Eqildin Bashqa Köz

Nezire Muhemmed Salih

(Hazirqi zaman uyghur islam alimi, "Quran'i Kerim" ni Uyghurchigha terjime qilghan Alim Muhemmed Salih ning qizi)

Issiq, nem déngiz shamili yözlirimge ottek urulatti. Yolning ikki chétidiki xoma derexliri yalqun chiqirip köyöwatqandek idi. Yurtumning göl kebi töt pesli bu yerde yoq.
Sherqche puraqqa toyun'ghan bu mermerdek ereb kochilirida mighildiship yörgen özgiche chiray, özgiche tilda sözlishiwatqan kishiler... Xudani izdep, ilim- hékmet izdep, bayliq izdep bu yerge kelgen kishiler... Zémindiki janliq, jansiz nersilerning hemmisining öz yiltizi, tupriqi bolidu. Ozuqluq alidighan yiltizdin, jan bergöchi tupraqtin ayrilish azabi yörekni örteydu. Birer éghiz uyghuche söz, ejemning dilni ezgöchi séhirlik köylirini anglighili bolmaydighan bu erkin- azade diyarda ana yiltizimdin, jénim yayraydighan tupriqimdin ayrilish ghéripliqi manga hemrah. Hidayet we ilim- hékmet izdep kelgen bu jaydin, shanu shewketlik xelipiler tarixidin, gherblishish kelkönide tashqi posti yumshighan, renggi önggen bolsimu, körönmes qatlamlirida kamali étiqadqa mehkem yépishqan égilmes ereb xaraktéridin körginim roh tirenlikliridiki ajayip ömidwarliq we ishench. Méni oylandurghini eng éghir könlerde, meghlubiyet we halaketlik yoqilish xewpi közge körönöp qalghan eng qiyin peytlerde chöshkönleshmigen roh, yashash we kelgösige bolghan ömid we jesurluq.

Bir köni mendin yurtumning hawa kélimatidin tartip, yémek- ichmikigiche hemme némisini sorap harmaydighan sawaqdashlirimdin biri:
- Sen shunche yiraqtin kélip, biz öz tilimizda oqupmu qiynilidighan qiyin derslerde hemishe birinchi bolisen, siler shundaq eqilliq xeqmu? Dep sorap qaldi. Bashlan'ghuchtin tartip aliy mektepkiche bolghan 16 yilliq maarip shekillendörgen muwazinit ramkamdiki eqilning seltenetlik ornigha alliburunla sual belgisi qoyulghanidi. Men birdinla oylinp qaldim. Özöm bilen sawaqdishim, uyghur bilen ereb arisidiki perqni oylap qaldim. Umu, menmu ilim öchön, muweppeqiyet öchön ijtihat bilen ter aqturimiz. Eger eqil tarazisida önömini ölchise, tarazining men turghan teripi bésip kétidu. Oxshimaydighini u 14 esirdin buyan öz julasini yoqatmighan «qur'an kerim» ge mehkem yépishqan, u hayatining eng ushshaq tepsilatliridin tartip eng chong qismetlirigiche hemmining jawabini bu muqeddes desturdin izdeydu. Sawaqdishimning qelbi perwerdigargha tewekköl qilishning lezziti bilen aram tapsa, bedini hemmige seweb- tedbir qilish bilen charchaydu. Tögimes imtihanlar bilen aldirash yörginimde, quliqimgha imtihan teyyarliqidin bashqa, muweppeqiyet öchön oquluwatqan hajet namazliridiki iltija- dualar tinmay anglinip turidu. Shundaq, biz bashqilardin artuq bolsaq artuqki, héchkimdin qélishmighudek eqilliq, ixlas bilen bérilgen her bir ishimizda netije yaratqudek zéhniy quwwetke ige xelq. Biraq eqil bilen teqdirning, bext bilen eqilning qandaq munasiwiti bar? Eqil bextning shertimu? Eger shundaq déyilse ottura asiya tarixida ajayip böyök idiyiwi oyghinish dolqunini qozghighan tatar millitining wetinini bögön dunya xeritisining qeyiridin izdeymiz? Qazan xanliqining seltenet- heywisi, chirayliq baghcha- sarayliri qandaq qilip ghayib bolup ketti? Dunya medeniyet tarixidiki ésil örneklerdin sanilidighan mayalar, aztiklar medeniyitini yaratqan indianlarning tartquzup qoyghan jimi nersilirige eqil dal bolalidimu?

Zamanlar keng ketken orxun dalilirida yatlarning yörikige qorqunch sélip, textlirini titritip ötken uchqur hon atliridek hesh- pesh dégöche ötöp ketti. Derya- derya qanlar, xarlan'ghan eziz janlar, mujulghan yörekler bedilige érishken we yoqatqan nersiler waqit dolqunida izsiz ghayib boldi. Réalliqning hesriti aldida ötmöshning sawaqliridin birer hékmet izdimekchi bolghinimizda bizge shu nerse ayan boliduki, eqil bir dölet, bir millet, bir shexsning teqdiridiki hel qilghuch amil emes, shundaqla bextning birdinbir shertimu emes. Belki kamali étiqad we mushu bulaqtin oxchup chiqqan igilmes roh, ömidwarliqni özige nijatliq tumari qilghan xelq etiwarliq enggöshterge aylinalaydu. Her qétim tala- tözge chiqip, nursiz közler, solghun yözlerni körginimde quyash patmas sheher heqqidiki mundaq bir hékayini eslep qalimen.
Burunqi zamanda ajayip qudretlik, yéngilmes bir sheher bolghaniken. Bu sheherning balilirimu bashqa balilargha oxshash mektepte oquydiken. Emma, ulargha bérilidighan tapshuruq, élinidighan imtihan qat- qat kitablar döwisige chököp qurup yadlashni emes, ularda mukemmel étiqad we böyök ghaye yétishtöröshni meqset qilidiken. Shundaq bolghachqa, newqiran yigitler, berna qizlardin tartip, baqiy alemning ishikini chekken boway- momaylarghiche hemmisining közliridin ömid we muhebbet chaqnaydiken. Her bir ishidin jesurluq chiqip turidiken. Chöshkönlök we boshangliq ulargha yat iken. Peyghember eleyhissalamning «axiret öchön etila ölidighandek ibadet qil, bu dunyaliq öchön menggö ölmeydighandek ijtihat qil» dégen hedisi ularning hayatliq mizani iken. Zamanlar ötöp, etraptiki sheherlerning birliri nadanliqtin, öz eqlidin maxtinidighan yene birliri heddidin ashqan qilmishliri sewebidin halak boptu. Gahi tetör chögileydighan pelekning chaqimu, köchlök döshmenning shiddetlik hujumlirimu, hiyliger söyiqestchining sheytanni usulgha salidighan neyrenglirimu bu sheherni boysunduralmaptu. Shuning bilen kishiler bu sheherni quyash patmas sheher dep ataptu. Emeliyette bu sheherdimu dunyaning herqandaq bir yéridikige oxshash etigini sherqtin kötörölgen quyash kech bolghanda gherbke bash qoyidiken. Peqet, étiqad ata qilghan égilmes rohning qudriti bu sheherni ene shundaq ömid we ghelibe quyashi patmas sheherge aylandurghaniken.
Men mungluq ezan awazigha qulaq sélip turup, uyghur réalliqida yiltiz tartqan chöshkönlök, ömidsizlik we buning netijiside kélip chiqqan boshangliq, rahetperesliktek zahiri illetlerning seweblirini oylap kettim. Namratliq, naqis aile terbiyisi, kemtök maarip, jem'iyet... Emma yighip kelse bularning hemmisining menbesi peqet birla. Imam buxari riwayet qiliduki, bir erabi (sehraliq ereb) peyghember eleyhissalamning yénida tögisini baghlimastin qoyuwetti we «allahqa tewekköl qildim» dédi. Peyghember eleyhissalam u kishige: «awwal tögini baghla, andin allahqa tewekköl qil» dédi. Epsus, hemme nerse eqil bilen, köz bilen körgili, qol bilen tutqili, behrilen'gili bolidighan maddiy menpeet bilen ölchinidighan bögönki könde biz eng muhim nersini untup qalduq. Biz peqet tögini baghlash bilenla bolup kettuq. «Biz alem baghchisidiki eng ésil méwige qol uzattuq- yu, baghwenni untup qalduq».

Islam tarixidiki nurghun muhim weqelerning shahiti bolghan umewiylar xelipiliki ereb zéminidin halqighan zéminlarghimu xoja bolghanidi. Umewiylar futuhatlirining eng yarqin nemuniliridin bolghan ispaniye miladiye 711- yili boysundurulup, umewiylar xelipiliki térritoriyisige qoshulghan altun zémin'gha aylan'ghan we endelus dep atalghan. Bu yerde barliqqa kelgen edebiy ijadiyet, pelsepe, tebiiy penlerdiki göllinish, islam binakarliqining gözellikini namayen qilghan mesjid- medrisler, aliy bilim yurtliri islam medeniyitining böyök pellisini yaratqanidi. Töp mahiyitidin élip éytqanda, bö göllinishning sewebliri – ömewiylar xelipilirining eqil- parasiti, dana tedbir- siyasetliri, qoshunning jenggiwarliqining hemmisi yenila bir menbedin – jan- dili bilen yépishqan imandin kelgenidi. Epsus, bu bulaq asta- asta qurushqa, dunyaning meishetliri bilen kishilerning ésidin kötörölöshke bashlighanda bu seltenet qoldin ketti. Dunya xeritisidin endelus dégen isim öchörölöp, uning ornigha yawropaliqlar ispaniye dégen isimni yazdi. Yette esirlik medeniyet xarabiliqqa aylandi. Endelusning axirqi waliyliridin bolghan ebu abdullah seghiri endelusning eng muhim sheherlirining bolghan ghirnate shehirini yawropaliq firnando bilen xotuni ilzabitqa tapshurup bérip chiqip kétishke mejbur boldi. Yawropaliqlar «ereblerning ah uridighan jayi» dep atiwalghan yerde abdullahning anisi – eqil- parasetlik, tedbirlik ayal aishe ghirtane shehirige nezer tashlap közidin hesret- nadamet yashlirini tököp turup, ereb we törk tarix kitablirigha xatirilen'gen hékmet bilen yughurulghan meshhur nutqini sözlidi. Bu tarix qaltis debdebilik ibariler bilen yekönlendi- yu, yenila kishilerning ésidin kötörölöp ketti.

2


Ilim adem ata bilen hewwa anidin bashlan'ghan hayatliq musapiside özining ajayip xasiyiti we pezlini namayen qilip keldi. Ilim goya parawuzning béshigha oxshash yoqluqtin barliqqa kelgen insaniyetni sörep algha ittirip keldi. Luqman ibni hekimning oghligha qilghan nesihiti del ilimning xasiyitini janliq rewishte ipadilep bergenidi.

I oghlum,-- deydu u, -- ilim ögen, alimlar bilen köprek hemsöhbet bol, ilim xuddi asmandin zémin ehlige chöshken yaxshiliq we beriketke hamiy yamghurgha oxshaydu. Yamghur bilen qaqas yerler kökergendek, ilim bilen ölök qelibler tirilidu, qarangghu dillar yoruydu.
Ölimalar, edibler, shairlar millet rohini yoruqluqqa yéteklep mangghuchi serkiler, shunga ulargha insanlarni gumrahliqtin hidayetke bashlighuchi peyghemberlerning warisliri dégen aliy pexir taji kiydörölgen. Köz aldidiki maddiy nersilerdin bashqa hemmini inkar qilidighan métafizika, weten burchi, aile mes'uliyiti, diniy cheklimilerdin xaliy jinsni bazargha salghuchi gherbning zamaniwi éqimlirimu insaniyet muptila bolghan qarangghuluqni yorutup bérelmidi. Shunisi éniqki, ilimning hemmisi paydiliq bolmaydu. Shundaq ilim barki, insanni qarangghuluqqa, xelqni gumrahliqqa bashlaydu. Abdulqadir damollamdek alimlirimiz aldi bilen étiqad we wijdan sahibi bolghanliqi öchön ilmi baraqsanlap xelqige saye tashlap nep bergen. Bögön bizge kérikimu ashundaq ilim.

Xarliq we kölpet nadanliqtin tughulidu. Ilimge bolghan ishtiyaq, alimlargha bolghan hörmet qarar tapqan dewrler tariximizning eziz we nurane betlirini achqan. Nadanliq we jahalet yamrighan peyt bizni kölpetlik teqdirge duchar qilghan. Yang zéngshindek jahalet pirlirining nadanliqta qaldurush siyasitining qirtaqliri hélihem dimaqlirimizni achchiq qiliwatmamdu? Ötmöshning achchiq sawaqlirini yekönlesh iqtidarini yoqatqan xelq ronaq tapalmaydu. Tirishchanliqsiz tashni yarghudek ah urush, waysash héch nersini özgertelmeydu. Peyghember eleyhissalamning «her bir adem özining niyet qilghan nersisige érishidu» dégen hedisidikidek bizde ilimdek janan öchön jan pida qilghudek irade we tirishchanliq bolidiken, sharait we pursetni özgertkili, yaratqili bolidu.

Ibni hezmizzahiri 11- esirde ötken meshhur alim, fiqhishunas. U qur'an we hedislerning tashqi menisi bilenla kupayilinish, eqilni, logikini asas qilghan pikir- sherhleshni ret qilidighan zahirilar mezhipige asas salghuchilarning biri hésablinidu. Uning ilim telep qilish yolidiki ajayip kechörmishliri bizge ömidwarliq we iradining cheksiz qudritini namayen qilidu.
Ibni hezmizzahiri esliy endelustiki xelipe ordisida hoquq tutqan wezirlerdin bolup, taki 40 yashqa kirgöche siyasiy bilen shughullan'ghan. Shu chaghning aditi boyiche ölöm- yétim ishlirini mesjidte uzitilidiken. Birersi wapat bolsa miyit igiliri mesjidke kélip olturidiken, jamaet mesjidke kélip, ölöm igiliridin hal soraydiken. Könlerning biride ibni hezmizzahiri yéqinliridin birsining ölömige pete oqup teselli bérish öchön mesjidke bériptu. Bu namaz péshindin kéyinki waqit iken. Ibni hezmizzahiri emdi kirip olturushigha, etrapidiki kishiler: «qopung, mesjidke kirgenkensiz, ikki rek'et tehiyyetul mesjid namizi oquysiz emesmu», dep uni noquptu. Mushunchilik ishni uqmighinigha xijil bolghan ibni hezmizzahiri qopup ikki rek'et namaz oquptu. Aridin bir mezgil ötöp, yene bir ölöm petisi öchön mesjidke bériptu. Bu namaz esirdin kéyinki waqit iken. Ötken qétimliq ish éside bolghachqa, ibni hezmizzahiri namaz oqushqa temshiliptu. Etraptiki kishiler: «olturup, namaz esirdin kéyin herqandaq nefli namaz oqushqa bolmaydighanliqini bilmemsiz?» Dep uni jayigha olturghuzup qoyuptu. Sheriet ilmidiki bu addiy sawaqni bilmiginidin qattiq uyat hés qilghan ibni hezmizzahiri: «eger ilimsizlik, nadanliq ademni kishiler arisida mushundaq yerge qaritidighan ish bolsa, manga bu dunyaning sayidek turalghusiz emel- mensepliri, rahet- paraghetliri kérek emes», dep wezirlik mensipini tashlap, pötön zéhni bilen ilim öginishke kirishiptu. Bu chaghda ibni hezmizzahiri 40 yashta iken. Eshundaq qattiq irade we tirishchanliq bilen on yil ilim tehsil qilip, 50 yashqa kirgende zamanisining eng aldinqi qataridiki böyök alim bolup yétiship chiqiptu. Uning shan- shöhriti etrapqa tariliptu. Terep- tereptin talibul ilimler uning derslirini anglash öchön hozurigha yighiliptu. Ibni hezmizzahiri bir tereptin ders ötöp, bir tereptin tefsir, hedis, fiqhi ilimliride nurghun eserlerni yazghan. Erebler arisida taralghan «hejjajning qélichidin, ibni hezmizzahirining tilidin héchkim aman qalghan emes» dégen maqalmu del uning yétök ilmi we natiqliqi noqtisidin éytilghan. Bu sharait, purset yoqluqi, yéshining bir yerge bérip qalghini yene alliqandaq bahane- seweblerni özining boshangliqi, iradisizlikini aqlashning qalqini qiliwalghanlargha örnek bolghudek réalliq.

3


Eqilni birdinbir ölchem qiliwalghan gherb jem'iyiti barghanséri nurghun mesililerni hel qilishqa amalsiz qaldi. Eqilliqlerning köplökidin sanini alghili bolmaydighan bu ghérib jem'iyette chiqish yoli tapalmay, özini öltöröwalidighan, sarang bolup qalidighanlarning sani hessilep éshiwerdi. Dunyaning yene bir qutubida, qumluq östige möjizidek berpa qilin'ghan qoyuq xorma derexliri saye tashlap turghan bu otluq zéminda kishiler réalliqqa bashqa bir közde qaraytti. Shunga ularning teqdiri, rizqi we bexti eqliy jem'iyettin perqlinetti. Köngölsizlik, balayiapetler ularning rohiy quwwitini xoritalmaytti. Dunya meishetliri ularning qelbidiki böyök orunni igiliwalalmaytti. Bu yerde rohiy kirzistin, turmush buruqtumluqidin özini öltöröwalidighanlarni körgili bolmaydu.

Topiliq yolda ketminini mörisige élip kétiwatqan yalang ayagh putliri chak- chak yérilghan tarimliq déhqanning ghéribliqi bekmu chongqur. U hosulsiz étizigha qarap quruq xiyalgha patti. Xushyaqmasliq bilen asman'gha qaridi. Kön égilgen, namazdigerning waqti ötöp ketken. U béshidila sanggilap turghan kön, ayliniwatqan yer shari, ziraetlirini sugharghuchi yamghurning karametlik igisige emes, étiz boyidiki yuqiri sör'etlik tashyolda shunchiwala may bakini bésip uchqandek kétiwatqan mashina shopurigha heyran köz aldimda yene bir körönösh, hosulsiz xormiliq béghidin aldirash yénip chiqiwatqan saqalliq, ap'aq tonluq déhqan, kön igilgen, ap'aq dachilar aldida sayilar ikki barawer uzarghan. U mashinisini quyundek heydep yuqiri sör'etlik yolgha chiqti. Andin aylanmidin ötöp, mesjid aldida toxtidi. Del shu chaghda mezinning namazdigerge towlighan mungluq awazi yangridi.

Eqil insanning qedir- qimmiti, insaniyet meishetlirining achquchi. Tarixtiki her bir muweppeqiyet, her qétimliq tereqqiyat insan eqli we tirishchanliqining méwisi. Zamaniwiy jem'iyettiki insan hemmini qolaylashturghan shunchiwala keshpiyat- ixtiralarning igisi. Bularning hemmisi insan öchön, insan bexti öchön. Biraq, eqil bézekliri bilen jabdulghan parqiraq jem'iyette quruqdilip qéliwatqan insanlar özide néme kemlikini körelmidi. Buni körösh öchön eqildin bashqa köz kérek.

(Aptorning «sherq yultuzlirini izdep» namliq kitabidin)