Jaghistay Maaripi ve "Birlik" Mektep Hekhkhide Eslimiler

Ashu Yillar


Yusupjan Eysa

 

Jaghistay yizisi jughrapiyelik jehettin sabikh sovit ittipakhigha qigradax bolghanlikhtin, yiza helkhi Rus medeniyitining tesirige uqrighan. Xunga, Jaghistaydiki her sahe helkhi pen-medeniyetni yakhlaytti, yengilikhkha intiletti. Mesilen, 1894 - yilliri Rusiyidin kelgen Molla Imin Hemex digen kixi Side meheliside mektep eqip, pen ve dinni khoxup bala okhutkhan bolsa, 1905-yilliri Iskender Hapiz digen kixi Ghulja xeheridin Gharupulla digen Tatar okhutkhuqini teklip khilip aqikhip, oz oyide bir sinip oghul-khizlargha penniy ders otkuzgen. 1910-yillirigha kelgende, bir xangyo Yusup mirap maziri yinidiki khir boyigha uq eghizlikh mektep saldurup, Almuta xeheridin Mira molla digen kixini ekeldurup, ikki siniplikh baligha ders otkuzgen. Bu balilargha til, hisab, tebiet, jughrapiye, tenterbiye khatarlikh dersler otulup, 4-sinip sevyesige ige bir turkum yaxlar yitixip qikhkhan. 1910-yildin baxlap Side mehelisidiki uq eghizlikh mektepke Imir ahuhum, Hizizem ahun, Tahir Imam, tovenki metepke (Yusup Mirap maziri yinidiki) Tohtahun Imam, Vajip Ahun, Oxur Helpetler penniy asas, dinniy khoxumqe khilip 4-sinip seviyisige ige bir turkum yaxlarni yitixturup qikhkhan.

1917-yili oktebir inkhilabidin keyin Sovit ittipakhidin Nezer Ghuja Abdusemet, Abdurehim Isa, Osman Yunus khatarlikh ziyalilar Jaghistaygha koqup keldi. 1932-yili Abdurehim Isa, Osman Yunus khatarlikhlar Nurdun Khemberning bir eghiz oyini mektep khilip bala okhutti. Bu sinip putunley yengiqe penniy mektep bolup, Sovit ittipakhining ders programmisi boyiqe til, hisap, tebiet, jughrapiye, tenterbiye khatarlikh dersler 5-sinipkha kheder otuldi. Bu mektepte Emet Emirdin, Abdurazak Osman, Turghan Haxir khatarlikh 30din oxukh bala okhudi. Khara burulka, akh konglek porma kiyildi.

Undin baxkha, Mexur Talip digen kixi Nurdun Khemberning oyining kharxi teripidiki Avakri ustining bir eghiz oyini mektep khilip, oz rashuti bilen bala okhutti. Bu sinipta menmu okhuyttim. Yene Lutpulla Mutelipmu bar idi. Bizge til hisab, tebiet, gimnastika dersliri otuletti. Bizmu khara burulka, akh konglek forma kiyip, her peyxenbe kuni Abdurehim Isa, Osman Yunuslar ders otidighan ikki sinip balilirigha khoxulup, khatar tizilip, baraban, puxtek qelip, res, duva, tiri (bir, ikki, uq) dep kamanda berip, Jaghistay koqilirini aylinip xeir eytattukh. Uxxakh balilar bizge egixivalatti. Qong-kiqik, kheri-yax khizghin qavaklarni qelip bizni alkhixlaytti hemde bizge zokhlinip kharap ketetti.

Helkh toplanghan yerde biz mundakh diklamatsiye khilattukh:

Biz qikhtukh silerning aldinglargha,
Komsumul yolsaxlar izidin.
Emdi silerge doklad berimiz,
Turmuximizning izliridin.

Dimek, yukhurkhi ikki sinip okhughuqilirining okhux, heriket paaliyiti yengilikhkha intilip turghan yiza helkhining khizghinlikhini birakhla yukhuri pellige koturdi. 32-yilning Mart aylirida, Iskender hajimning oyidiki bir olturuxta yengi mektep selix hekhkhide Hizizem ahunumning pikri muzakirilinip, Khudritulla haji ozining bedilik khorukhini mektep selixkha bergendin keyin, puli barlar pul, puli yokhlar halisane emgekke khatnixixkha bekitilip, Emirdin xangyu baxlikh, Zihrollam Helpet, Musellim, Ghujbavdun Xavdun, Mexur Talip khatarlikh mektep heyiti texkillinip, mektep 1932-yili 9-ayghiqe alte sinip, bir okhutkhuqilar ixhanisi ve 400 kixilik bir kulub bilen ikki eghizlikh diklamatsiye oyi, parta, orundukh, doska khatarlikh putun okhutux esliheliri, tornik, valibol, vaskitbol meydanliri putup teyyarlandi.

1933-yili Ghulja xehiridiki alte aylikh okhutkhuqi yitixturux korisigha Hesel Tulgen, Vilam Behram, Omerjan Khadiri, Ismayil Hivilla, Tohti Ghujazahiri, Nizam Jeper, Heyridin, Xeyhidin khatarlikhlar evetildi. Ular mektep eqilixkha ulgurup qikhip, Hesel Tolgen mudir, Vilam Behram ilmiy mudir boldi. Mening apam Jenisahan istirojni (tazlikh ixqisi) bolup ixlidi. Yerim sinip (yengidin savati qikhirildighan balilar okhuydighan sinip) din 5-sinipkhiqe alte siniplikh likh bala toxti. Men 1-sinipkha kirdim. Abdurehim Isa Ghuljidiki Hoseyniye (hazirkhi 2-ottura), Osman Yunus heyranbagh mektipige mudir bolup ketti.

Suydung Korediki 1-kharar darilmuellimin mektipige 5-sinipini tugetken Emet Emirdin, Ehmet Yunus, Abdulla Yunus, Turghan Haxir, Abdulla Abdurehim khatarlikh yaxlar okhuxkha berip, uq yil okhup, mektepni tugetkendin keyin, Jaghistaygha khaytip qikhip, "Birlik" mektepke okhutkhuqi boldi. Yukhirkhilardin baxkha, Zohre Vahap, Patigul digen ayal okhutkhuqilarmu qikhti. Xu yildin baxlap Rusqe ve Khol ixi derslirimu kirguzuldi. Qapqaldin Turgung digen Xive okhutkhuqi qikhti. Buning bilen Henzuqe dersmu kirguzuldi.

2-kharar okhutkhuqi yitixturux korsigha Ibrahim Iskender, Mehmut Haxir, Ishakh Ibrahim, Ezim Ibrahim quxti. Ualr okhuxni tugitip, Jaghistay mektepige khaytip qikhip okhutkhuqi boldi. Hesel Tolgen Ghuljidiki taaliye mektipige mudir bolup quxup ketip, uning ornigha Vilam Behram mudir boldi. Omerjan Khadiri, Ismayil Hevilla, Nizam Jeper, Heyridin, Xeyhidinlar Ghuljidiki xeher iqi mektipi, 2-ottura mekteplerge okhutkhuqi boldi. Tohti Ghoja Zahiri xerkh mektipige mudir boldi.

2-kharar Kore sifange Emirdin Nesirdin, Mesut Haxiri, Ghiyasidin Iskender, Muydin Mira, Khasim Hitahon, Ghujibavdun Tursun, Ilekver Berahun, Nesirdin Sevirdin, Omerjan Xerip, Tilivaldi Idris khatarlikhlar, Ili milletler gimnaziyisige Abdurazak Osman, Ehmet Sevirdin, Imremzi Ayup, Ilim Eysa, Osman Omer, Xavdun Sabit, Mehmut Jalal, Abdun Khadiri, Abluhey Rozi, Kore sifen 7-kharargha Ghujahmet Tohti, Jalalidin Raxidin, Omerjan Eysa, Yusup Ilyas, Asim Mesum, Eynidin Norum, Rizaydin Bavdun, Bolus Abbas, Enver Sevirdin khatarlikhlar, Ili milletler gimnaziye 6-kharargha Ebeydulla Yunus, Yusup Eysa, Ehmet Davut, Tiyip Davut, Abliz Husuri, Ibrahim Bilal, Ghilajidin Sabit, Kexpulla Ehmet khatarlikh okhughuqilar kirip okhudi. 41-yili Ili milletler gimnaziyisidiki 2-kharar khizlar sinipida Reyhan Nezerghuja, Ilahun Yunus, Hejerbuvi Gulemler okhudi.

Yukhurkhi yoldaxlar mektep puturgendin keyin, Abdurazak Osman Ghulja taaliye mektipige, Ilekver Barahun Khara Dong mektipige, Mesut Haxir Suydung mektipige, Nesirdin Sevirdin xeher iqi mektipige, Yusup Eysa Khaynukh yiza mektipige ilmiy mudir bolghandin taxkhiri, khalghan yoldaxlar Ghulja xeheridiki herkhaysi mekteplerge, Ehmet Davut, Ebeydulla Yunus Khoghunqi mektipige, Abliz Husuri Khaynukh mektipige okhutkhuqilikhkha teyinlinip, Osman Omer, Emirdin Nesirdinler Jaghistay mektipige okhutkhuqi boldi.

Dimek, yukhurida korsitilgen yoldaxlar xu devrining ziyaliliri bolup, ozlirining ekhil-parasiti, tirixip ixlixixi bilen kozge korunup, "Jaghistay ziyalilar makani" digen xan-xerepni yaratti.

Jaghistay "Birlik" mektipi 30-yillardin baxlapla tenterbiye, sen'et ixlirini yolgha khoyup, metep kharimikhida sen'et kurujuki tesis khildi. Okhux sevyesini osturux uqun, 6-sinip khilip bir sinip khoxuldi.

1934-yilidin 1948-yilighiqe Ghuljida otkuzulgen tenterbiye musabikhliride Emirdin Nesirdin 5000 mitir, 10000 mitir ve 15000 mitirlikh uzungha yuguruxte vilayet boyiqe birinqi, Urumqide otkuzulgen 10 ming mitirlikh uzungha yuguruxte olke boyiqe ikkinqi boldi. Helkh ammisining sen'etke bolghan texnalikhini khandurux uqun, mektep sen'et kurujuki her ayda bir khitim sen'et kiqiliki otkuzup, nahxa-ussul, diklamatsiye, leper khatarlikhlarni orundidi. Undin baxkha, "Nozugum", "Hiyali Tivip", "Khanlikh Dagh" khatarlikh sehne eserlirini oynap qikhti.

Yapon baskhunqiliri xerkhi ximal tot olkini bisip alghandin keyin, ot khoyux, olturux, bulang-talang khilixtek vehxiy herketler bilen bigunah puhralarni khirdi. Khanqilik balilar ata-anisidin ayrilip koqilarda aq-yalingaq khaldi. Gomindang hakimiyiti Yapon baxkhunqilirigha kharita passip, teslimiqilik pozitsiyide bodi. Del xu mezgilde Zhong koministik partiyisi putun memliket kelkhige, putun memliket helkh birlixip, Yapon baskhunqilirigha kharxi turux aldinkhi sipige yardem berixni qakhirikh khildi. Memliket boyiqe Yapon baskhunqilirigha kharxi aldinkhi sepke yardem berix herkiti khozghaldi. Jaghistay "Birlik" mektipi buninggha khizghin avaz khoxup, yiza helkhige Yapon baskhunqilirigha kharxi turux iane toplax texvikh-terghibat ixlirini elip bardi. Birneqqe khitim oyun teyyarlap, kulubta bilet setix bilen pul toplandi. Oyun baxlaxtin burun Yapon baskhunqilirigha kharxiturux aldinkhi sipige yardem berix texvikh khilindi.

Bir khitim keqlik oyun khoyuxta, Men Trumin, Ghiyasdin Qimbirlin, Khasim Hitahon Tudir bolup, bizning aghizlirimiz khizil khandek boyalghan, Amerika, Engilye, Yaponiye bayrakhliri quxurulgen egiz khalpakhlar beximizda, her khaysimiz dunyagha huja bolup ham hiyallirimizni sozlep, meghrur halda turdukh. Ilekver baxlikh ixqi, dihkhan, esker siyakhidiki bir top inkhilabiy kuq: "Yokhalsun Yapon jahangirliki!" digen kuqluk sada iqide, orghakh, bolkha, miltikh, ketmen, gurjeklerni koturuxup, sehnige bisip kirgende, biz uq jahangir sugha quxken moxuktek xumxiyip, ghal-ghal titirep kettukh. Bu qaghda: "Yokhalsun yapon jahangirliki!" digen jaranglikh xuar bilen "Hayda, hayda Yapon khanhori, Zhongguodin hayda!" digen kuqluk sada iqide, omliginimiz omlep, askhakhlighinimiz askhakhlap, sehnidin sur-tokhay khilinghanqe khiqip qikhip ketkendukh. Kolup iqide ghezepke tolghan amma: "Yokhalsun Yapon baskhunqiliri!" dep kuqluk xuar tovlixip ketken. Arkhidinla uruxta khurban bolghan khehrimanlar xenige beghixlanghan:

May khizil guli khaplidi qolni,
Gul yapti khehrimanlar khinini.

digen nahxa yangridi. Andin xerkhi ximal, Sunhuajiangda ata-anisi Yapon baskhunqiliri teripidin olturulup, oyi veyran bolup koqida aq-yalingaq khalghan bir khizning siyakhida yasalghan ibadet khember zarlap eytkhan menglukh, jaranglikh nahxa zaldikilerning yurek tarini qikip, ularni khattikh hayajanlanduruvetti. Arkhidinla kenje helim baxlikh bir neqqe okhughuqi bar avazda:

Puliba miltikh, kuq qikharip
Aldin sepke barayli.
Duxmen kuqi hergiz yetmes,
Ittipakhni qingitayli.

digen nahxini eytti. Xuning bilen: "Yokhalsun Yapon jahangirligi!", "Mal-molkimiz, jinimiz bilen aldinkhi sepke yardem bereyli!" digen xuarlar yangrap ketti.

Mektep bu bir kiqe bilenla tohtap qaldi, bir neqqe khetim koqilargha qikhip, yiza helqini toplap, yukhurkhi nomurlarni orundighinimizda, biz uq jahangirni neqqe onlighan bala tayakh-tokhmakh bilen "hayda, hayda" dep khoghlisa, ibadet orundighan khiz nalisini anglighan khanqe onlighan anilar ozlirini tutalmay opkidep yighlap, altun uzuk, halkhilirini aldinkhi sepke tekhdim khildi. Hazimu tonugunkidek yadimda turidu, okhutkhuqi Ibrahim Iskender akisining ayali Dilbersahan (hazirmu Jaghistayda hayat) bilen Khudritulla Hajimning khizi Kulsum hemmining aldida turatti. Ularning kozliri yax bilen tolghan bolup, her ikkilisi kholliridiki altun bilezukini sughurup elip, aldida turghan ibadetni baghrigha besip, altun bilezuklirini uninggha berixti. Xuning bilen bes-beste i'ane khilix baxlinip ketti. Yiza helkhi ibadetni axu khiz ornida korgenidi. Esimde khilixiqe, yizida Emirdin Xangyu baxqiliqida i'ane toplax heyiti texkil khilinip, 27 ser altun zubu zinnet, 33 ser kumux, bir khanqe ming sop pul, at-olagh, axlikh iane toplunup, aldinkhi sepke ivetilix bilen birge yaxlar iqide pida'i bolup aldinkhi sepke berix istiki khozghaldi. Xuning bilen "Birlik" mektep jahangirlikke kharxi turux, vetenning birlikini khoghdaxtek alijanap buruqini ada khildi.

1938-yili Kenje Helim, Israil Hivilla Urumqidiki herbiy mektepke okhuxkha ketti. Kenjining dadisi kembeghel dihkhan bolup, tumuxi naqar idi. Emma u oghlining okhup yahxi adem boluxini arzu khilatti. Kenje, tirixqan, okhuxta elaqi bolupla khalmay, tenterbiyidimu yahxi idi. Daim turnik oynap qinikhatti.

Kenje Helim hekhkhide yazghuqi Seypidin Ezizining "Omur Dastani" namlikh kitabida mundakh melumat berilgen: "Ilghar yaxlarning Urumqide yene bir mehpiy texkilati - "Inkhilabiy Yaxlar ve Ziyalilar Texkilati" bar idi. Bu texkilat 1945-yili khurulup hili qikh mehpiy kurexlerni khilghanidi. Bu texkilatkha Guomindang herbiy mektipidin 18, yerliktin 70din artukh yax khatnaxkhan. Bu texkilat 1945-yili 5-ayning baxlirida Guomindang sakhqi orunlirigha pax bolup khilip, kopligen asasiy kixiliri Guomindang eksiyetqiliri teripidin khamakhkha elinghan, birmunqisi dehxetlik khiynakh azabida olturulvetilgen. Bu texkilatning pax bolup khilixi mundakh bolghan: Texkilatning Abdulla digen bir ezasining hain ikenliki sezilgendin keyin, uni olturvetix kharar khilinghan ve bu vezipe texkilatning aktip ezaliridin Kenji, Khasim Zulyarof, Ismayil digen kixilerge tapxurulghan. Ular Abdullani xeherning sirtigha baxlap qikhip tapanqa bilen atkhan. Birakh, xu qaghda gheyriy adem kelip khalghanlikhidin, atkhuqilar khaqkhan. Ismayil Khorkhup ketip ozini sakhqi idarisige melup khilghan ve ixni pax khilip khoyghan. Xuning bilen Kenje, Khasim Zulyarof khatarlikh birmunqe texkilat ezasi kholgha elinghan.

1946-yili uq vilayet vekilliri Urumqide Guomindang vekilliri bilen sohbet otkuzuvatkhanda biz terep ularning ixini suruxte khilghanidi. Guomindang sakhqi jallatliri bu ixtin tinivilix bilen birge, bundakh ademler turmide yokh dep turvelip, Kenje ve Khasim Zulyarofni jadu bilen toghrap olturvetken. Emma, baxkhilargha ziyankexlik khilixkha ulgurmey, jamaetning bisimi bilen, biz terep vekillirining khattikh turuxi bilen bitimdin keyin khoyup berixke mejbur boldi. Uq velayet terepning vekilliri bu texkilatning ezaliridin Eziz Khasim, Zulal, Mamutuf Khurban, Hamit Iminof, Iminjan, Abdurehim Omer khatarlikh 18 kixini Xihogha evetip milliy armiyige khatnaxturdi. Ular keyinqe milliy armiye terkibide ve xuningdin keyinki bir khatar herketlerde hemde azadlikhtin keyinki sotsiyalistik khurulux ixlirida zor hizmetlerni khildi. Kenje ve Khasim Zolyaroflar vapat bolghan bolsimu, ularning inkhilabiy rohi sebdaxliri ve keyinki evladlar teripidin yad etildi. Bularni elvette inkhilabiy khurbanlar khatarida eslex kerek."

Undin baxkha uq vilayet mezgilide Ilekver Bera, Ghujalim Zamanof, Yusup Eysa khatarlikh 32 yax fida'i bolup yizildi. Jaghistay helkhi ve "Birlik" mekteptikiler ularni at-olakh, kiyim-keqek bilen uzatti. Ghuljidiki uruxlarda Ilekver Bera, Abliz Hosen khatarlikh 10 neper jengqi khurban bodi.

Undin baxkha khisturup otuxke tegixlik yene bir ix, 1932-yili Lutupulla Mutellip bilen bir yil birge okhudum. Kiyin ular Nilkhigha ketti. 40-yili men ailidikiler bilen birge tughkhan yokhlap Nilkhigha bardim. Lotpolla Ghulja xehiridiki Tatar mektepte okhup yazlikh tetilge qikhkhaniken. Biz esli Yettisuda bir yurtlukh, bir koqida tughulghan bolghaqkha, ata-anilarmu urukh-tughkhandek yikhin idi. Xu qaghda korginim helimu isimde. Lutpullining yarakh oyidiki bir jazida Uyghur ve Rus yazghuqi xairlirining toplamliri bar bolup, mening kozum het yezip khoyulghan tamgha quxti.
"Bu yer Lutupning khara tahtisi," dep kuldi men bilen birge qaygha qakhirilghan Zilavidun.
Lutupulla keqisi yatkhanda yinida khirindax khoyup khoyidiken. Kiqisi oyghinip ilhami kelip khalsa, kherindaxni elip kharanghuda tamgha yezip khoyidikende, etisi koqurup alidiken. Deslepte apisi hapa boptu. Keyin oghlining talantini korup zukhi kilip hak bilen akhartip khoyidighan boptu. Lutpulla koqilarda ketivetip ilhami kelip khalsa, tamlargha yezip khoyup keyin koqurivalidiken.

Bir kuni biz Lutpulla bilen sugha qomulgili Nilkha deryasigha quxtukh. Biz ekhixigha uzsek, u ekhingha kharxi yukhurlap ghulax taxlap bizdin burun deryadin otup bolatti. Nilkha deryasida bir khaynam bar bolup, ustidin kopuk khaynap turatti. Lutpulla saetige kharap turdi. Kotek bir minut opqurside khaynamdin qikhip ekhingha quxti. "Dimek bir minut qidaxlikh bersek khaynamdin qikhimiz" didi u. Andin bizning hay diginimizge kharimay, khaynamgha ozini atti. "Lutpulla! Lutpulla!" biz derya boyida varkhirxip khaldukh. U yokhap ketip bir kemde sudin bexini qikhardi ve khirghakhkha uzup qikhti.
"Khandakh?" didi u meghrur khiyapette.

Biz uning iradisige khayil bolup kharixip khalghanidukh. Men keyin uning "Khaynam Orkixi" tehellusidiki eserlirini okhup turdum. Uning bu tehellusini khoyuxigha xu ix tesir khidimikin dep oylaymen.

Dimek Jaghistay "Birlik" mektipi 32 - yildin 50 - yillarghiqe jahangirlikke kharxi turux, vetenning birlikini khoghdax bilen birge Ili vilayiti boyiqe maarip ixlirigha ozining tegixlik hessisini khoxkhan bolsa, azatlikhtin keyin her derijilik partkom, hokometning rehberlikide "Birlik" mektipide okhughan okhughuqilardin nurghunliri aliy bilim yurtlirigha ketti. Hetta bir Nesirdin Emirdin, Abla Haxir, Mirzehmet Ayup khatarlikh neqqe onlighan okhughuqilar 50 - yillarda Nankai universititi, Beijing universititi khatarlikh aliy bilim yurtlirigha okhuxkha ketti. Xeripidin Omer, Yusup Ilyas, Huxur Islam, Turdi Osman, Hebibulla Abdurihim, Ehmet Eskher, Xukurhan, Ababekri Islam, Omerjan Khurban, Khurbanjan, Namenjan Avusman, Sitvaldi Velibay, Yusup Haxir, Haxim Mesum, Ehter Mira, Zahir khatarlikh dolet ve aptonom rayon derjilik alim, mutehesisler yitixip qikhix bilen birge Ayup Tiyip, Memetjan Emet, Abdurazak Osman, Ghujalim Zamanof, Hemit Mensur, Tilvaldi Tore khatarlikh jamaet erbabliri yitixip qikhip, veten ve helkh uqun tigixlik tohpilerni khoxuvatidu.

Omumen, Jaghistay "Ziyalilar Makani" digen xereplik nam bilen dang qikharghanidi.

Jaghistay "Birlik" mektipining 70 yillikhi hatirlinivatkhan bugunki kunde, eyni mezgilde mektep khuruluxida maddi jehettin yardem khilip khurup qikhkhan Musa Hajim, Khudritulla Hajim khatarlikh maariperver ejdatlirimiz, Lutupulla Mutellip, kenji helim khatarlikh inkhilabiy khurbanlirimizni yad etix bilen birge Jaghistay yizisidin yetixip qikhkhan alim-mutehesislirimiz bilen pehirlinimiz.

Yikhinda partiye 16 - khurultiyi bilen 10 - novetlik helkh khurultiyi ghelbilik eqilip, dolitimizdiki bundin keyinki hezmet-vezipiler oqukh otturigha khoyulup, 2003-yil halkhilikh bir yil dep belgilendi. Yiza penni maaripining 110 yillikhi, "Birlik" metipining 70 yillikhining bu hasiyetlik yilgha toghra kelgenliki biz uqun nahayti hoxallinarlikh ix. Xunga, nahiyilik partikum, helkh hokumiti ve yizilikh partkom, helkh hokumitining Ding Xiaoping nezeryisi khizil bayrikhini egiz koturup, uqke vekillik khilix idiyisini yiza emelyitige ziq birlexturup, mektep, maarip ixlirini tehimu yahxilax arkhilikh partiyege, doletke, helkhke yaramlikh izbasarlarni yitixturup qikhix bilen birge Jaghistay yiza helkhining turmux sevyesini yenimu yahxilaydighanlikhigha ixinimiz hem xuni umid khilimiz.