Perzentilerning Ata-Anisini Hormetlex Ehlakhi
Baxni eyle ata khaxigha,
Jismini khil sedikhe ana baxigha.
-Elxir Nava'i
Ata-aningiz sizni dunyagha apiride khilipla khalmay, sizni khatargha khoxup terbiyilep yitixturux jeryanida mingbir japalarni tartidu, yurek khenini serip khilidu. Ata-aningiz sizni "yurek parem" dep dunyadiki barlikh jebir-japani tartixkha raziki, sizni muxekhkhette khoyuxni halimaydu, kiqe-kunduz sizning ghemingizni yeydu. Putingizgha kirgen tikenni meningkige kirsun deydu, kozingiz aghrisa balamning aghrimay meningki aghrisun deydu, sizge olum hevpi yetse, balamning ornida men olsemken deydu. Khiskhisi, siz bu yorukh dunyagha koz aqkhandin baxlap ata-aningiz sizdin ayrilghangha kheder otingizda koyidu, suyingizde akhidu, bir omur sizge yaryulek boluxni isteydu, behtingizni tileydu, xunga perzent uqun ata anining kherizi ada khilmakhtin artukh mesulyet ve burq yokh.
Perzent bolghuqi ata-aningizning kherzini ada khilimen deydikensiz, elvette ata-anini hormetlexte tovendikilerge riaye khilmikhingiz zorurdur. Bu hekhte mexhur alimimiz Abduxukur Muhemmetimin mundakh digen: "Ata-anini hormetlex perzentning insan supitidiki birinqi ehlakh engi ve uning izqil ipadisidur".
1. Ata-aningizning buyrukhlirigha boy sunung, Allataalagha asiylikh bolmaydighan herkhandakh ixta ulargha itaet khiling, toskhanliridin yening. Ularning rohsitisiz seperge qikhmang, zoruryet tupeyli seperge qikhip ketken bolsingiz, kequrum sorang. Ata-aningizning meslihiti, razilikhini almay ix khilmang. Hikayet khilixiqe, bir kixi keqisi uykhudin oyghinip oghligha su bergin deptu, oghli su elip kelguqe dadisi yene uhlap khaptu. Oghli: "Dadam belkim yene oyghinip su soraydu" dep uhlimastin, dadisining oyghinixini kutup tang atkhuqe olturuptu.
Mana kharang, ehlakhlikh perzentler xundakh bolidu. Peyghember Eleyhissalam: "Atigha itaet khilix allagha itaet khilixtur, uning aldida kunah khilix alla aldida gunah khilix bilen baraverdur" digen.
2. Ata-aningizni hormetleng, ularni qong biling, mensipingiz herkhanqe qong, mal-dunyayingiz bihisab kop bolup ketken tekhdirdimu kemterlik bilen muamile khiling. Atingiz qakhirsa "hox ata", aningiz qakhirsa "hox ana" dep tebessum bilen hazir bolung, ularning avazidin yukhiri avazda gep-soz khilmang, edep bilen silikh soz khiling, ayalingizni ve perzentliringizni ulardin ustun kormeng, birge yol bergende, ularning aldida yurmeng, birge olturghanda ulardin yukhuri olturmang. Ular bilen birge tamakh yigende ulardin burun dastihangha ruhsetsiz kirmeng. Ular bilen takallaxmang, eger toghra bolmighan terepliri bolsa, egitip soz khiling. Ularning qixigha tegmeng. Ulargha oq-adavet sakhlimang. Ular herkhanqe pikhir-namrat bolsimu ulargha hormet khiling, ulardin tanmang. Ularning abroyi ve hormitini khoghdang. Ularning rohsitisiz oyliridin bir nerse almang. Mihmanliri kelgende, khol baghlap tutup hizmitini khiling. Ulargha hergiz yalghan sozlimeng. Ularni ghezeplenduruxtin ihtiyat khilip, kongullirini asrang. Ularni razi khilixkha tirixing. Peyghember Eleyhissalam: "Ata-anini razi khilghan kixidin Allahmu razi bolidu. Ata-anini hapa khilghan kixige Allah ghezep khilidu" digen.
3. Ata-aningizdin maddiy yardimingizdin ayimang, kholingizdin kelixiqe yahxilikh khiling, ularni yahxi yiguzung, ozliri yakhturghan kiyim-kiqeklerni kiyguzung, kesel bolsa davaliting, ozliri yakhturidighan kiyim-kiqeklerni kiyguzung, kesel bolsa davaliting, ziyandin sakhlang, ularning mihnetlirini khdirlep turung, ularni pat-pat yokhlap kem-kute nersilirini tolukhlap bering, yirakh yerde bolsingiz, her vakhit het yezip, ihtiyajlikh nersilerni evetip turung. Hatire kunlirini esingizde qing sakhlap, sovghatlarni tekhdim khilip turung. Pat-pat pul-piqek birip turung, hirajettin khisip khoymang, ikhtisadiy xaraitliringiz yar berse hej khilixigha yardemlixip, perzentlik buruqingizni ada khiling. Yukhirikhilarning eksiqe, ata-aningizni khakhxatsingiz, tovendiki qoqektiki bayning balisidek ehvalgha khalisiz, ixenmisingiz qoqekke khulakh seling.
(davanu bar)
Khedimki zamanlarning biride melum yizida bir bay bilen bir dihkhan otkeniken. Bay bilen dihkhan bir-biri bilen bek inakh iken. Xunglaxkhimu bay ozining baylikhidin temenna khilmaydiken, kembeghel ozining kembeghellikidin zarlanmaydiken, bay bilen dihkhanning birdin oghli bolup, ular oz-ara qikhixalmaydiken, khax-khapakhlirini yerixip ata-anisigha aram bermeydiken.
Bir kuni bay bilen dihkhan oz-ara meslihetlixip oghullirigha edep-ehlakh, ilim-irpan ugitix uqun ularni medrisige apirip beriptu. Dihkhanning balisi medrisige kelgen kundin baxlap bir tereptin edep-ehlakh uginip, yene bir tereptin ilim oginiptu, bayning balisi Ahunumning kozi yirakh bolsila oyun oynaydiken, keqisi xarab iqip ixik khekhip tayakh yeydiken, yavaxni korse bozek khilidiken, kunlerning biride sadda dihkhan hudaning ghezipige yolukhuptu ve er-hotun ikkisi tunguzgha aylinip ketiptu. Ehli-mehelle, khulum-khoxnilar bundingdin yirginip bir kholida burunlirini tutsa, yene bir kholida qalma-kesek elip ulargha etiptu, ularni baghlap sorep xeherning sirtigha elip qekhip bir khumlukhkha apirip baghlap khoyuptu. Gerqe dihkhan tungguzgha aylinip ketsimu balisi uningdin yirginixning ornigha her kuni ulargha ax-nan, su apirip berip ata-anisining halidin obdan hever aptu. Allatataladin ata-anisining gunahini tilep yighlaptu, buni korgen bayning balisi meshire khilip:
"Sen tungguzgha ax toxup, uning bilen birge boldung, emdi sening kiyimliring, put-kholliring puraydu, buningdin keyin sen bilen oynimaymen, meningdin yirakh tur," dep uni heydivetiptu. Dihkhanning balisi "Tungguz bolsimu mening ata-anam, ularning meningdin baxkha heq nersisi yokh. Ata-ana razi huda razi, ata-anamning meni bekhip qong khilghan ejri uqun, ularni keqe-kunduz yudup, heremge aparsammu boynumda ularning kherzi khalidu. Jennet baxkha yerde emes, ata-anamning ayighida" deptu - de, otken kunlerdikidinmu seher turup, Allataalagha yighlaptu. Kunde ata-anisini yokhlap ustivaxlirini pakizlaptu. Kholliridiki tikenni eliptu, ulargha ozini etip bukhuldap yighlaptu. Aridin bir khanqe yil otuptu.
Kunlerning biride hudaning tekhdiri bilen helikhi bay er-hotun ikkisi tungguzgha aylinip khaptu. Bayning balisi ata-anisining tungguzgha aylinip khalghanlikhini korup, "Allah tova" dep bax-kozige urup yighlaptu ve oz ata-anisidin nomus khilip ularni oyidin heydep qikhiriptu, qikhkhili unmisa, kholigha tayakh elip urup xeher sirtigha heydeptu, dihkhanning balisi nesihet khilip uni tosuptu.
Anang seni tughmidimu? Atang seni bakhmidimu? Ular seni yimey yiguzup, kiymey kiyguzup qong khilmidimu? Sen ata-ananggha muxundakh khilsang, buni huda rava koremdu? - deptu. Bayning balisi bu gepke khulakh salmaptu. Eksiqe dihkhanning balisini urup tillaptu, tungguzgha aylinip khalghan ata-anisigha kharighili unimaptu. Ular aqlikh, ussuzlukhning azabini tartip keqe-kunduz hudagha yighlaptu. Oz balisini dihkhanning balisi bilen selixturup vapasiz balisini kharghap, dihkhanning oghli bilen birge otuxni hudadin teleptu.
Dihkhan balisining ata-anisigha bolghan vapadarlikhi, koyumqanlikhi, akh kongulluki, dihkhanning keqe-kunduz khilghan tovisi, ah zari hudagha yetiptu. Hudaning karamet kuq-khudriti bilen tungguzgha aylanghan dihkhan bilen uning ayali yene khaytidin oz eslige khaytiptu. Ata-anigha bolghan behormetliki, vapasizlikhining kasapiti uqun bayning balisi tungguzgha aylinip yurt jamaet aldida har bolup hartildap mengip, tungguzgha aylanghan ata anisining khixigha beriptu.
Xuningdin keyin el arisida "ata razi huda razi", "ata kharghixi okh, ekhling bolsa bundingdin khorkh" digen hekmetlik soz tarkhiliptu, zamanning otuxi bilen bu makhal bolup khaptu.
4. Ularning iradisige varislikh khiling, akhlap bolamighan vedilirini, qami yetmigen ixlirini davamlaxturup orundang, ular memnun bolidighan ixlarni khiling, ularning dost-yarenlirini hormetleng, doxmenlirige sadakhet baghlimang. Ularning hoxallikhigha hoxallinip, musibetlirige teselli bering. Ular hayat bolsun yaki vapat bolup ketsun, ular hekhkhide du'a khilip turung, heyr-ihsan bering, nezir-qiraghlirini layikhida otkuzung. Bolupmu khirilikh qaghlirida sizge eng muhtaj bolidu, ularni muhtajlikhta khoymang.
Ensarlardin bir adem kelip: "Yaresulilla, ata-anam olup ketkendin keyin ulargha men khighudek yahxilikh khaldimu? Digende, Peyghember Eleyhissalam: "He'e, ular hekhkhide namaz okhux, ular uqun meghpiret tilex, ularning vedilirini orundax, ularning dostlirini hormet khilix, siler rehim khilixkha tegixliklirige siler rehim khilixtin ibaret tot ix bar, mana bular sanga khalghan, sen khilixkha tegixlik yahxi ixlar digen.
Herkhandakh kixi ata-anisigha nimilerni khilsa, perzentliridin xuni koridu. Ata-anisini razi khighanlarni perzentlirimu razi khilidu, ata-anisini khakhxatkhanlarni ularning balilirimu khakhxitidu. "Otne alem" digen xu, bu uzakh tarihtin buyan ispatlanghan hekhikhet. Bu hekhte Peyghember Eleyhissalam mundakh deydu: "Ata-aniliringlargha yahxilikh khilinglar, silergimu perzentinglar yahxilikh khilidu".