Aptordin:
Men Uyghur orp -adetlirige tolimu qizziqimen shunga orp - adetke dair maqalilarni oqushqa hem amraq idim emma "Meshrep Culture" da bu toghruluq tonushturushlarning bekla az ikenligini kordum ,barlirimu bekla teyiz iken hetta bu toghruluq bayanlar bicharilerche henzuche matiriyallardin tolimu puchek halette kochurulup qoyuluptu .Shunga bu toghruluq ozumning qurbi yetken halette biraz etrapliq chushenche berishni ozumning burchi dep hisaplidim .
Abral
1. " BOSHUK TOY " we "QIRQI SUYI " bir uqum emes
Uyghurlarda bowaq tughulup 40 kun bolghan kuni " 40 suyi " quyulidu , buningda rastinla "
meshrep culture" diki bayandek ushshaq balilar chaqirilip " 40 suyi "quyilidu ,Emma bu kuni
peqet uruq - tuqqan xolum xoshnilarning baliliri chaqirilip ulargha bowaqni yuyush uchun
teyyarlanghan dasqa hemmeylen bowaqqa bolghan guzel arzu - tileklirini eytiship su quyidighan
adet bolup bu kuni chaqirilghan balilarning choqum 40 bolishi shert emes ,hem bu kunki paaliyet
" Boshuk Toy "diyilmeydu ,belki "40 suyi "digen ayrim nami bolup Xiristiyanlarning "Bowaqni
Chomuldurush " paaliyitige oxshap qalidu ,perqi shuki " Bowaqni Chomuldurush "( "Bowaqni
Choqundurush"mu diyilidu .) peqet cherkayda popning yetekchiligide elip berilidu ,bu bir dini
murasim ,emma Uyghurlardiki "40 suyi " bolsa peqetla bowaqning saq - salamet "40 qidin
chiqqanlighi",hem anining bowaqning kelguside yaramliq bolushini arzulap " Hichqandaq gunahi
yoq nariside balilarning yaxshi tileklerni tilishi " uchun elip berilghan paaliyet bolup ,buningda
mehellidiki chong yashliq bir yaki ikki ayal chaqirilghandin bashqa ayrim mehmanlar
chaqirilmaydu ,peqet ushshaq balilar chaqirilip ,ular oz tileklirini bildurup bowaqni yuyidighan
dasqa su quyup bolghandin keyin ,her birige birdin ottursigha halwa quyulghan mayliq toghach "
girde" hem " Hinggi-mama" dep atilidighan qen- gizek we quruq yimishler sowgha qilinidu
,bowaqni balilar tileklirini bildurup ( yeni bowaqni kelguside eqilliq bolsun , omaq bolsun ,
chirayliq bolsun .......digenge oxshash balilar oz neziride yaxshi dep oylighan herqandaq sozni
dise boliweridu )bolghan suda yuyup ,zakilap yogekke yogep aldi bilen balilargha korsitidu
,balilar bowaqni korup bolushup xoshal bolushup chiqip ketishidu , bu kuni eng xoshal
bolidighini yenila bowaqning akisi yaki hedisi bolghan bala bolup u ozining omaq ukisi
bolghinidin ozini eng bextlik his qilidu ,we ukisini teximu yaxshi korudighan bolidu .Shunga
Uyghurlarda "40 suyi" din ibaret bu en- ene dawamliship kelgen bolup ,ejdatlirimiz bu paaliyetni
balilatgha " mehri- muhebbet "terbiyisi berishtiki unumluk usullarning biri dep qarap kelishken .
2."BOSHUK TOY" heqqide
"Boshuk Toy" da Yigitning anisi ,qudisining kelinini we newrisini "40 kun "oyide baqqinigha
rehmet eytish hem qudisining bu jeryanda japa tartqinigha rexmet eytip kelinini yigitning oyige
kochurup ketish uchun, oz yeqinlirini elip qudisining oyige ozining chamisining yetishiche
adimigerchilik qilip kelidu ,qizning anisimu oz yeqinlirini chaqirip qudilirini kutuwalidu jamaet
aldida yigitning anisi qudisigha rexmetler eytip oz dastixinini qoyidu .Toy tugigendin keyin
kelinni elip ketidu ." Boshuk Toy " adette qiz yenggip 45,50 kunlerdin keyin otkuzulidu ,emma
"40 suyi " choqum 40 kun toshqan shu kuni otkuzulidu .
Qoshumche :
Uyghurlarda kelinning tunji tughutini qizning anisi baqidighan adet bolup ,qizning ay-kuni
yeqinlashqanda, qizning anisi oz yeqinlirini elip qudisining aldigha qizini " Tilep " baridu ,qudisi
dastixan hazirlap ,xolum- xoshnilirini chaqirip qudisini kutuwalidu ,hem " Japa tartidighan
boldingiz " dep ozriler eytip ,kelinni anisigha qoshup qoyidu . Bu adet peqet Uyghurlardila bolup
qazaqlarda bu xil adet yoq iken ,tunji tughutta kelinini qeyni ana baqidiken ,Qirghizlarda qandaq
buni bilmeydikenmen .Uyghurlarda bu adetning nime uchun barlighini sorighinimda yashanghan
kishilerning eytip berishiche ,bu adet Uyghurlarning" kelin bir baliliq bolghiche bashqilarning
amanet balisi" dep qaralghanlighi sewebidin bolup ,tughut Uyghurlarning qarishida " Jan bilen
oynishidighan jeng " dep qarilidu ,shunga ana bolghuchining yenggiydighan kuni yat kishilerdin
pinhan tutilidu ,kozi yorushqa az qalghanmezgilde xoshna - xolumlar bu oyge kirmeydu ,tolghaq
yigende bolsa er bolghuchi yiraqqa ketmey ayalining saq- salamet yenggishi ,perzentining yoruq
dunyagha salamet ,bejirim halette kelishini tilep ishik aldida saqlaydu ,eger er bolghuchi yiraq
seperge chiqishqa toghra kelgen halatte ozining daim yenida elip yurudighan xenjer ge oxshash
etiwarliq nersisini ayaligha " hemra bolsun" dep qaldurup ketidu ,bowaq saq - salamet dunyagha
kelgenlik xewirini dadigha yetkuzgen kishi soyunchige ige bolidu ,elwette xush- xewer
yetkuzguchi ozi sorighan soyunchige ige bolidu .Mana bu ehwal Uyghurlarning tughut ishigha
neqeder etiwar beridighanlighining ispatidur ,elwette keyinki tughutlarni kelin anisining oyige
barmastin qeyi anisining oyide, yaki oy ayrip chiqqan bolsa oz oyide yenggiydu ,emma yenila "
40 kun perhiz tutulidu " tughutluq ayal qolini soghuq sugha tiqmaydu ,eri bilenmu bille
bolmaydu .keyinki tughutlarda boshuk toy murasimini otkuzmisimu boliweridu ,emma "40 suyi "
choqum berilidu .
Uyghurlarda bowaqni 40 kungiche saqlap andin boshukke bolimeydu ,adette bowaq tughulup 3 kunde ismi qoyulidu , 7 kundin 12 kungiche bolghan ariliqta birer yashanghan ayal boshukke bolep beridu ,kechikip ketse bowaq boshukte yatqili unimaydu dep eshundaq baldurla boshukke bolep ugitidu ." Boshukke bolesh " jeryanida asasen ikki ayal bile boleydighan bolup ,qizning anisi boshuk jabduqlirini teyyarlighandin keyin ,xoshnilardin yeshi chongraq ikki ayalni balini boshukke bolep berishke chaqiridu ,ular balini yuyup ,upilap bolghandin keyin bireylen balining dumbisini silap uni boshukke boleshke teyyarlinidu ,yene bireylen bir tal qara tashni" tash balini " elip ,uni boshukke salmaqchi bolidu ,ikki ayal birdem talash - tartish qilghandin keyin andin bowaqni boshukke bolep beridu ,qizning anisi ularning bowaqni boshukke bolep berginige rexmet eytip ,aldigha rext qoyudu .
Bowaqqa 40 kun toshqiche tughutluq oyge tughutluq ayalning eri, we yeqin er qerindashliridin bashqa erlerning kirishi cheklinidu ,shunga ishikke " qizil lata" esip qoyulidu ,tonush ayallar hal sorap twaq elip kirsimu 17kun (idel) toshqiche tughutluq ayal bar xanigha kirmeydu ,belki mehmenxanidinla tebriklep qaytishidu .Bumu bowaq we anining salametligi uchun qilinghan perhizdin ibaret xalas!