Ehmet Ependimning Khiskhiqe Terjimihali

Yazghuqi: Aman Nuri Abdurusul
Teyyarlighuqi: Tughluk A. Osman

Ehmet ependim 1914-yili 4-ayning 14-kuni Ghulja xehirining Dongkovruk mehelliside bir khol honerven ailside dunyagha kelgen. Aile terbiyisidin keyin 1922-yili Khorghastiki bir baxlanghuq mektepte okhughan. Keyin taghisi Omer Khasimning tevsiyisi bilen Sovit Itipakhining Yarkent digen yiride 7-sinipkhiqe okhughan, keyin Almutidiki bir ottura mektepke kirip, tolukh otturini ela netije bilen puturgendin keyin bir mehel okhutkhuqilikh khilghan.

1936-yili Moskiva xerkh sotsiyalistik emgek oniversititigha kirip, u yerde Marksizm-Leninizmdin telim alghan.

1942-yili Sovit ittipakhidin Tarbaghatay qigrasi arkhilikh Qoqekke otup u yerde bir mezgil turghan, uningdin keyin Ghuljigha kelip orunlixip, honervenqilik bilen xughullanghan. Bu jeryanda helq amisi iqige qongkhur qokup Xinjiang ziminida boluvatkhan sinipiy zulumni ve helkhning qirik eksiyetqil hakimyetning hokumranlikhigha kharxi ghezep-nepretlirini qongkhur tetkhikh khilghan hem Sovit ittipakhini paal texvikh khilip, erkinlikni kholgha kelturux yolidiki ilghar paaliyetlerni khanat yaydurghan.

Ehmet ependim texkilligen turluk yer asti inkhilabiy paaliyetler tezla eksiyetqi sakhqi dairiliri teripidin sezilip khalidu. U 1943-yili bax baharda Ghulja xehiride kholgha elinip, bir mezgil Ghuljida turmide yatkhandin keyin, Urumqi xehirige yotkep kelinip 2-turmige khamilidu. Keyin u 2-turmidin Urumqi sopun zavutigha yotkep kelinip emgekke selinidu. 1943-yilining ahirida turmidin boxitilip Ghuljigha khaytip kelidu.

U yurtigha khaytip kelgendin keyinla khorallikh khozghilangning bir khisim teyyarlikh ixlirigha khatnixidu. U tirikqilik khilixni vaste khilip zavtkha kirip ixleydu, koqilarda yaghaqqilikh, eynekqilik khilidu... Ghulja khozghilingi koturulgen kunlerde Ehmet ependim konirap ketken qapinini kiyip, belige xoyna baghlivelip, her terepke qipip, birdem axhanida yurse, birdem duhturhana ve yaki jeng meydanida yuridu.

Ehmet ependim uq vilayet inkhilabi vakhitlikh hokumiti khurulghan deslepki qaghlarda tehi baykhalmighanidi. Tinqlikh sohbiti otkuzuxtin burun ilgiri Xinjiang helkhi, hetta Ghulja xehiri helkhimu Ehmet ependimdin ibaret bu mubarek isimni tehi bilip ketmigenidi. Sovit ittipakhining Urumqide turuxlukh konsulimu Burhan Xehidi bilen sozlexken qighida: "Ilida vakhitlikh hokumet khurulghan bolsimu, emma yolbaxqi boluxkha layikh konguldikidek bir adem tehi qikhmidi, hokumetning programma haraktirlik hojjitini yezip qikhixmu heli teske tohtavatidu" digenidi.

Bu konguldikidek yolbaxqi uq velayet inkhilabining terekhkhiyati jeryanida otturigha qikhti. U Ehmet ependim idi.

Eytixlargha kharighanda, uq vilayet inkhilabi vakhitlikh hokumiti khurulghan deslepki qaghlarda hokumet ezaliri programma haraktirlik bir hojetni yezip qikhixni kharar khilidu. Bu qaghda Ehmet ependim bu hojetni qikhixni ozige tapxuruxni iltimas khilidu. Buninggha hokumet ezliri makhul boluxidu. Netijide Ehmet ependim digendek yahxi yezip qikhidu. Hokumet ezaliri bu hojetni korup nahayti memnun boluxidu. Xunindin keyin Ehmet ependim texvikhat hizmitige mes'ul khilinidu. U aldi bilen gezithanini tertipke selip, gezit texvikhatini toghra yonilixke baxlaydu.

Ehmet ependimning talanti vakhitlikh hokumetning rehberliri teripidin birdek itirap khilinghaqkha, u tezla "Hokumet Ezasi" derjilik orungha koturuldu hemde Urumqige betim sohbitige evetilidighan uq vekilning biri khilip belgilinidu. U eslide sohbet vekiller omikining ezasi bolsimu, lekin emelyette sohbet jeryanida bax vekillik rol oynaydu.

1946-yili 1-ayda 11 maddilikh tinqlikh betimi imzalinidu. Bu uq vilayet helkhining zor muvepekhiyiti, xundakhla Ehmet ependim vekillikidiki dimokratik kuqlerning kholgha kelturgen zor ghelbisi. 11 maddilikh betimde her millet helkhining siyasi, ikhtisadi, dimokratiye, erkinlik, baraverlik jehetlerdiki hokhukh-menpe'etliri itirap khilinidu. Xu sevebtin 1947-yili 7-ayning 1-kuni Xinjiang Olkilik Birlexme Hokumet resmi khurulidu, 25 kixidin terkib tapkhan olkilik birlexme hokumetke uq vilayet tereptin yette kixi khatnixidu. Ehmet ependim uq vilayetning aliy vekili sopitide olkilik hokumetning muavin re'isi bolidu.

Ehmet ependim her millet helkhining beht-saaditi uqun barlikh kuqini tinqlikh bitimi asasida helkhning khanuni hokhukh-menpe'itini khoghdaxkha kharitidu. Buning uqun japagha qidap, tirixip ixleydu. U daim amma arisigha qongkhur qokup, ehval igilep, ammining pikrini anglap, betimning ijra khilinix ehvalini tekxurup turidu. Jay-jaylardin ehval eytip kelguqilerni ozi bivaste khobul khilidu. Makhale-mektuplarni yizip, ammivi yighinlargha khatnixip notukh sozlep turidu.

Ehmet ependim ekhillikh, bilimlik ve talantlikh bolup, mesililerni zeriklik bilen oylap, etiraplikh tehlil khilipla khalmastin gepni addiy, ihqam, khizikharlikh khilatti. Uning sozliri helkhkhe intayin zor ilham ve kuq-khuvvet beghixlayti. Helkh ammisi uning sozligen notukhlirini bekmu yakhturup anglaytti ve daim uzundin uzun alkhix sadaliri yangritatti.

Gomindang Nenjing hokumiti atalmix "Helkh Khurultiyi" aqmakhqi bolidu. Xinjiangdin 18 neper vekil saylap qikhilidu. Bularning iqide uq vilayettin saylanghini yette neper bolup, Ehmet ependim bu "Khurultay"gha khatnixix khararigha kelidu. 1946-yili 11-ayning 11-kuni Ehmet ependim ve Abdukerim Abbasof hemrahliri bilen jemiy 40 neqqe kixi ayroplangha olturup Shanghai arkhilikh Gomindang paytehti Nenjingha yetip kelidu. "Khurultay" jeryanida Jiang Jishi ozi Ehmet ependim ve Abdukerim Abbasof khatarlikhlarni khubul khilidu, Jiang Jinguo ulargha hemrah bolup, ularni ekiskursiye, sayahet khilduridu.

"Khurultay" mezgilide Ehmet ependimning texebbusi bilen Abdukerim Abbasof Zhongguo kommunistik partiyisining Nenjingde turuxlukh ix bijirix ornigha berip, kompartiye bekili Dung Biwu bilen korixidu. Dung Biwu Abdukerim Abbasofni semimiy khubul khilidu hemde Peng Goanni bir ratsiye bilen Abdukerim Abbasofkha khoxup Xinjiangda bille ixlexke evetidu.

1947-yili 1-ayda Ehmet ependimler Nenjingdin Urumqige khaytip kelidu. 1947-yili 3-aygha kelgende Gomindang Zhongguo kommunistik partiyisi bilen tuzgen "10-Oktebir" kiliximini buzup oktemlik bilen Yen'enge hojum khilidu. Bu qaghda Gomindang korenglep huddini bilelmey khalidu. Jumlidin Xinjiangdiki Gomindang dairlirimu hedep tinqlikh betimge buzghunqilikh khilghili turidu. Khexkher, Yeken, Hoten, Akhsu, Kuqalarda tinqlikh betimi boyiqe elip berilghan dimokratik saylamlargha buzghunqilikh khilip, bir khatar vekhelerni peyda khilidu.

Ehmet ependim bu ehvallardin hever tapkhandin narazilikh bilduridu. Zhang Zhizhong Xinjiangning tinqlikhi uqun tirixqanlikh korsetken bolsimu, lekin Gomindang iqidiki eksiyetqi kuqlerning buzghunqilikh herketlirini tosivilixkha amalsiz khalidu. Song Xilian, Dang Bigang khatarlikh eksiyetqiler Zhang Zhizhongning Nenjingge ketip khalghan putsitidin paydilinip, "25-Fivral" khanlikh vekhesini peyda khilip, Ehmet ependim baxlikh uq vilayet vekillirini khetle khilmakhqi boluxidu. Lekin, ularning rezil suykhesti emelge axmaydu.

4-ayning 16-kuni, Zhang Zhizhong Ehmet ependim ve Mehsut Sabirining hemralikhida jebubi Xinjiangni kozdin kequrux uqun yolgha qikhidu, Khexkherde uq vilayet terepning korsitixi bilen vali bolghan Abdukerim Mehsum vezipige olturghandin keyin, uq vilayet inkhilabini zor kuq bilen texvikh khilip, helkh ammisini Gomindang hokumranlikhigha kharxi kurex khilixkha qakhiridu. Khexkherdiki daghdughilikh kharxi elix yighinida helkh gulning qongini Ehmet ependimge, otturanqisini Zhang Zhizhonggha, eng kiqikini Mehsut Sabirige tekhdim khilidu. 5-ayning 7-kuni 5 mingdin artukh helkh ammisi Khexkher valiy mehkimisige toplixip Zhang Zhizhongdin soal soraydu. Zhang Zhizhong uzun soz khilidu, lekin helkhning sorighan soallirigha konkrit javab berelmey ammining narazlikhini khozghap khoyidu. Talax-tartix kiqe saet bir giqe davam khilidu. Khiyin ehvalgha quxup khalghan Zhang Zhizhong netijide Zhang Xiguang khisimlirining muhapizet khilixs bilen arkha ixiktin qikhip, kirivalidu ve etisi etigendila ayruplan bilen Urumqige khaytip kelidu.

Khexkherdin khaytip kelgendin keyin Zhang Zhizhongning pozitsiyiside ozgirix bolidu. U baxkha hehettimu yene nurghun oylinip korup ahir ornini boxitip berix khararigha kelidu. Xunga, u Ehmet ependimler bilen meslihetlexmeyla vezipisidin istipa berix toghrisida Jiang Jieshige doklat sonidu hemde Gomindang merkizi hokumitining ezasi, Xinjiangning mupettixi Mehsut Sabirini olke reyisi namzati khilip korsitidu. Eyni vakhitta u, Mehsut Sabiri Uyghur, u reyis bolsa Xinjiang helkhi itaet khilidu, dep oylighanidi.

5-ayning 19-kuni, Gomindang merkizi hokumiti Zhang Zhizhongning khoxumqe otevatkhan Xinjiang olkisining reislik vezipisidin istipa berix doklatini testikhlaydu. Xuning bilen bir vakhitta Mehsut Sabirini olkining reislikige teyinleydu. Burhan Xehidini olkining muavin reislikidin khaldurup merkizi hokumetning ezalikhigha teyinlep, hizmitini Nenjingge yukkeydu. Bu hever tarkhalghandin keyin ilghar kuzler, Gomindangning tinqlikh betimige khesten buzghunqilikh khilivatkhan rezil suykhestini khattikh eyibleydu. Putun Xinjiangning her khaysi jaylirida Mehsut Sabirining reis bolghanlikhigha kharxi turux kurxi khanat yiyip ketidu.

Ehmet ependim baxqilikhidiki uq vilayet vekilliri olkilik birlexme hokumet yighinlirigha khatnixixni ret khilidu. Eqilix aldada turghan olkilik kengex hey'itining yighinimu eqilalmaydu.

Zhang Zhizhongning 6-ayning 12-kuni Ehmet Ependim bilen koruxup, helkhning ghezipini peseytix uqun uning otturigha qikhip helkhkhe bir az yahxi gep khilip khoyuxni otunidu. Ehmet ependim: "Helkhkhe vekillik khilmighan sozni helkh anglimaydu." dep uning pikirini ret khilidu.

Gomindang tinqlikh bitimige eghir buzghunqilikh khilghanlikhi ve Mehsut Sabirini yolep tehtke qikharghanlikhi sevebidin olkilik birlexme hokumitte ixlevatkhan uq vilayet terep dadimliri davamlikh hizmet ixlexke amalsiz khalidu. Xunga, ular 8-ayda Ghuljigha khaytip ketidu. Bu munasivet bilen jenubi Xinjiangdin kelgen ve Urumqining ozidin bolup nurghunlighan inkhilabiy yaxlar, ilghar pikirlik zatlar, ziyalilar arkha-arkhidin Ghuljigha ketip khalidu. Bolupmu Li Teyyun, Qin Xihua, He Rui, Fen Yinjung khatarlikh bir turkum Henzu yax ziyalilirining Ghuljigha berip uq vilayet inkhilabigha resmiy khatnixixi jamaetqilikning ve her khaysi tereplerning dikhkhitini khozghaydu. Urumqidiki Uyghur, Khazakh, Khirghiz, Ozbek uyuxmilirining baxlikhliri ve Uyghur, Khazakh, Khirghiz tilida qikhidighan gezit-jornallarning bir khisim tehrirlirimu Ghuljigha ketidu. Xuning bilen Ghulja bir mezgil khehrimanlar toplanghan makangha aylinidu.

Ehmet ependim Ghuljigha khaytip barghandin keyin, uq vilayet helkhige davamlikh rehberlik khilip, inkhilabning ghelbisini khoghdax ve mustehkemlex, uq vilayet helkhining milliy demokratik inkhilabini putun memliketning azadlikh uruxigha maslaxturux yolida hardim-taldim, dimey korex khilidu. Axu asasta "Xinjiangda tinqlikh ve helkhqillikhni himaye khilix ittipakhi" ni khuruxkha yitekqilik khilip ve uning reislikini ustige elip, Xinjiang mesilisini putun Zhungoning azadlikh ixliri bilen ziq maslaxturup hel khilix, her millet helkhini yengi Zhonggo ve yengi Xinjiangni kutuvelixkha seperver khilix boyiqe oqmes hizmetlerni ixleydu.

Ehmet ependim uq vilayetning her sahe ixlirini ravajlandurux uqun intayin aldirax ixlevatkhanda, 1948-yili 1-ayning baxlirida Gomindang hokumiti teripidin evetilgen bir parqe hetni tapxuruvalidu. Hette 1948-yili 5-ayda Gomindang Nenjing hokumiti aqmakhqi bolghan "Asasiy khanunni yolgha khoyux hekhkhide milliy khurultay"gha uq vilayettin vekil evetix telep khilinghanidi. Ehmet ependim, rehimjan sabir haji, Abdukerim Abbasof khatarlikhlar muzakire khilixip, bu "Khurultay"gha khatnixixni ret khilidu. Keyin Maozhuxining qakhirikhigha avaz khoxup, Zhunggo kommunistik partiyisi qakhirghan siyasiy kengex yighinigha khatnaxmakhqi bolidu. Mana bu Ehmet ependimning roxen siyasiy pozitsiyisini inikh delillep beridighan yimirlimes selixturma!

Ehmet ependim her millet helkhini khizghin suyup, ularning derdige derman bolup, uq vilayetning ikhtisad, medeniyet-maarip ixlirining ravajlinixi uqun barlikh kuqini serp khilidu.

Uning riyasetqilikide uq vilayetlik maliye-ikhtisad komititi khurulidu. Her derjilik ikhtisadiy tarmakhlargha ikhtidarlikh hem helkhqillikh tuzumige sadikh kadirlarni teyinleydu. Ulardin ikhtisadqilikhni khattikh yolgha khoyup, maliye tuzumide qing turuxni telep khilidu, pul muamilisini tertipke selip, ham qot, nekh qot tuzumini ornitidu. Namuvapikh bolghan baj-selikhlarni emeldin khaldurup, helkhning yukini yenggillitidu.

Ehmet ependim maaripkha intayin kongul bolidu. Uq vilayet omumiy kirimining uqtin bir khismi maaripkha ixlitilidu. 1948-yilidin 1949-yilighiqe Ili, Tarbaghatay, Altay vilayetliride ottura, baxlanghuq mektepler jemiy 545 ke, sinip 1831 ge, okhughuqi 56 ming 982 neperge, okhutkhuqi, ixqi-hizmetqi 2059 neper (Hujilikh ixliri hadimliri buning sirtida) ge yitidu.

1948-yili 8-ayning 1-kuni, Ehmet ependim baxqilikhidiki inkhilabqilar, bir khisim ilghar, helkhperver ziyalilar, Ghulja xehiride daghdughilikh yighilix otkuzup "Xinjiangda Tiniqlikh ve Helkhqilikhni Himaye Khilix Ittipakhi"ni khuridu. Uning merkizi komititige 35 neper eza, bax neper kandidat eza saylap qikhilidu hemde "Ittipakh" ning texkiliy (da'imiy) hey'et ezaliri saylap qikhilidu. Ehmet ependim "Ittipakh"ning reislikini ustige alidu. "Ittipakh" khurulghandin keyin uning organ geziti "Algha" geziti bilen "Ittipakh" jornili nexir khilinidu. Tarbaghatayda "Helkhqilikh Geziti", Altayda "Hekhikhet Sadasi" geziti nexir khilinidu. Bu gezit-jornallarda helkh azadlikh armiyisining ghelibe heverliri uzluksiz turde texvikh khilinidu. Yene Marks, Ingils, Lenin, Stalinning milliy mesile toghrisidiki bayanliri khatarlikhlar berilidu.

"Ittipakh" gerqe namda helkh texkilati yaki ijtima'i texkilatdek korunsimu, emelyette u putun uq vilayetning siyasiy, herbiy, memuriy, ikhtisad, medeniyet-maarip khatarlikh hemme jehetlirige rehberlik khilidighan aliy hokhukhlukh siyasiy texkilat bolup khalidu.

1948-yilidin 1949-yilighiqe bolghan bir yil iqide milliy azadlikh armiye ve yerlikte vilayet derjilik ittipakh texkilatidin 29i khurulidu. Her millet vekillirini oz iqige alghan ittipakh ezaliri 50 minggha yitidu. "Xinjiangda Tinqlikh ve Helqilikhni Himaye Khilix Ittipakhi" her millet helkhi ve barlikh vetenperver helkhqil zatlar bilen ziq ittipakhlixip inkhilab ve khurulux ixlirida avangart khoxunlukh rolini jari khilduridu.

1949-yili Avghust eyida Ehmet ependim Zhonggo kommunistik partiyisining reisi Mav Zedongning ularni memliketlik siyasiy kengexning omumiy yighinigha khatnixixkha teklip khilip yazghan bir parqe hetini tapxuruvalidu. Bu hetning tolukh tekisti mundakh:

"Xinjiang Ghulja alahide rayonlukh helkh hokumiti Ehmetjan ependimge:

Ilimizning jahangirlikke, feodalizmgha, biorokrat kapitalizmgha ve Jiang Jieshi baxqilikhidiki Guomingdang eksiyetqilirining hokumranlikhigha kharxi elip barghan helkh uruxi memliket boyiqe ghelibe khilix aldida turmakhta. Memliket boyiqe her khaysi demokratik partiye-guruhlarni, her khaysi helkh texkilatlirini, helkh azadlikh armiyisining her khaysi dala armiyilirini, her khaysi azad rayonlarni, memliket iqidiki her khaysi az sanlikh milletlerni ve qet ellerdiki Zhonggo muhajirlirini oz iqige alghan yengi memliketlik helkh siyasiy kengixige etraplikh teyyarlikh khilghandin keyin, 9-ayning iqide omumiy yighin eqilix aldida turidu. Bu novetlik omumiy yighinda memliketlik helkh siyasiy meslihet kengixining texkiliy khanuni tuzulup, uning memliketlik komititi saylap qikhilghandin baxkha, Zhonghua helkh jumhuriyiti merkizi helkh hokumiti saylap qikhilidu. Silerning kop yillardin buyankhi kurixinglar putun Zhonggo helkhi inkhilabiy herkitimizning bir khismiy. Gherbiy ximaldiki helkh azadlikh uruxining ghelbilik ravajlinixigha egixip, Xinjiangning tolukh azad boluxigha uzakh vekhit khalmidi. Silerning kurixinglar ahirkhi ghelbige erixix aldida turuvatidu. Biz silerning vekil evetip memliketlik siyasiy meslihet kengixining omumiy yighinigha khatnaxturuxinglarni semimiy kharxi alimiz. Khoxulsanglar 9-ayning baxlirida Beijinggha yitip kelixinglarni soraymiz. Tiligrammini tapxuruvalghandin keyin javab berixinglarni umid khilimiz.

Yengi siyasiy meslihet kengixige teyyarlikh korux komititining mudiri: Mav Zedong

1949-yili 8-ayning 18-kuni, Beijing."

Ehmet ependim reis Mav Zedongning hetini tapxuruvalghandin keyin qeksiz hayajanlinidu. Ozining yekhin sepdaxliri Ishakhbek Monomof, Abdukerim Abbasof, Seypidin Ezizi, Eset Ishakhof, Seydulla Seypullayof khatarlikhlarni qakhirip kelip, bu hoxallikhidin teng behrimen bolidu. Bu qaghda ular xadlikh khoynigha qomulup ketidu. Ehmetjan Khasimiy pat arida "Tang etip, uning nuri tengriteghining jenubiy ve ximalini yoritidu. Biz kop yillardin beri kurex khilghan ulughvar ghaye emelge axidu" deydu. Ular heli bir vakhitkhiqe oz hayajanlirini besivalalmay khalidi. Andin reis Mav Zedonggha javab het yizip, yighingha bekil evetip yengi siyasiy meslihet kengixige khatnaxturuxkha khoxulidighanlikhini bilduridu. Ehmet ependimning reis Mav Zedonggha yazghan hetining tolukh tekisti mundakh:

"Memliketlik helkh yengi siyasiy meslihet kengixige teyyarlikh korux komititining mudiri khedirdan Mav Zedong ependimge:

Hetingizni tapxurup aldukh. Hette eytilghan mesililerni olkimizdiki barlikh helkh uzundin buyan tekhezzalikh bilen kutkenidi. Biz xundakh hesablaymizki, helkh azadlikh uruxining ulugh ghelbisi putun dunya, putun Xinjiang helkhining ghelbisi. Xunga, biz eng yukhuri khizghinlikhimiz bilen khedirdan Mav Zedong ependige minnetdarlikhimiz ve hoxallikhimizni bildurimiz hemde Beijinggha vekil evetip, helkh yengi siyasiy meslihet kengex yighinigha khatnaxturidighanlikhimizni bildurimiz.

Ihtiram bilen: Alahide rayon helkh vekiliy: Ehmetjan Khasimi

8-ayning 20-kuni, Ghulja."

Het evetilgendin keyin Ehmet ependim Beijinggha berixning jiddiy teyyarlikh ixlirigha kirixip ketidu. 8-ayning 22-kuni quxtin keyin Ehmetjan Khasimi ozining muhapizetqisi Osmanjan Nasiri bilen birge maxinigha olturup Ghulja xeherining gherbiy khismidiki Bayanday milliy azadlikh armiye ofitsirler mektipige kelip baxkha vekiller bilen jem bolidu. Quxtin keyin Ehmet ependim, Ishakhbek Mononof, Abdukerim Abbasof, Delilkhan Sugurbayof ve Lozhilardin terkip tapkhan Xinjiang helkh vekiller omiki keq saet yettide bir khanqe maxinigha olturup Almuta arkhilikh Beijinggha berix uqun ghelibe hoxallikhi ve zor umid bilen yolgha qikhidu.

Lekin, kixiler ularni Altay velayitige hizmetlerni kozdin kequrgili mengixti, dep oylap khilixidu.

Ehmet ependimler Zhonggo-Sovit qigrasidin sakh-salamet otiduyu, sakh khaytip kelelmeydu. Xuningdin tartip ular huddi helkh qoqekliridiki barsa-kelmes yolgha ketkendek bizdin mengguluk ayrilidu...