bolghan
bolup,ularning mutleq kop qismi oz yurtlirida tirikchilik qilxtin mehrum bolghan kembigheller
idi.Qatmu qat zulum,milli kemsitixler we basturuxlar ularni oz tupraqlirini taxlap baxqa yurtlardin
hayatliq yolini ixdexke mejbur qilghan idi. 30-yilliridin baxlap mezkur musapirlar Sowet
hokumiti teripidin turlik besimlargha duch kelixke baxlidi.Bolupmu 1933-yilidiki we 1937-yilidiki Uyghur helq qozghilangliri basturulghandin keyin Sowet hokumiti ottura Asiya
jumhuryetliridiki bu Uyghurlarni ShengShisayge maslixip,tutqun qilip,turkum-turkumlep
poyezlargha besip,Sibiriye ormanlirigha heydep berip,eghir mejburi emgeklerge saldi.Bularning
mutleq kopchiliki Sibiriye ormanlirida chirip tugigen idi.Ularning ichidin yetixip chiqqan
ziyalilarni bolsa turkum-turkumlep turmulerge taxlidi we etip olturdi.Qisqisi men Uyghur digen
herqandaq kixi Sitalinning wexiyane jazasidin box qalmidi.Kopligen kixiler ozini Uyghur diyixtin
qorqup, millitini Ozbek yaki "Kaxigherlik" dep atiwelixqa mejbur bolghan idi.Ene xu waqtida
kopligen Uyghurlar Sowet grazdanliqini qobul qilip,pasportining milliti digen yerige "Kaxgherlik"
dep yazduriwalghan iken. Boway hikayisini tohtutup, " Sen tarihchi bolghandikin belki bu
weqelerni bilixing mumkin oghlum,lekin yene eslep qoyghanning ziyini yoq,meningche tarihni
untux jinayettur halas!" didi we chirayigha azraq kulke yugurtip,oz hikayisini dawam etturdi:
1936-1937-yilliri uning dadisi baxqa kopligen qerindaxlirining tuyuqsiz tutqun
qilinip,ziyankexlikke uchrawatqanliqini korgendin keyin ,bir kuni bu aqiwetning ularghimu
kelidighanliqini perez qilip,derhal baxqa 10nechche yetimchi bilen Enjandin poyezgha olturup,
Moskwagha qechip kelip,bir zawotta ixchi boluptu.Uning dadisi meripetperwer adem bolghachqa
uni Moskwadiki mekteplerning birige beriptu.U Ottura mektepni putturgen yili urux
partilap,dadisi we baxqa uning hemraliri aldinqi sepke ibertilip, bir yildin keyin ularning hemmisi
olgenliki toghrisida hewer keptu hemde umu aldinqi sepke atlanduruluptu.U ikki yil qan kechip
jeng qilip,Yawropa jeng meydanlirining biride Germaniye armiyisige esirge chuxup, urux esirliri
lagerlirining biride eghir kunlerni otkuziptu.1945-yili Amerka armiyisi teripidin bu lager azat
qilinghand, u erkinlikke erixken iken.Urux ahirlaxqandin keyin,u Sowet Itipaqigha qaytixqa juret
qilalmighan chunki u Sowet Itipaqigha qayitsa,Stalin teripidin"Weten haini" digendek jinayetler
bilen etip taxlinixi mumkin idi.U bir mehel Germaniyide turghandin keyin, oz tughulghan yurtini
eslep, Hindistan arqiliq,wetenge qaytip kelgen ,u dadisidin anglighan adres boyiche oz mehellisini
izdep tapqan iken .Epsuski u yurtida qalghan anisini korelmigen .Anisi alli burun alemdin otken
iken. U oz ana yurtida qelip, natiwan helqi uchun birer yahxi ixlarni qilix niyitide yurgende uning
arqisigha chuxken paylaqchilar uning ustidin herhil betnamlarni toqup, uninggha ziyankexlik
qilixqa urunghan netijide u teqip astigha elinghan iken. U bexidin otkuzgen hayat musapiliridin
toplighan tejribiliri boyiche wetenining weziyitini tehlil qilip, ana wetenni terk
etix qararigha kelgen hemde mingbir japada chet`elge chiqip ketken we Amerika Hokumitining
musapirlargha bax pana bolux siyasitige asasen Amerkigha kelip,olturaqlixip qalghan iken.
--Bilemsen oghlum --didi ,boway manga tikilip qarap,--Bu mening tehminen 50yildin keyin qayta
Uyghurni koruxim.Men Amerkigha kelgendin keyin turmuxum yahxi otti.Lekin birla nerse manga
kemliki bilen herqachan meni azaplayti.U bolsimu oz qan qerindax helqimdin tenha yaxax! Oz
ana tilimda sozlextin mehrum qelix! Kichik waqtimda dadam manga daim pul tepip Qexqerge
qaytip,anam bilen jem bolidighanliqini deyti.Epsus,dadamning bu arzusi emelge axmidi.Menmu
anamni bir omur korelmidim.Kichik waqtimda anamning tonurgha nan yaqqan waqtida manga
ayrim bir ikki dane samsa yeqip yiguzgen, pixanisidiki terlirini surtup,illiq kulgen,mangliyimni
soyup, burnumni yenik noqup ekiletken haliti koz aldimdin hechqachan ketmeydu.Bu kunler
manga ghuwa bir chuxtek bilinidu.Ixikimiz aldida osteng eqip turatti.Ostengning suyi daim lay
aqatti.Biz herkuni chomilip oynaytuq.Zaghra nanlirimizni ostengning bexigha taxlap,eqip
aldimizgha kelgendin keyin suzup yeytuq.Dum yetiwelip su ichsek anam daim "undaq qilma
ichingge qurut kirip ketidu"dep qorqutatti.Mehellimizdiki yol boylirida nan jigdiliri pixip ,tokulip
ketetti.Bezi kunlerde yeydighangha nan yoq xu jigdilerni yeytuq.Dadam etiz ixidin baxqa aylap
,siritqa chiqip ketip ixlep , harghin qaytip keletti.Anamdin sorisam dadang haxagha barmisa biz
ach qalimiz deyti.Keyin yurtimizda kun elix bek qiyin bolghandin keyin dadam anam bilen
meslihetlixip ,meni Enjangha birge elip berip,Pul tepip kelix qararigha keliptu.Xuning bilen bir
yaz eyida biz u yerge kelip qalghan iduq.
--Xu oz yurtingizgha ketkingiz barmu?--dep soridim men bowaydin. --Nimixke ketkim bolmisun
oghlum?! --didi boway keskin teleppuzda,--Xu ozum tughulghan yurtqa bek ketkim bar.Bu oy
meningdin hechqachan neri ketken emes!Mening xu yerning tupriqigha komulsem,rohim
bolsimu anamni korse,anam bilen birge yurse deydighan oyum bar.Men keyinki waqitlarda ana
yurtumgha berip kelixni niyet qighan bolsammu,lekin u yerde hech bir tuqqanlirimning bar
yoqliqini bilmeydighanliqimni oylap,konglum biaram boldi.Belki tuqqanlirimmu bardu?!
Hex-pex diguche 80kirip qaldim.Putta maghdurning tayini yoq,uning ustige ozum keselchan
bolup qaldim.Yurigim herqachan echinix,musapirliq,tenhaliq tuyghusi bilen ortunidu.
--Hechqisi yoq bowa ,hazirmu kechikmeysiz,helihem wetenge barsingizmu bolidu.Men sizning
yurtingizdin tuqqanliringizni tepixip berey,belki kopligen qan qerindaxliringiz bardu?! Ular sizni
korse nahayiti hox bolixi tebii--didim ,men bowayning konglini yasap.
--Rehmet oghlum ,meningche bumu allaning meni jazalixi bolsa kerek.Mundaq musapirchiliq
kochisigha chiqqan bolupmu mendek oz anisini ,oz uruq tuqqan qan- qerindaxlirini, oz kindik
qeni tokulgen muqeddes tupriqini taxlap, uni korelmey otken Uyghurlar nahayiti kop bolsa
kerek.Men buninggha ixinimen.
---Nimige Allaning jazasi deysiz bowa?--didim men teejjup bilen,--Siz nime guna qildingiz?
Musapirliqqa ozungiz sewepkar emeste?!
---Men ozum sewepkar!-didi boway keskin rewixte---Ana wetenning qerzini ada qilmay, uning
qerzini ozumning menpetidin towen qoyghanliqim,wetenning nime ikenligini heqiqi
chuxenmigenligim,Uning uchun jan pida qilmay,uning hormitini ayaq asti qilixqa yol
qoyghanliqim,uning teqdiri we kelichiki ustide bax qaturmighanliqim,qisqisi issiq qanlirimni
baxqilarning tupraqliri uchun tokup,oz kindik qenim tokulgen ana wetinimdiki yigha zarilerni
anglimighanliqim uchun,mana muxundaq wetensizlikni talliwalghanliqim uchun alla meni
jazalap, muxundaq bichariliq kochisigha taxliwetkenmikin dep oylaymen.
Men bowayning zerde bilen eytiwatqan sozlirining melum mentiqiliq asasqa ige ikenligini jezim
qildim we:
---Xundaq,--didim men bowayning sozini testiqlap,---Undaqta siz men dep sozlimey biz dep
sozleng.Chunki siz eyitqan alla jazaliwetkenler qatarida men we baxqa kopligen ademler bar.Biz
hemmimiz ozimizni men Uyghur dep dep meydimizge muxtlap, jar salghinimiz bilen ,tehi weten
aldidiki qerzimizni ada qilmiduq.Uyghur digen namimizni ahlimiduq,Hemmimiz,meyli weten
ichide yaki weten sirtida bolayli kindik qenimiz tokulgen tupraqlirimiz aldida jinayetchilermiz!
Tupraqlirimizning qerzini tolimigen nainsaplarmiz!Men Uyghur dep yaqimizni birer qetim yirtip
qoyghinimiz,yaki haraqni bolixighiche ichip,ozimizche qaynap ,yighlap qoyuxlurimiz bizning
Uyghur ikenlikimizdin derek bermeydu.Xunga Allaning bizni jazalixigha erziymiz.Biz xunchilik
ajiz we iqtidarsizmizki,Meyli ilimde kamaletke toxqan alimimiz bolsun we yaki helq umit
baghlighan emeldarlirimiz bolsun yaki eng ot yurek we jenggiwar hesaplinidighan yax ali mektep
oqughuchilirimiz bolsun yaki baxqilar bolsun hemmimizde hazirqi zamandiki erkin ,ilghar
milletlerde mewju bolghan hususiyetler bizde yoq .Elwette chirayliq sozliyeliginimiz,kiyim
kiyixlirimiz yaki sorunlarda gidiyip olturuxlurumiz erkin insanliq telipi kategoriyisige
kirmeydu.Biz xunchilik bicharemizki,hetta ozimizning exu tutiya tupraqlirimiz uchun jan bergen
mertlirimizni yad etelmeymiz,ularning qewrilirge gul qoyalmaymiz.Waqi kelse ular ustidin
kulimiz. Ularni untup ketixke her qachan teyyarmiz.Alla ata qilghan eqlimizni we jismimizni ixqa
selip oz muqeddes tarihimizni qezixqa,uning qanliq we xanliq izlirini izdep tepixqa
urunmaymiz.Hech bolmighanda hazirqi zaman Uyghur edebiyatining mexhur wekili,helqimiz
teripidin ali hormetke sazawer bolghan alim we mutepekkur Abdureyim Otkurning bizlerge
qilghan ahirqi wesiyiti bolghan "Oz tarihini bilmigen millet oz ata-anisining kimligini bilmigen
baligha ohxax" digen terbiysini esimizde tuttuqmu?!Merhum Abdureyim Otkur digendek xu
tarihimizdiki bizler uchun qimmetlik janlirini qurban qilghan ,yulghun qizarghan dalilarda
qewrisiz qalghan ni-ni mert oghlanlirimizning helqimiz reqiplirining gelidin boghup turup,"Sen
kim?Bu zimin yejuji-mejujilerning halisa boran chiqiridighan,halisa quyun chiqiridighan,halisa
terthane qilip, ustide usul oynaydighan we yaki qilichlirini pulanglitip, biguna janlarni
qiyip,ussuzliqini qan ichip qandurup hozurlinidighan aramgahi emes!" digen hitaplirini
bilimizmu?Xunga allaning bizlerni jazalixi berheq !
---Toghra,--didi--boway bexini lingxitip,--heqiqeten xundaq,men bu dunyagha yighlap
tughulup,yighlap yaxidim.Dadammu xundaq yighlap tughuldi we yighlap yaxidi.Anglisam
bowammu yighlap tughulup ,yighlap yaxaptiken we yighlap oluptiken.Qisqisi bu hal Uyghur
hayatining roxen harakterlik bir ipadisi bolup yengi ewlatlargha miras qalghandek qilidu.Men
Uyghur ning kulkisige ixenmeymen.Uyghurning herqandaq halettiki kulkisining menbiyi yenila
azapliq nidalardin kelgen bolghachqa undaq kulke baxqilardin mutleq perqliqqe ige!.Osmurligim
yoqsuzluq bilen sergandanliq ichide otti.Yaxliqim baxqa helqllerning azatliqi uchun bolghan jeng
meydanlirida uning bedilige zindan we lagerlarda otti.Baxqilar uchun qanlirimni toktum.Men
baxqilar uchun qan tokuwatqan waqtimda mening wetinimde mening helqimning qenini
baxqilar tokup uni qulluq zenjirige baghlawatatti.Dadammu ene xundaq baxqilar uchun oldi.Biz
we baxqa nurghunlighan Uyghurlar xu Sowet eli uchun jenimizni teqdim qilghinimiz uchun
haywan tebietlik Stalin Uyghur helqini mehkumluq hengigha ittiriwetken idi.Buni men keyin
bilgen idim.Omumen Aq kongullikni oz milli harakterining eng yarqin ipadisi qilghan Uyghurlar
haman mezkur harakteri bilen ziyan tartip keldi.Ene xu harakterining netijiside Uyghurlar
sergerdanliq we bichariliq mukapatigha erixti.Menmu bu milletning bir ezasi bolux supitim bilen
bowamdin qalghan sersaniliq we haniweyranliqq mirashorluq qilip,qeqilip -soqulup yurip ahiri
Amerkida 50yilimni otkuzdum.Meyli jeng meydanliri bolsun we yaki esirler lageri bolsun we yaki
Amerkidiki erkin we maddi jehettiki bayaxat hayatim bolsun hemmiside men bir
omur Uyghur digen milletni baxqilargha chuxendurup bolalmay qiynaldim.Bir Qara tenlikning
manga achchiq qilip,eyitqan sozi hazirghiche quliqim tuwide jaranglaydu . U manga"Undaq nami
yoq,ismi heritige chuxmigen millitingni ozgertip,baxqa millet boliwalsang bolmidimu"digen
idi.Elwette mundaq doqlarni heli kop anglidim.Men uninggha "Ozungning qulluq tarihingni
unuttungmu?"dimekchi boldumyu lekin uning mendin erkin insan ikenligini esimge kelturup,
peqet sukut qildim halas.
(Dawami Bar)