Bu Shundaq Jahan

(Roman)

Bu Mettursun Obulqasim ning shu namliq romani bolup, buningda asasen keng Uyghur xelqining bolupmu déhqanlarning échinishliq ehwali yorutup bérilgen hemde chirik emeldarlarning epti- beshirisi échip tashlanghan. Bundin bashqa bu eserde wetinimizning jenubidiki qan yashliq xelqimizning riyal turmushi eks ettürülgen. Bolupmu Mömin saqalgha oxshash bir ömür halal yashisimu teqdiri özgermey kéliwatqan san - sanaqsiz kishilirimizning hayat kartiniliri süretlep bérilgen.

Men bu romanni oqush jeryanida qanche qétim özemni tutalmay höngrep yighliwetkenlikim hélimu éniq ésimde turuptu. Men bu romanning burun melum bir tor bétide ilan qilinghanliqini körgen idim. Biraq, hazir qarisam u tor béti échilmaywatidu. Japakesh déhqanlirimizning nöwettiki teqdiri bilen zich munasiwetlik bolghan bu eserni, buningdin xewersiz qalghan tordashlarning oqup chiqishini nezerde tutup qaytidin yézip qoyush qararigha keldim.

Eger ehmiyetsiz dep qaralsa yaki bashqa pikirler otturigha chiqsa dewamini yézishni qet'iy toxtitimen. Keng tordashlardin bu heqte qimmetlik pikirlirini ayimasliqini chin könglümdin ötünimen.



Birinchi bab

Yoqsuzluq we Ishretxorluq


1

Hoyla ishikining qattiq urulushi, emdila nashtigha olturghan Mömin Saqalni qolidiki qachini dastixan'gha qoyushqa mejbur qildi.
- Bunche etigende kélgen kimdu?- Dédi u özige robiro qarap olturghan ayali Oghulxan'gha.
- Way tangey, belkim qolum - qoshnilarmikin?
Mömin yénida birnechche yerdin uchup ketken chinidiki qaynaqsugha sériq qonaq zaghrisini chilap, ishtiha bilen yewatqan oghlini ishikni échishqa buyrumaqchi boldiyu, bu xiyaldin tézlikte waz kéchip ornidin turdi.
Mömin pegahdiki nechche yérige yamaq chüshken kona keshini putigha sépip öydin chiqqüche hoyla ishiki yene uruldi.
- He, mana, mana hazir... - Mömin hoyla ishikini achti - de, turupla qaldi.
Sirtta mehelle komitét mudiri Sayim Pasar, boghaltir Qasim Samsaqqa egiship kélgen birqanche kishi turatti. "Etigende némige kélishkendu bular,- dep oylidi Mömin Saqal,- hashaning ishi chiqqan bolmisun yene!"
- Etigende salam qilipmu qoymaysina, biz séning ishikingge tilep kélmiduq jumu,- dédi Sayim,- etigendin béri ishikingni ursaq qoyliring jénida merep ketti, senmu adem bolghandikin quliqing anglighandu?...
- Anglidim, anglapla yügürüp chiqtim shu... - Mömin zorigha külümsirigendek qildi. Xapa bolushmisila mudir, qéni öyge kirip bir piyale chay ichishsile.
- Boldi, biz aldirash, tünügün achqan yighin'gha qatnashqan bolghiyting?!
Mömin demalliqqa qaysi yighin ikenlikini angqiralmay yandurup soridi.
- Qaysi yighinni deyla mudir?
- Qerzlerni qayturush toghrisidiki yighinchu?
- He, ésimge kéldi. Qatnashqan, tünügün chüshtin kéyin...
- Emise pulni teyyarlap qoyghansen?
- Axsham yighindin kélipla qolumni kesküdek bolup köp tépirlidim, pulning épini qilalmaywatimen, Xuda buyrusa birnechche kün ichide qolumgha pul kirip qalar, shuningghiche téxir qilip turghan bolsila.
Sayim Pasar aldidiki oruq, wijikkine kélgen, emdila 30 din halqighinigha qarimay, yüzini saqal qaplap ketken, közliridin bicharilik chiqip turidighan Mömin’ge obdan bir qariwetkendin kéyin zerde qildi.
- Emdi qachan'ghiche saqlaymiz? Hélimu sanga köp étibar qilduq. Bashqilar qerzlirini tügitip bolay dédi, biraq senchu? He désila bahane - seweb körsitip arqigha sörepla yürisen. Emdi pulni bersengmu bérisen, bermisengmu bérisen.
- Méningghu hazirla bergüm bar. Ötkendimu ikki qoyni sétipla, hemme pulni silige berdim. Emdi satay désem bar - yoqi ikki saghliqla qaldi. Bolmisa...
- Bughday, qonaqchu?
- Manga höddige bérilgen yerning qandaqliqini özlirimu bilidila mudir, bir yil ishlep tapqan - terginim dölet wezipisidin éship, azraqla qaptiken, balilar yeptu, qalghinini uruqluq qilip, yerge salduq. Qonaqqu xéli yaman emes hosul bériptiken, balilar un tartquzup yewatidu. Uni satsam, yene xaman alghüche yeydighan ashliqimiz üzülüp qalarmikin.
- Bular bilen karimiz yoq, némila bolmisun qerzni qayturmisang bolmaydu.
- Emise birnechche kün...
- Bizge dégen bilen bikar, yene pikring bolsa Qadir shujigha yaki Toxtishah shangjanggha de. Bizge qerzni toluq yighisen, dep wezipini shular bergen.
Mömin emdi néme déyishini bilelmigendek turupla qaldi. U téxi nechche kün ilgirila töt qoydin ikki érikni sétip qerz töligenidi. Mana Emdi bügün yene...
- Ukam, deptiringizni körüp béqinga, yene nechche pul qerz barkin?- Mömin xéli teslikte Qasimgha iltija qildi.
Qasim purliship ketken depterni birdem waraqlap, Mömin ning ismi yézilghan betni tépip, bir qur qariwetkendin kéyin dédi:
- Yene 785 yüen qerzingiz barken.
- Nimanche tügimeydighan qerzdur bu?- Éghir xorsindi Mömin ,- yazda bughday satqanda tölidim, töt mo kewezning pulidin bir jing gösh yémey hemme pulni berdim, ikki qoyumni sattim, yene...
- Bundaq paydisi yoq geplerni qilip néme qilisen? Bilip qoy Mömin , biz sanga qerz bérip yaman qilmiduq,- dédi Sayim te'eddi bilen.
Oybagh da hemme kishining leqimi bar idi we leqem ularning familisi ornida qollinilatti. Tizimliklerdimu leqem kishilerning ismining keynige qoshup yézilatti. Adette kishiler bir - birini chaqirghanda ismini tashlap qoyup, leqimini ataydighan ishlarmu köp üchraytti. Emma, kenttiki shuji, mudir dégenlerning leqimini aldida tilgha élishtin kishiler héyiqatti, hetta ularning ismi ornida emélini ataytti. Mömin mu shundaq qildi.
- Buni bilimen mudir. Shundaqtimu... Mömin boghuzigha kélip qalghan gepni yutuwétip jim bolup qaldi.
- Bu qerzni qandaq qilisen?
- Töleymen,- dédi Mömin birnersini xiyal qilghandek öy terepke bir qariwétip,- azraqla möhlet...
- Emdi möhlet - pöhlet déginingni qoy, biznimu yéziliq hökümet aldiritiwatidu. Eger waqtida yighiwalmisaq jerimane töleymiz. Bizgimu amal yoq. Eng yaxshisi pul chiqar.
- Mende pul bolmisa...
- Uning bilen karimiz yoq.
Del shu chaghda qotandiki qoy sozup meridi.
- Ashu qoylarni qerz hésabida töle bolmisa,- dédi Sayim eqil tapqandek bolup,- bazargha aparsangmu oxshashla satisen, hazir nerqini kéliship biz ekiteyli, alidighan adem chiqip qalsa biz sétiwétip, gediningdiki qerzni kötürüwéteyli.
- Undaq qilsaq qandaq bolar?- Dédi Mömin sel achchiqi kélgendek,- dunyaliqta bar - yoqi ikkila qoy, uni siler eketsenglar men qandaq qilimen. Héchbolmisa qözilar awusa...
- Pul töleng, dése pul yoq désingiz, qoyni béring, dések uninggha unimisingiz, sizningche qandaq qilsaq bolidu zadi?...
Shu esnada öydin chiqip, bularning paringini xélidin biri anglap turghan Oghulxan ularning qéshigha kélip Sayim Pasargha yalwurdi.
- Bolsa emdi Sayimka, bizdin yanmisa Xudayimdin yanar, bizge yene birnechche kün waqit bersile.
Sayim bu yerde yene tursa, héchqandaq ishni hel qilalmaydighanliqigha közi yétip, yénidikilerge buyridi.
- Ménginglar, ikki qoyni élip chiqinglar.
Sayimning hemrahliri mushu sözni kütüp turghandek éghilgha qarap yügürüshti. Mömin ning némishqidur bedenliri titrep kettiyu, lékin özini tutuwélip Sayimgha:
- Méning kindik qénim mushu yurtqa tökülgen, mushu yurtta ösüp chong boldum. Men etila bir yerge qéchip kétidighandek...- dep ghodungshidi.
- Bu yézining buyruqi,- emdi gedenkeshlik qilma, eger yene pikring bolsa, Toxtishah shangjangni izde. Shu adem boldi, uning qerzini yighmanglar dése, biz sanga ésiliwalmaymiz.
Shu chaghda éghilgha kirip ketkenler ikki qoyni élip chiqti. Sayim Pasar qoygha mundaqla bir qarap qoyup boghaltirgha:
- Ikki qoyni 150 yüendin 300 yüen hésablap qoyung,- dédi.
- Néme, aran 300 yüenma?- dédi Mömin ,- bir yerdin oghrilap kélmigen men bu qoylarni. Azna bazargha aparsa qarighumu 400 yüendin tutqazmay almamdu.
- Bu bazar emes Mömin Saqal,- dédi Sayim uninggha mixtek qadilip,- eger hazir pul tapshursang qoy sanga qalidu, bolmisa mushundaq qilmay amalimiz yoq.
- Sayim aka, biz silidin xush bolup qalayli, siliningmu ushshaq baliliri bar, rehim qilsila,- dédi Oghulxan uning sözini anglap,- héchbolmisa bazargha apirip özimiz sétip, pulini silige saq tapshurayli.
- Yene nechche kün küt démekchisen?- dédi Sayim Pasar Oghulxan'gha aliyip,- bügün téxi seyshenbe, yene üch kün saqlisam, wezipe orunlanmisa yézigha jerimanini sen tölemsen?
Oghulxan buni anglap shuklep qaldi. U yene gep qilishning paydisiz ikenlikini hés qilghanidi. Sayim Oghulxanningmu, Mömin ningmu jim turghanliqini körüp, bular emdi razi boldi, dep oylidimu éytawur yénidikilerni méngishqa buyridi.
- Emise mangayli.
Ular ketti. Mömin ular xéli uzap ketküche qarap turdi. U bekmu xorluq hés qilghanidi. Shu sewebtinmu közlirige lommide yash aldiyu, ayalining buni körüp qélishidin ensirep, tézlikte yerge qariwaldi. Oghulxanmu buni alliqachan körüp ülgürgenidi. U qedinas érining qattiq azablan'ghanliqini hés qildi. U Mömin ning mijezini besh qoldek biletti. Mömin adette birer ishqa asan achchiqi kelmeydighan adem, u Oghulxan bilen tonushup toy qilghandin kéyin peqet bir qétimla yighlighan, qedirdan ghemguzari bolghan anisi qaza qilip ketkende, özini tutuwalalmay höngrep yighlighanidi. Emma, bu qétim...
- Boldi, öyge kirip kéteyli,- dédi Oghulxan uning chapinini astaghine tartip, chayliri sowup qaldi.
Mömin ayaligha qarimayla öyge qarap qedimini yötkidi.
Ular öyge kirgende, balilar alliqachan etigenlik chaylirini ichiship bolghanidi. Oghulxan nechche yérige yamaq chüshken, bezi yerliri kakil lay bilen suwalghan meshke tézlikte bir nechche tal kala Téziki saldi. Shu'an kala Tézikining hidi dimaghqa güppide urulup, meshtiki ot gürkirep köyüshke bashlidi. Mömin pakarghine supidiki kona kigizge chiqip, güllük zediwal tartilghan tamgha yölendi - de, yanchuqidin chirayliq yirtilghan gézit qéghizini élip moxurka oridi.
- Obdanraq nashta qiliwélip cheksingiz bolmamdu shu achchiq tamakini,- dédi Oghulxan érige köyün'gen halda.
- Bir nerse yigüm yoq, sen özüng nashta qiliwer,- dédi Mömin tamakisigha ot tutashturup, qattiq - qattiq shorighandin kéyin.
- Ölmigen janda ümid bar, bek ichingizge élip ketmeng. Bu künlermu ötüp kéter,- dédi Oghulxan qolini yuyup lönggige értqach,- bizmu dawamliq mushundaq ötüp ketmesmiz, bay bolidighan, qowurghimizgha may alidighan waqitlarmu kélip qalar.
Mömin ayalining sözige héchqandaq ipade bildürmidi. U hedep tamaka chéketti. Uning oychan közliri bir nuqtigha tikilip qalghan, güren tomurliri köpüp chiqqanidi. Shu esnada balilarning chongi Ghappar ornidin turdi - de, tamdiki qozuqqa ésip qoyghan somkini aldi.
- Ana, men mektepke mangdim,- dédi u.
Oghulxan uning sözige ipade bildürmey, asta érining chirayigha zen saldi. Biraq, Mömin buningdin xewersiz halda tamaka chekmekte idi.
- Bala mektepke mangimen dewatidu, barsunmu?- dep soridi Oghulxan.
Mömin ayalining sözini anglap uninggha lappide bir qariwetkendin kéyin:
- Meyli, bériwersun,- dédi.
- Japparchu?- Soridi Oghulxan yene.
- Umu barsun, öyde uninggha emdi ish yoq. Hélimu birnechche kün boldi mektepke barmighili.
- Biraq, uning ayighi yoq, puti tongup qalarmikin,- Oghulxan bu sözni dep bolup, sel turuwaldi. Bir ayagh élip béreyli depmu pulgha éshinalmiduq. Hélimu bir ayaghni akisi üch yil kiygen, Japparning kiyiwatqinighimu ikki yil boldi, tola yamap toqumdek bolup ketti.
Mömin ayalining sözini anglap, éghir uh tartti - de, supidiki Jappargha qaridi. U dadisigha bir xil iltija bilen meyus tikilip olturatti.
- Mektep bilen öyning ariliqi anche yiraq bolmighandikin tongup ketmes. Sinip herhalda öyimizdin issiq. Qoyup bergen haman qaytip kéler. Rast, putigha qélinraq birnerse orap, ayighini kiygüzüp qoy, qolimizgha pul kirgen haman ayagh élip bérimiz.
Oghulxan Mömin ning gépini anglap "Maqul" dégendek béshini lingshitti - de, yandiki öydin qélinraq bir rext parchisini élip chiqip, ikki parche qilghandin kéyin, Japparning putigha orap, ayighini kiygüzüp qoydi.
- Emdi mektepke ménginglar balilirim. Téz bérip, téz qaytip kélinglar.
Balilar öydin chiqip ketkendin kéyin, Oghulxan supidiki dastixanni yighishturdi. Bu chaghda Mömin tamakini chikip bolghanidi.
- Emdi birer ish tépip qilmisam bolmaydighan oxshaydu,- dédi Mömin éghir uh tartip,- öydiki pulgha yaraydighan nersilerning hemmisidin ayrilduq. Héytmu az qaldi, balilarning englige yaxshiraq birnerse qilip bermisek bolmas.
- Néme ish qilarsiz emdi?- Soridi Oghulxan Mömin Saqalgha qarap,- hazir qish waqti, bashqilarning salghudek ishimu yoq. Bolghan teqdirdimu hawa soghuq, boldi qiling.
- Undaq dések bolmas xotun, bikar yétip yégen'ge taghmu toshumaydu.
- Ixtiyarliri, lékin özlirinimu asrisila "Jan bolsa jahan, ash bolsa qazan" deptiken konilar.
Oghulxan érining könglini ayap gépining axirini yighishturuwaldi. Uningsizmu Mömin ayalining gépining oramini chüshinip bolghanidi. Shunga, u artuqche gep qilmay, yanchuqidin gézit qéghizini chiqirip, tamaka orashqa tutundi.

Dawami (2)

2

Nahiye baziridin yüznechche chaqirim, yéza baziridin 40 chaqirimdek yiraqliqqa jaylashqan bu mehelle ismi — jismigha layiq Oybagh idi. Töt etrapi qum barxanliri bilen oralghan bu kentte bar — yoq yüz tütündek a'ile bar idi. Tengrining merhimiti shunchilikmu yaki Oybaghliqlarning péshanisige shundaq pütülgenmu, yazda pijghirim issiq, qishta soghuq bolushigha qarimay bir yilning yérimidin köpregide shamal chiqipla turatti. Mehellide del — derex az bolghachqimikin shamal chiqsila qum uchatti. Mehellidiki a'ililermu tarqaq orunlashqanidi. Peqet mehellining qap otturisida 20 — 30 tütündek a'ilining öyi sheherlerdikidek bir — birige yölep sélinmighan bolsimu her halda yéqin orunlashqanidi. Mana mushu öylerning otturisida bay sodigerler yaki chong mensepdarlarla olturushqa nésip bolidighan, azade, heshemetlik üchla öy bashqa öylerdin alahide perqlinip turatti. Bu öylerning ong teripide mehelle meschiti bolup, mehellidiki moysipitlarning he — husi, mehelle komitét partiye yachiykisining shujisi Qadir Yorghining alahide küch chiqirishi bilen birnechche yilning aldida sélin’ghanidi, hazir öz waqtidiki isketini yoqatqan bolsimu, lékin yénila xéli heshemetlik körünetti. Uning yénidikisi mehelle komitétining qoru — jayi idi. Aran birnechche éghizliq bu ishxana binasi qurulush bashlinip, töt yilda teste pütkenidi. Ichki ishlarning ujur — bujuridin xewerdar bolghanlarning éytishiche, bu ishxanini sélish bashlinip, kéyinki yili Qadir shujiningmu öyi sélinishqa bashlan'ghanmish, awal Qadir Yorghining öyi , kéyin mehelle komitét ishxanisi pütkenmish. Bu toghruluq mehellide gep tola, lékin uni anglaydighan adem yoq idi. Qadir Yorghining shujiliq mensepke érishkinige uzun bolghanidi. Bashqilar dégendek uning rasttinla "Yiltizi" chongqurmu yaki uning hoquq tutushta épi barmu, bu Oybaghliqlargha qarangghu, lékin u shunche yillardin buyan qolidiki mensipini bashqilardek asan tartquzup qoyghan emes.
Mehelle meschitidin mezinning ezan awazi anglandi. Qadir Yorgha qolidiki tamakini yerge tashlap, birnechche minut shuk turdi — de, birdinla örülüp qosh qanatliq derwazini échip, ichkirige qarap mangdi. U emdila aywan öyning ishikini achay dep turushigha biri qosh qanatliq derwazining zenjirini yénik urdi.
— He, ishik ochuq, kiriwéring,— dédi Qadir Yorgha keynige örülüp.
Ishik échilip, Sayim Pasar sel qorun'ghandek yénik dessep kirip keldi — de, Qadir Yorghining yénigha kélip qol baghlap turdi. Qadir uning bu qiliqigha qarap, özini tutalmay qaqaqlap külüwetkili tas qaldi, emma özini tutuwélip soridi:
— Ishlar jayidimu, mudir?
— Hemme ish özlirining körsetmiliridek boldi.
— "Yaxshi", "Yaxshi". Sizning shu yéringizni démise.. qéni , öyge kirip paranglishayli.
Ular aywandin yan tereptiki meshte gürüldep ot köyüwatqan öyge kirdi.
— Qéni üstige mudir,— dédi Qadir Yorgha öyning qap yérimini igiligen kariwatni körsitip,— üstige chiqip olturung.
Sayim Pasar tézlikte kalte qonchluq ayighini sélip kariwattiki otqashtek julalinip turghan gilemge chiqip, yükünüp olturghandin kéyin, Qadir Yorghimu kariwatning qirida putlirini sanggilitip olturdi.
— Qerzlerning yérimini yighip bolalidingizmu?— Soridi Qadir Yorgha.
— Yighip boldum. Sile orunlashturghan boyiche némisi bolsa alduq. Lékinze, birnechche kökeme a'ilining pishkidin qerzi qaldi.
— Yénimu chingraq tutung, pul bolsa xejligili bolidu. Uning üstige siz mehelle komitét mudiri, mudir dégen hemme iqtisadqa mes'ul dégen gep. Siz küchisingizla hemme ish jayida bolidu, undaq bolmaydiken, yézida yighin bolsa manga tes bolidighan gep, sizgimu tes bolidu uqtingizmu?
— Uqtum shuji, sili xatirjem bolsila, yene bir nechche kün küchisemla hemme ishni köngüldikidek pütküzimen. Hergiz silini yerge qaritidighan ishni qilmaymen.
— Hebbelli, mana bu gépingiz yaghdek belen gep boldi.
Shu chaghda ishik échilip Qadir Yorghining ayali öyge kirdi. érige kayimaq bolup éghizini ömellidiyu, uningghiche törde olturghan Sayim Pasargha közi chüshüp chirayigha birdinla külke yügürtti. Uningghiche Sayim Pasarmu ornidin turup boldi.
— Olturiwéring Sayimaxun, olturiwéring,— dédi Jennetxan,— öz öyliridek behuzur oltursila.
Sayim Pasar qayta jayliship olturghandin kéyin, Qadir Yorgha ayalini buyridi:
— Qiziq chéying bolsa quyghina.
— Boldi, aware bolmisun,— dédi Sayim Pasar aldirap,—Jennetxan acham bir öyning helekchilikide héripmu qalghandu, birdem aram éliwalsun.
— Boldi qoyghine, aram dégenni kechide éliwalidu, qandaq dédim Jennetxan?
— Sile qachan xata gep qilip baqqan,— dédi Jennetxan Qadir Yorghigha qiya béqip,— bu akingizning xuyi Sayimaxun, öyge méhman kélsila puti köygen toxudek olturalmayla qalidu. Er kishi bolghandikin izzitini saqlap jim oltursichu kashki, xotun kishining ishigha chépilmay.
— Dégen bilen Qadir shuji méhmandost adem...
— Boldi, xapa bolmanglar, shunchilik gepkimu ezweylep ketken barmu? Qéni téz bolunglar, dastixan sélip, chay quyunglar.
Jennetxan gilemge güllük dastixan saldi, andin chirayliq yéqilghan kakcha nan üstige birnechche qatlima toqachni qondurup dastixan'gha qoydi. Ikki piyalini chayqighandin kéyin petnus üstige qoyup, awwal Sayim Pasargha, kéyin Qadir Yorghigha chay tutti. Ular chaylirini élip, dastixan üstige qoyup, bir — birige qarashti.
— Konilar "Awwal ta'am, andin kalam" deptiken, qéni awwal chaygha baq,— dédi Qadir Yorgha bir nanni otturidin sundurghandin kéyin,— heqichan öyünggimu barmighansen.
— Ishlarni tügitip, udul meshege kélishim,— dédi Sayim Pasar ornidin sel qozghilip qoyup,— qorsiqim achqanidi.
— Qéni al emise, tartinma, behuzur oltur.
Sayim Pasar bir parche nanni élip, chaygha chökürüp emdila éghizigha apirishigha sirttin mashinining awazi anglandi.
— Choqum Toxtishah shangjang keldi,— dédi Qadir Yorgha ornidin turup,— ejeb obdan chaghda keldiya, bügün özümningmu uning bilen körüshküm bar idi, yolumni qisqartiptu.
"Toxtishah keptu" dégen sözni anglighan Jennetxanning chirayigha külke yügürüp, közliri öynap ketti, lékin ittik özini tutuwélip, yerge qariwaldi. Sayim Pasar bolsa bighem halette éghizdiki nanni chaynimaqta idi. Qadir Yorgha sirtqa mangdi. Buni körgen Sayim Pasar ornidin qozghalmaqchi boluwédi, Jennetxan toxtitip qoydi.
— Siz chéyingizni ichiwiring, bu öyning aldigha kéleligen adem öyge kireleydu, boldi qozghalmang.
Sayim bu sözni anglap, chinini qoligha aldi — de, yene chay ichishke bashlidi. Shu esnada ishik échilip awal yéza bashliqi Toxtishah, keynidin uning shopuri Nuri we eng axirida öy igisi bolghan Qadir Yorgha kirip keldi.
— Qéni üstige chiqsila, boldi ayaghlirini salimen, dep aware bolmisila, topa bolsa qéqiwétimiz emesmu, birer parche gilem dégen silidin ézizmidi, chiqiwersile,— dédi Qadir Yorgha ayighini salmaqchi bolghan Toxtishahning qolini tartip.
Toxtishah artuq gep qilmastinla, Sayim Pasar boshitip teyyarlap qoyghan orun'gha chiqip bedashqan qurup olturdi. Uning yénigha shopuri Nuri chiqti. Shu esnada Jennetxan paypétek bolup, birdemdila qizil üzüm, yangaq, güle, nawat dégendek nersilerni texsilerge tizip, dastixan'gha qoyup ülgürgenidi. Bu üzümler qish ayliri bolushigha qarimay xuddi emdila üzülgendek yaxshi saqlan'ghanidi.
— Aware bolmisingizmu bolatti,— dédi Toxtishah tüzüt qilip,— her kélginimde sizni aware qilimen.
— Way néme awarichiliq bu shangjang, silini töge soyupmu chillap ekelgili bolmaydu,— dédi Qadir aldirap,— biz déhqan xeq dégen mushundaq nersilerni saqlaydikenmiz. Shundaq bolsimu renjimisilila könglimiz xush bolup qalidu.
— Néme renjish u. "Chaqirghan méhman Xudayi méhman, özi kelgen méhman jazayi méhman" déyishidiken, her kelsem silige jaza salimen shu.
— Undaqmu dep ketmisile, silining bizni chong körüp, ghérib musapirxanimizgha ayagh basqanliri bizning bextimiz.
— Hi... Hi... Ejeb ayalde sili Jennetxan. Mushundaq geplirize...— Toxtishah Jennetxan'gha obdan bir qariwalghandin kéyin, közini uningdin yötkep Qadir Yorghigha buruldi,— qéni üstige chiqsila, birge olturayli.
Qadir Yorgha del mushu sözni kütüp turghandek kariwat üstige chiqip, yükünüp olturdi.
— Bayam töge soyupmu ekelelmeymen dewatattile, shuninggha qarighanda, bügün qoy soyidighan oxshimamduq,— dédi Toxtishah Qadir Yorghigha chaqchaq qilip.
— Soymamdighan shuji, soymamdighan. Hélighu sili qoy dep qaldila, uningdin chongini désilimu men teyyar. Qéni awwal chay ichsile, qalghini birdemde teyyar bolidu.
— Bek kayip ketmenglar emise,— dédi Toxtishah piyalini qoligha élip,— birnechche kündin béri xéli charchaptimen, bügün gungur — mungur olturup, obdanraq paranglishayli.
Toxtishahning néme démekchi bolghanliqini bilip ülgürgen Qadir Yorghining chirayigha külke yügürdi.
— Méning könglüm bügün silini tartipla turatti, bilgendek özliri kélip qaldila.
Qadir Yorgha ornidin turup, Sayim Pasarni isharet qildi —de, sirtqa qarap mangdi. Sayim Pasarmu uninggha egeshti. Ikkisi aywanda xéli uzun'ghiche pes awazda birnersilerni dep pichirlashqandin kéyin Qadir Yorgha öyge kirip, Toxtishahtin soridi.
— Kawap qilamduq yaki qazan'gha salamduq shangjang?
— Kawap qilinglar,— dédi Toxtishah qolini silkip,— shorpa dégenni bizning öydimu qilghili bolidu. Yashraq malning bolsun — he!
— Xatirjem bolsila, köngülliridikidek texleymiz.
— Özingiz qarap turup etküzüng — he, xam bolup qalmisun. Qéni sürt, senmu yardemlesh uka.
Nuri ornidin turmaqchi boliwédi, uning aldini Qadir Yorgha tosti.
— Siz aram éliwéring, men özüm yétishimen.
— Sizge yardemleshsun, yash bala emesmu, üstide turup, kawap étishni öginiwalsa kéyinche esqatidu.
Toxtishahning gépini yirghili bolmaydighanliqini sezgen Qadir Yorgha ilajsiz halda qoshuldi.
— Meyli emise.
Ular chiqip ketkendin kéyin Toxtishah bilen Jennetxanla qaldi.
— Mijez belenmu Jennetxan?— Soridi Toxtishah uninggha yewetküdek qarap.
— Yaxshi, özliri aran bir kelgende belen bolmisa qamlashmas,— dédi Jennetxanmu qashlirini oynitip.
— Mana mushundaq tatliq gépingiz ademni kéche — kündüz aram tapquzmaydu — de! Sheytan xotun jumu siz. Otingizmu, süyingizmu bar, undaq bolmisa ara künde bir qétim sizni körmisem bikargha sarangdekla bolup qalmayttim.
— Hi... Hi... dégen geplirini qarisila, etidin kechkiche yalghandin köydüm, pishtim, dep yürüp méni dan'gha ögetken qushqachtek ögitiwaldilighu özlirige...
— Yéqinraq kélmemla,— dédi Toxtishah pegah terepke sel sürülüp,— yénimgha kélip oltursila.
— Birer kim kirip qalarmikin?
— Némidin qorqila, hazir bu öyde ikkimizdin bashqa adem yoq.
— Shundaqtimu...— Jennetxan kariwatning qirigha kélip olturdi. Toxtishah del shuni kütkendek uning qolini tutup, asta özige tartti.
— Birdem téxir qilsila, héli dégenliriche bolsun,— dédi Jennetxan sel naz qilip.
— U chaghdikisi ayrim, hazirqisi...
Del shu chaghda aywanning ishiki échilghan awaz anglandi. Jennetxan hapila — shapila qolini Toxtishahning qolidin boshitip ornidin turdi — de, cheynekni qoligha aldi.
— Qéni qiziq bir piyale chay ichsile, kembeghelning chéyi chishqa dora deptiken.
Jennetxanning bu gépidin söyün'gen Toxtishah külüwetmeslik üchun özini zorigha bésip yerge qariwaldi.

3

Oghulxan bayatindin béri nechche ret sirtqa chiqip bolghanidi. U érining kech kirgüche qaytip kelmigenlikidin xélila ensirep qalghanidi. Balilarning qorsaqliri échip ketken bolsimu lékin Oghulxanning es — yadi éridila qalghachqa qoli ishqa barmighanidi. U qazandiki puruqlap qaynawatqan sugha qarap oylunup qaldi. "Etigen tüzükrek nashta qilmighanidi, birer nerse tépip yéyeligenmidu?" U shularni xiyalidin ötküzgech yene sirtqa chiqti. Dékabir aylirining soghuq shamili yüzlirige neshterdek sanjildi, bedinimu tonglighandek boldi. Shundaqtimu hoyla sirtigha chiqip, tar, topiliq yolning künchiqish teripige sinchilap qaridi. Qarangghu chüshüshke bashlighan peyt bolghachqa, sella néridiki nersilerni ilgha qilghili bolmaytti. U qarawérip közliri taldi. Öyge kirip ketmekchi boluwédi, shu arida yiraqtin bir ademning qarisi köründi. "Dadisimidu" dep oylidi Oghulxan. Héliqi kishi barghansiri yéqinlashti, u rasttinla Mömin Saqal idi. Oghulxanning yüriki ornigha chüshüp, yénik nepes aldi. Shu arida Mömin Saqal Oghulxanning qéshigha kélip bolghanidi.
— Kech qaldilighu?— Soridi Oghulxan érige köyün'gen halda,— silidin bek ensiridim.
— Némidin ensireysen, ya men kichik bala bolmisam,— dédi Mömin Saqal.
— Shundaqtimu... Emdi deymina,— Oghulxan néme déyishini bilelmey qaldi,— balilarmu "Dadam nege ketti" dep bek sorap ketti. Uning üstige etigen tüzük nashta qilmidila.
— Xatirjem bol, u qanchilik ishti.
Ular öyge kirgende Ghappar, Jappar we Patimiler dadisining aldigha yügürüp kélishti.
— Dada, sen nege ketting?— Soridi Patime chüchük tili bilen.
— Yézigha azraq ish bilen bérip keldim balam,— dédi Mömin Saqal qizini desside kötürüp, péshanisige söyüp qoyghandin kéyin, yerde qoydi, andin chapinini sélip qozuqqa asti.
— Dada, mu'ellim kitab pulining kémini ekilinglar dégenti,— dédi Ghappar dadisining yénigha kélip.
Mömin Saqal oghlining sözini anglap, lasside boshiship ketkendek boldi. U oghlining chirayigha zen saldi. Xuddi saye yerning qoniqidek zilwa, aqpishmaq kelgen Ghapparning chirayini bir xil solghunluq qaplighan bolup, közliridin bicharilik chiqip turatti.
— Nechche pulken?— Soridi Mömin Saqal Ghapparning chirayidin közini yötkep.
— Üch yüen alta mo,— dédi Ghappar.
— Séningchu?— Soridi Mömin Saqal Jappardin.
— Méning ayan üch köy.
— Maqul balilirim, men silerge ete etigen bérey, bolamdu?
— Bolidu,— dep jawab bérishti ikki oghul xushal bolup.
Shu esnada Oghulxan ularning aldigha dastixan sélip, ash köki güpüldep purap turghan mezzilik siqmaqni dastixan üstige qoydi. Andin jin chiraghqa ot yéqip obdan jaylashturuwalghandin kéyin dastixan'gha keldi.
— Bu tok dégen nersini ejebmu bermey ketti,— dédi Oghulxan ash ichkech,— lazim chaghda yoq, bilazim chaghda yénip turghan. Ay toshmay turup tok puli dep kétishliri,— téxi!
— Hazir qish waqti bolghandikin su bar bolmisa,— dédi Mömin Saqalmu,— suni kündüzi rasa chingqap kechligi yoruqraq yandurup berse, pul dése berettuq emesmu. Bir yilda nechche qétim östengge ishleymiz. Biraq, biz yanduridighan tok yoq.
Ular yene jimip qélishti. Öyde balilarning ash ichken awazidin bashqa awaz anglanmaytti. Ash ichilip, Mömin Saqal du'agha qol kötürdi, qisqila du'a qilghandin kéyin, Oghulxan dastixanni yighdi.
Mömin Saqal qizini qoligha élip erkilitishke bashlidi.
— Bügün qayerge bérip keldile?— Soridi Oghulxan Mömin Saqaldin.
— Etigen öydin chiqip, yéza bazirigha bardim. Uyan aylinip buyan aylinip, néme qilishni bilelmey tursam, yéza bazirida mal soyidighan sémiz qassap: "Ukam, ishing bolmisa azraq ish bar idi" dep qaldi. Maqul boldum. Öyge bérip qarisam, özi yaralmay tashlap qoyghan jigde kötiki barken, etigendin béri kötek yardim.
— Taza héripla emise,— dédi Oghulxan érige ich aghritip,— bir kün toxtimay kötek yérish asan emes, yene kélip jigde kötiki désile.
— Anche emes, bügünki küchümge özümmu heyran qaldim. Eger burunqi zaman bolsa xotundin üch — tötni alalighudekmen dep öylinip kettim téxi!— Mömin Saqal öz — özidin zoqlan'ghandek külüp ketti.
— Néme dégenliri bu?
— Burunqi zamanda, oghullar öylinish yeshigha toshqanda birer qizgha közi chüshse, qéynatisi otun yarghili salidikenmish. Yaridighini sapla jigde kötiki bolidiken. Eger öylenmekchi bolghan yigit, shu kötekni belgiligen möhlet ichide yaralisila öylineleydiken.
— Mundaq désile,— dédi Oghulxanmu külüp kétip,— ejeb qiziq ish iken u, hazirqi künde undaq ish yoq jumu, tola xiyallirini chachmisila.
— Way boldi qoy emdi, bir ayalni tüzükrek baqalmaywatsam ikki — üch xotunni élishni kim qoyuptu,— dédi Mömin Saqal ulugh — kichik tinip.
Oghulxan érining yarisigha tuz sepkenlikini bilip özre sorimaqchi boldiyu, lékin éghiz échishni bi'ep körüp jim bolup qaldi. Mömin Saqal tamaka orap tutashturghandin kéyin qattiq shorashqa bashlidi.
— He balilirim,— dédi Mömin Saqal xiyaligha kelgen bir oy bilen balilirigha qarap,— tapshuruqliringlarni ishlep boldunglarmu?
— Ishlep bolduq,— dep jawab berdi Ghappar,— mekteptin kélipla ishlep bolghan.
— Yaxshi boptu,— Mömin Saqal shundaq depla yénila tamaka chékishke bashlidi.
Qilishqili gep qalmighandek öy jimjitliqqa chömdi. Balilar tamgha yölen'giniche putlirini sozup olturatti. Oghulxan bir qoli bilen öngüp ketken kigizning chuchisini tarimaqta idi. Mömin bolsa hedep tamaka chéketti. Dimaghni échishturghudek achchiq tamaka hidi öyni bir alghanidi.
— Men etidin bashlap bora toqusam qandaq?— Dédi Oghulxan tosattinla,— hazir étiz — ériq ishi bolmighandikin béribir öyde bikar olturidighan gepken. Az — tola bolsimu midirap baqaymikin.
— Qomushni nedin tapimiz?— Qayturup soridi Mömin Saqal béshini yerdin kötürmeyla,— hazir téxi qomush alidighan waqit emes, bolmisa birnechche kün qomush éliship bersem az — tola bora qomushluq bolup qalattuq.
— Sawut borichi ötkende qoshnilargha "Qomushni men teminlep bérimen, bora pütkende métirigha hésablap ish heqqi bérimen" dégendek qiliwédi. Eger hazirmu qomushliri bolsa, bir nechche bagh ekelsek az — tola bir ish bolup qalatti.
— Lékin, japasigha chidap bolalmaysen,— dédi Mömin Saqal ayaligha köyünup,— bir künde herqanche toqusangmu 8 — 9 métir toquysen, uninggha nechchilik ish heqqi béridu, bilip bolmaydu. Sawut bora bashqilargha asan nep béridighanlardin emes, kéyinche tartqan japagha chüshluq birer ish bolmay qalarmikin.
— Qolum — xoshna adem bolghandikin undaqmu qilip ketmes,— dédi Oghulxan ishench bilen,— rehmetlik dadam hayat chéghida, uninggha köp yaxshiliq qilghan, héliqi inqilab yilliri ula yégili yoq olturghanda dadam nechche qétim bizning öydin qonaq uni apirip bergini ésimde, hala bügünki künde töt tengge pul tépip undaqmu qilip ketmes.
— Héchnéme dep bolmaydu xotun,— dédi Mömin Saqal ayalining sözini anglap,— azraq künning sériqini körüpla dadisini tonumaydighanlardin nechchini körduqqu?
— Ughu shu, lékin sawut bora undaq qilmasmikin deymina.
— Qéni , ete bir körüshüp baqayli.
Ular shu terzde paranglishiwatqanda öydiki lampa "Wallide" yoridi. Tamgha yölinip, ata — anisining paringigha qulaq sélip olturghan balilar birdinla churqiriship ketti.
— Tok keldi!
Isliship ketken torustiki bir tal jege yaghachqa ésip qoyulghan lampa öyni xélila yorutti. Balilar shu'an qalaymiqan tashlap qoyulghan chapanlirini éliship warqirashti.
— Telewizor körimiz, bügün bek qiziq kino bar.
— Bügün sun wukungni béridu.
— Dada, menmu körimen,— dédi Patimemu akilirigha egiship.
Mömin Saqal qizigha qarap qoyup, raziliq berdi.
— Emise uxliwalmang — he, akiliringiz ekélelmey qalmisun.
— Maqul.
Patime derhal akiliri bilen chiqip ketti.
— Qolimizgha pul kirgen künning etisi balilargha birer telewizor élip bermisek bolmaydighan oxshaydu. Kichik bala dégen künde kechte bashqilarning öyige bériwalsa qamlashmaydu.
— Ughu rast, lékin amal yoq — de! Bashqilarning öyige telewizor körimiz, dep künde kirse, ademningmu yüzi qiziridiken. Yaz künliri bolsighu bir nori, öyning aldida olturup salqindighach köridighan gep. Qish küni dégende hemme adem bir öyge keplishiwalsa...
— Hey, bizgimu xasiyetlik bir supra uchrap qalghan bolsa némidégen yaxshi bolatti — he,— dédi Mömin Saqal ayaligha qarap hijiyip,— qandaqla hajitimiz bolsa "Échil supram, échil" désekla, tiligimiz ijabet bolsa...
— Boldi, tola benggining xiyalini qilmisila,— dédi Oghulxanmu külüp,— undaq künler bolup qalsa héchkim ishlimes.
— Meyli emesmu, yeydighan, ichidighan, kiyidighan hemmisi tel bolsa ishlep néme keptu?
— Hay, undaq bolsa u künler qandaq ötidu?
— Öynash, külüsh, yéyish, ichish bilen ötmemdu?— Dédi Mömin Saqal téximu hijiyip.
— Shundaq künlermu kélermu?— Dédi Oghulxanmu qiziqip.
— Bu dégen bir chüsh xotun, eger shundaq bolsa u chaghda bu jahanning ishini bir néme démek tes.
Shu arida lampa öchüp qaldi. Öyni göristandek qarangghuluq qaplidi. Meshning téshilip ketken yerliridin qipqizil uchqunlar köründi.
— Yene tok ketti,— dédi Oghulxanmu ghodungship,— balilarning köynigini yamiwalarmen dégenidim. Biraq, yénishi birdemlik...
— Bizge yoruqta olturush nésip bolmaydighan oxshaydu,— dédi Mömin Saqalmu uhsinip,— téxi hazirla yéniwidi, birdemdila...
— Gugutingizni béringa, chiraghni yanduruwalay,— dédi Oghulxan.
Mömin Saqal yanchuqidin serengge élip, meshning töshükidin körün'gen ghuwa yoruqluqta ayaligha sundi. Oghulxan serenggini yandurup, jin chiraghqa ot tutashturdi, shu arida balilarmu öyge kirip keldi.
— Alamet qiziqken,— dédi Jappar chapinini sélip, bulunggha chörüwetkech,— emma tok öchüp qaldi.
— Héliqi kichiki alamet yamanken, bir musht étiwédi, yoghan bir adem gumla chüshti,— dédi Ghapparmu.
— Isit körelmiduqte,— dédi Jappar,— Sultan taz tokni öchürüwetti.
Mömin Saqal balilirining sözige qiziqip, birdem olturghandin kéyin ayaligha dédi:
— Xéli kech bolup ketti. Balilargha orun sélip ber, ete méningmu ishim bar.
— Bir yerge baramsiz?— Soridi Oghulxan aldirap.
— Ete yene héliqi qassapning otunini yarimen. Taza ching tursam, bir künde aran tügemdikin.
Oghulxan bu sözni anglap, birdem ündimey olturghandin kéyin, tézlikte ornidin turup, tördiki kat sanduq üstige retlik yighip qoyulghan körpe terepke mangdi

4

Qadir Yorghining heshemetlik méhmanxanisi tonurdek issip ketkenidi. Zaman'gha layiq bézelgen bu öy Oybagh boyiche eng yaxshi seremjanlashturulghan bolup, tamdiki közni chaqnitidighan gilemni yéza boyiche bir désimu artuq ketmeytti. Shu tapta tam boylitip qoyulghan kreslolarda, yéza bashliqi Toxtishah, Sayim Pasar, Qasim Samsaq, Sultan Pétilar tonurdin élin'ghinigha anche uzun bolmighan kawapni ishtiha bilen yémekte idi.
— Ejeb oxshaptu,— dédi yoghan bir ustixanni bérilip ghajilawatqan Toxtishah,— Qadir shujining mushundaq tatliq kawapliri ademning ishtihasini qozghapla turidu.
— Shuni désile,— dep loqma saldi Qasim Samsaq,— bizning shuji qoli gül adem désile, bilmeydighini yoq. Qolidin ish kélidighan adem jumu bu.
— Way méni köp maxtap uchuruwettinglarghu,— dep küldi Qadir Yorgha.
— Démisimu shundaq emesmu, biz rast gepni déduq,— dédi aghzidiki göshni "Ghurttide" yutuwetken Qasim Samsaq,— sile bir körgen ish nezerliridin qéchip qutulalmaydu. Eger hunerwen bolsilimu hemme ishni özliri qiliwélip, bashqilargha yol bermeydighan kasip bolarkenla.
— Bu kemterlik,— dédi Toxtishah aldidiki kawapqa qiyalmasliq bilen qarap,— rasttini éytqanda bizning Qumbagh yézimizda Qadir shujidek ademler az, eger mushundaq ademdin yene töt — béshi bolsa, men Qumbaghni bir qolumda chögilitimen.
— Rast deyla, Qadir shuji karamet adem.
— Qolidin ish kélidu.
— Herqandaq ishqa pemi bar.
— Pemi barla emes, bingsisi bar dégine.
— Shundaq...
— Rast emesmu...
Bashqilarmu tushmu tushtin Toxtishahning sözige qoshuq sélishti. Qadir Yorgha bu ashkara maxtashlardin razi bolghandek chirayigha külke yügürtup "Hi... Hi..." dep külmekte idi.
Toxtishah aldidiki kawapqa qaridi uning yene yégusi bar idi. Biraq, qorsiqi toyup qalghachqa emdi yéyelmeytti. Shunga, na'ilaj qolini sürtkech, shopurgha qaridi.
— Al, ye Nurem, men sendek waqitta bir — ikki kilo kawapni körmidim, dep soqattim, lékin undaq künler nahayiti az kéletti. Hazir qérip qaptimiz, yeydighan, ichidighan hemmisi aldimizda tel tursimu, ishtiha yoq. Néme qarap olturisen, ale mawu qowurghini...— Toxtishah aldidiki qowurghini shopurgha sundi. Nuri yéza bashliqining qolidin göshni élip yéyishke bashlidi.
— Ejeb tok yanmaydighu?— Soridi Toxtishah ishtiha bilen ghizaliniwatqanlargha qarap,— bashqa künlerde burun tok bériletti, bügün ejeb...
— Esli yénip bolatti. Biraq bügün néme ish boldikin?—Dédi Sultan Péti.
Del shu chaghda tok lappide yandi. Toxtishah öyge birqur qarap chiqqandin kéyin:
— Boldi, emdi shamni öchürüwéteyli,— dédi — de, aldidiki shamni püwlidi.
— Bügün bek qizilghu?— Soridi Qadir Yorgha Sultan Pétidin.
— Way tangey, menmu uqmidim.
— Mushundaq yansa chataqken, bir — birimizning chirayini éniq körelmey oltursaq qamlashmas,— dédi Toxtishah.
— Buning amali bar. Men sirtqa chiqip kirey,— Sultan Péti ornidin turup öydin chiqip ketti.
— Buning qandaq amali bar?— Soridi Toxtishah qiziqip.
— Bashqa a'ililerning tokini üzüwetse, aqiridu.
— He, mundaq dengla,— dep küldi Toxtishah, buninggha birer kimning pikri chiqmas?
— Kimning pikri chiqatti shangjang,— dédi Qasim Samsaq xushametkoyluq bilen,— bu Oybaghda Qadir shuji hemmining atisi désile, bala qandaqmu dadisigha yanalisun?!
Bu sözni anglap, hemmeylen qaqaqlap külüshüp kétishti. Shu esnada lampimu yorup, öyni kündüzdek yopyoruq qiliwetti.
— Héliqi nersidin barmu?— Soridi Toxtishah Qadir Yorghidin.
— Bar, silini kélip qalarmikin, dep azraq saqlap qoyghan,— dédi Qadir Yorgha ornidin turup. Keynidiki ishkaptin üch botulka haraqni élip, üstelge qoydi,— qéni , özliri bir qoyup bersile shangjang.
— Siz öy igisi bolghandikin, özingiz quymamsiz?— dep tekellup qildi Toxtishah.
— Sili dégen hörmette chong, özliridin kelsun,— dédi Qadir Yorghimu bosh kelmey.
— Meyli emise,— dédi Toxtishah haraq botulkisini qoligha élip.
Qadir Yorgha derhal bir dane piyalini Toxtishahning aldigha qoydi.
— Sinchaychinda (sinchaychin — xoten shiwisi, piyale dégen ménide) Ichemduq?— Soridi Toxtishah.
— Biz déhqan xeq héliqidek kichik qachilarni saqliyalmaydikenmiz shangjang. Mushuningda aylandursaq bolamdikin,— dédi Qadir Yorgha.
— Meyli emise, undaqta ikki chine bolsun, dunyada hemme nersining jüpti bolidu. Bir romkini ayriwetsek adaletsizlik bolup qalmisun.
Uning gépi unchilik qiziq bolmisimu olturghanlar paraqlap külüshüp kétishti. Toxtishah Qadir Yorgha chayqap ekélip bergen piyalini aldighiraq sürüp, botulkining aghzini achti — de, ikki piyalige güpülditip haraq quydi.
— Mushundaqraq icheyli, az quysam chishning kawikida qalidu, peyzisi bolmaydu,— dédi Toxtishah öydikilerge tekshi qarap chiqip,— qéni birni men, birni Qadir shuji icheyli.
Qadir Yorgha sunulghan piyalini qoshqollap alghandin kéyin, Toxtishah yene söz bashlidi.
— Kechte kélip sizni biseremjan qildim. Kechürersiz he, Qadir shuji.
— Néme dégenliri bu?! Sile, biz yat adem bolmisaq shangjang. Shunimu gépim bar, dep deydikenla.
— Emise bu gep meshede qalsun, qéni kötürüwéteyli.
— Xosh.
— Singsun.
Öydikiler alitaghil towlashti. Toxtishah piyalini aldirimay aghzigha apirip, haraqni xuddi su ichkendek ichiwetti, andin jawghayliridin aqqan haraqni qolining dümbisi bilen ertiwétip, aldidiki chayni güpülditip ichti.
— Haraqni ajayip belen ichidu bu shangjang,— dédi Sultan Péti,— men undaq ichelmeymen, éghizimgha bir kelmise yutalmaydikenmen.
— Kön’gen xuy, asta — asta öginip qalisiz,— dédi Toxtishah piyalilerge haraq liqlighach,— qéni , qéni , Sayim mudir, Qasim Samsaq bilen ikkinglar...
Sayim Pasar bilen Qasim Samsaq héli tökülüp kétidighandek körünidighan, liq toldurulghan piyalini qoligha élip, kötürüwétishti.
— Emdi nöwet inimiz Sultan bilen Nuremning,— dédi Toxtishah piyalilerni uzitip,— sen shopur bolghandikin köp ichme ukam, lékin bashqilar choqum ichidu.
Nuri bilen Sultan Péti piyalini boshatqandin kéyin özige azraq, bashqilargha lipmu liq haraq qoyup, bir nechche ret aylandurdi.
— Astiraq ichmemduq,— dédi Sultan Péti haraq teptidin qizarghan közlirini uwulap,— bundaq Téz ichsek singmeydighan oxshaydu.
— Deslipide köprek, kéyin az — azdin ichsek peyzisi bolidu uka,— dédi Toxtishah,— az — tola qizimisa haraq dégenni némishqa ichidu?
— Toghra gep, men qoshulimen,— dédi Qadir Yorghimu qolliridin qas chiqirip,— özliri quyuwersile shangjang.
Toxtishah sa'itige qarap qoyghandin kéyin yene haraq quyushqa bashlidi. Téz ichilgen yuqiri gradusluq haraq sorundikilerge xélila tesir qilghanidi, shu tapta ularning ushshaq tili chiqip, bir — birige gep bermey, sözleshmekte idi.
— Bügün ejeb belen kün boldi,— dédi Sayim Pasar péshanisidiki monchaqtek ter tamchilirini sürtkech,— azghine kam on tümendek qerzni yighip boptimen.
— Menmu shu,— dédi Sultan Péti,— bir ayliq tok pulini yighip bolay dédim. Ete azraq küchisekla hemmini yighip bolimen.
— Hay... Hay... U geplerni ete déyishimiz. Bügün sorundiki gépimizge kéleyli,— dédi Toxtishah yuqiri awazda,— Emdi nöwet Sultan bilen Sayim Pasarning, qéni biraqla kötürüwetinglar.
Ular piyalini boshatqandin kéyin, Toxtishah Qasim Samsaq bilen Nurigha haraq tenglidi.
— Emdi buni ikkinglar...
Sorundikiler birining keynidin biri haraq ichishsimu kimning ichip, kimning ichmigenlikini bilmeyla qélishti.
— Mana mawusi Qadir shujining,— dédi Toxtishah üchinchi botulkini düm kömtürüp,— yene barmu shuji?
— Yoq, yoqti,— dédi Qadir Yorgha kékechlep.
— Taza belen yérige kelgende, dawamliq shundaq,— dep doq qildi Toxtishah,— birer yéshik haraqni öyingizdin ajratmang, dep nechche agahlandurdum, lékin siz da'im untup qalisiz.
— Emdi öyge tonush — bilishler kelse, qarap turghili bolmaydiken shangjang, birer romkidin ichishimiz dep turupmu bir — ikki botulkini tugitiwétidikenmiz,— dep béshini qashlidi Qadir Yorgha,— ghachchida moto bilen bérip kéleymu ya?
— Yene azraq ichishmisek bolmas, qandaq dédim köpchilik?— Dédi Toxtishah bashqilargha.
— Shundaq, yene ichimiz,— dédi Sultan Péti ornidin sel qimirlap qoyup,— ejeb tatliq yérige kelgenti...
Sultan Péti sözlewétip, yanduruwetti. Toxtishah uning qusiqidin yirgen'gendek tetur qariwaldi.
— Bu adash dawamliq shundaq,— dédi Qasim Samsaq uning béshini ikki qollap tutup,— ichken yerdila yanduridu, ya "Men emdi ichmey" déyishni bilmeydu.
—Meyli, mijez dégen oxshash emes,— dédi Toxtishah,—qandaq qilimiz Qadir shuji?
— Sili néme désile shu shangjang,— dédi Qadir Yorgha.
— Emise Nurem bilen ghachchide bérip, yéziliq hökümet yénidiki botkidin ikkini ekiling.
— Maqul, jure ukam.
Qadir Yorgha Nuremni élip chiqip ketti. Shu ariliqta Qasim Samsaq sirttin topa ekirip, Sultan Pétining qusuqi üstige chéchip ülgürgenidi.
— Bu adashni öyige apirip qoyung,— dédi Toxtishah Qasim Samsaqqa,— özingiz kéleligüdek bolsingiz kélersiz, kélelmisingiz ete körüsheyli.
— Maqul shangjang,— dédi Qasim Samsaq Sultan Pétini yöligech,— men bu adashni xotunining qoligha tapshurup bérey.
Qasim Samsaq Sultan Pétini élip chiqip ketkendin kéyin, Toxtishah ornida olturup, yanchuqidin tamaka élip tutashturghach Sayim Pasargha qaridi, Sayim Pasar bayamqi haraqning tesiride yénik pushuldap uxlap qalghanidi.
— Shu halingghimu haraq ichimen, dep yürisen bayqush,— dep pichirlidi Toxtishah pes awazda,— haraq ichküche xotuning etken leghmenning mentingini ichsengchu...
Toxtishah öziche hijayghandin kéyin tamakini birnechche qétim qattiq — qattiq shoridi, andin yerge tashlap, ayighi bilen mijip öchürüwetkendin kéyin ornidin turdi — de, astaghine méhmanxana öydin chiqip, özige tonush bolup ketken yan tereptiki öyning ishikini éhtiyat bilen achti.
— Chiraghni yaqaymu?— Dédi Jennetxan Toxtishahning öyge kirginini tuyup.
— Boldi yaqmang, men hemmini köreleymen,— dédi Toxtishah pes awazda.
Toxtishah karwatning qéshigha kélip tézlikte yéshindi — de, Jennetxan issitip teyyar qilghan yotqan ichige shungghudi...

Dawami Bar.