Beshiktash Fener Baghche Futbul Meydanliridin Wetinim Sherqi

Turkstanning Fotbulchiliq Ishlirigha Nezer

Apturi:Gulshen Abduqadir

(Yeqinda telwizurdin dunya futbul tarmaqlirining futbulning Zhongguda peyda bolghanlighini mueyyenleshturgenligidin hewer taptim shundaq futbul Zhongguning gherbidiki shinjangda yeni wetinim sherqi turkstanda peyda bolghan buninggha turki tillar diwanidin pakitlarni tapqili bolidu)

Istanbul shehri Türkiyening muhim sanaet soda we sayahet shehri bolupla qalmay belki yene fotbul heweskarliri üchün qaynaq fotbul sheherlirining biri bolush süpiti bilen, yawrupada shuhret qazanghan Beshktash, Fener baghche, Galata saray, Trabzon spor ....qatarlq fotbul kulubliri yer alghan jaydur. Türklerdiki fotbul söyer roh kishini tolimu tesirlendüridu. Türklerning hayati fotbul bilen chemberches baghlinishliq bolup, ular birer künnimu fotbulning shawqun sürenlirisiz ötküzelmeydu shunga Türkler bir-biri bilen ehwal sorashqanda haman siz qaysi fotbul kulubining terepdari digen sözni qoshup qoyushqa adetlengen. Türkler fotbulni yene milli rohning we milli üstünlükning simwuli dep qaraydu.

Köp qutuplishiwatqan dunyada, yalghuz siyasi, ihtisadi we diplumatiye jehette küchlük bolushla kupaye qilip qalmay belki yene shu millet shu xelqlerning tüwrigi hisaplinidiðan erkeklirining putuning uchida qanchilik jan maghdurning bar yoqlughi mesilisi shu millet we shu helqlerning ar numusi mesilisi bolup qaldi. Dunyaning siyasi sehniside duch kelgen kirzislarni qilche pisent qilmay külüp turup ötküzüwiteleydighan meshhur erbaplarning uz komandilirigha bir top kirip ketkende chiraylirining tatirip kétiþi shu wejidin bolsa kirek. Türklerdiki bu hil fotbul söyer roh ularning esli yurti bolðan tarm wadisidin kelgen . Türklerdiki fotbul suyer roh bilen birge yene, fotbul meydaniki jenggiwarlighi, hujumgha ötüshke mahirlighi, we fotbul sizimining yuqurlighi qatarliqlar'mu tarm wadisini merkez qilðan þerqi Türkstandiki Uygurlar bilen ohshash. Fotbulning bundin 900 yil muqeddem Engilyede meydangha kelgenligi dunya jamaetçiligige sir emes emma meshhur Türk alimi mehmut qeþqirining Türki tillar diwanida “tilgha élinghan Hunlar'ning qozini tulumchilap soyup dowsunigha yel urup ikki qele'ge kirgüzüp oynaydighan tepük diyilidighan bir oyuni bar idi” digen bu qurlar Hunlar we Türkler'ningmu bundin 900 yil muqeddem fotbul oynighanlighini ispatlap turuptu. Türkler hazirmu wartani qel'e, wartani sahlighuchini qelechi dep ataydu. Undaqta bundn 900yil muqeddem fotbul oynalighan tarm wadisining fotbulchiliq ishliri nime üchün bu wadining nifit bayliqliridek shunche chongqur kömülüp qaldi? ejeba nifit bayliqlirini echishqa shunche aldirighan Xitay hökümiti fotbul bayliqini echishqa nime üchün sel qaridi? nime üchün bu wadining fotbulchiliq ishliri yawrupadin shunche uzaqta qaldi? digen soallar Zhonggouning fotbulchiliq ishlirining istqbali Zhongguning gherbide dep sherqi Türkstanni qeyt qiliwatqan aldin kurer tihnik dirikturlarni we tarm wadisining onwirsal iþlirigha izchil diqqet qilip kiliwatqan alimlarni oylandurmay turalmidi. tarm wadisinng fotbulchiliq ishliri istanbulning yaki yawrupaning fotbulchiliq ishliridin 100yil yaki 150 yil arqida boluþsh mümkin. nöwette yawrupa fotbulchiliq iþlirining towarlishish dewrige kirginigimu 100yildin ashti. tarim wadisidiki fotbulchiliq ishlirining bundaq arqida qélishida tuwendikidek sewepler bar .

16- esirde ipek yolining taqilishi bilen, Asiya qit'esining ichkirsige jaylashqan tarim wadisida eghir ihtisadi buhran yüz berdi bu hal tebiy yosunda bu wadining fotbulchiliq ishlirini chüshep qoydi. undin bashqa sherqi Türkistanning siyasi hayatidiki nurghunlighan dawulghushlar, chet'ellerning tajawuzliri we medinyet bilen hoshi yoq sopi ishanlarning terki dunyachiliq sepseteliri, yangzingshin, jinshurin, shing shisey qatarliqlar'ning Xelqni nadanliqta qaldurush, milli rohni hünükleshtürüsh siyasetliri, dunya medinyet tereqqiyatigha tetür yulünüshtiki medinyet zor inqilawi, shuningdek komunst Xitay hökümitining chong milletchilik idiyisi bundin 900 yil muqeddem ingilizlar bilen birlikte fotbul tépishni bilgen Uygurlar'diki fotbulchiliq ishlirining arqida qélishidiki asasliq seweplerdur. buning bilen tarim wadisidiki fotbul meydanliri mashina tohtash meydanlirigha aylandurwitildi ni-ni fotbul ezimetliri top tépish pursitge erishelmey hesret nadamette qaldi lékin tarhta Uygurlarning béshigha qandaq künlerning kélishidn qet'iy nezer futbulni untup qalghini yoq. Uygurlar tarhtin buyan qiz toyi, newruz bayrimi, sunnet toy, qurban hiyt we mazayi-maþayhlarni tawap qilish paalyetliiride ammiwi fotbul paaliyetlirini imkani yar bergen dairide teshkillep kelmekte. Uygur futbulchiliq ishlirigha nezer salidighan bolsaq ,1928-yili atush eksaqta élip bérilghan, atush komandisi bilen engilye konsul komandisi oynighan bir qitimliq futbul musabiqisi alahide julalinip turidu. shu chaghda engilye konsul komandisidiki hadimlar ali ozuqlanghan we putni zehmilinishtin sahlaydighan

ali spor ayaqlirini kiyip Uygur komandisi bilen musabiqileshken netijide Uygur atush komandisi 7:0 we 3:1 netije bilen Engilye konsul komandisini yéngip bu milletning futbulgha has beden sapasini we fotbuldiki yoþurun küchini namayan qilghan idi. Xosh undaqta Uygurdiki futbulgha xas bu beden sapasi nedin kelgen? hasiyetlik zémin elbette insaniyetke hasiyetlik nimetlerni ata qilidu. Uygurdiki futbulgha has bu beden sapasi elbette tarim wadisining hasiyetlik bughday nanliridin, ana tengritagh we abral taghliridin tamçighan abi zemzem sulardin kelgen. Medinyet zor inqilabida ichkiri ölkilerdin ghulja shehrining boyanday yizisidiki Uygurlar arisiða sürgün qilinghan, kéyin Xitay hökümitining medinyet ministiri wezipisini utigen dangliq henzu yazguchisi wangming ependi uzining Uygur turmushi eks ettürülgen zengger köz namliq esiride Uygurlar beden sapasining henzulardin alahide üstün turidiðanlighini itirap qilip, "aldimda turghan munu ikki ademning beden sapasigha qarap, xijilliq hés qildim. Xenzu milliti gerche parlaq medinyetlerni yaratqan milletlerning biri bolsimu lékin beden sapasi jehette shinjangdiki Uygur, Qazaq milletlirige yétishelmeydiken." .....dep yazghan idi .

Xitayda ihtisadi islahat élip birilðan 20 nechche yildin buyan sherqiy Türkistandiki Uygurlar Xitay hökümitining tügümes tosaqlirini yingip fotbulchiliq ishlirida zor tirishchanliqlarni körsütüp özlirining bir fotbul söyer millet ikenligini namayen qilip turdi. chet'ellerdin teklip bilen Xitaygha barghan téhnik dirikturlar we bezi Xitay téxnik dirikturlar Uygurlarning yataq, tamaq meshq sharaiti we bashqa kütünüsh qatarliq jehetlerde Xenzu komandiliridin sélishturghusiz derijide perqlinip tursimu lékin futbul meydanidiki jesurlighi we futbul sizimining Xenzulardin

alahide perqlinip turudighanlighini körüp, Zhongguo fotbulchiliq ishlirining istqbali Zhongguning gherbide dep sherqiy Türkistanni alahide qeyt qilip turuwatqan bolsimu lékin Xitay hökümiti bu ishqa intayin ihtiyatchan muamile qilip keldi chünki sherqiy Türkistandiki her bir Uygur erkek futbuldiki yoshurun kozur bolup bu hil talant elbette putining uchida jini yoq futbulchilarni rahetsizlendürmey qalmaydu. shu wejidin Xitay komunstliri üchün Uygurgha fotbul pursiti bérip qoyush musteqilliq bergenlik bilen barawer ish idi. shunga Xitay komunstliri her qaysi dewrlerde Uygurlar arisida ewj alghan fotbolchiliq ishlirini bushigidila tunjuqturup turdi. 1995-yili ghulja shehride qurulghan yashlar fotbul komandiliri milli bölgünchilik qildi dgen böhtan bilen qattiq basturuldi. özlirining fotbul oynash erkinligini telep qilip namayishqa chiqqan yashklar milli bölgünçilik qildi digen böhtan bilen türmilerge taþlandi. Uygurlarning wujudidiki fotbul söyer roh we fotbulða mas beden sapasidin qattiq endiþe qilðan Xitay komunisliri Uygur futbul mestanilirining fotbul komandilirini tallaþ hahiþiðimu qopalliq bilen arlaþti we siyasi tüs berdi. mesilen:2002-yili ötküzülgen dunya longqisini taliþiþ fotbul musabiqiside Türkiye komandisining 3-bolðanliðidin hayajanlanðan ali mektep

oquðuçiliri hoþalliðidin sekriþip ketkenlikliri üçün mektep rehberligi teripidin tenqidlendi hetta bekrek hayajinini basalmiðanliri mekteplerdin qoðlandi. Uygurlardiki futbul talanti hemiþe hökümran millet boluwalðanliði sewebidinla þekillengen milli menmenlik teripidin kemsitiliþke uçrap turdi. Içkiri ölkilerde élip bérilðan fotbul musabiqilirida Uygur komandiliri top kirgüzgende meydanni hemiþe kawapçilar, yawayilar digen awazlar qaplap kétetti. Xitay ripirlarning tengsizlikliri aldida bolsa talant haman sükütte idi. 2002- yili Xitayda ötküzülgen ottura mektepler ara 8 küçlük komandini tallaþ musabiqiside 75 kuwadirat métir ziminða 300ming ahalige ige namrat þeher ðuljidiki 2-0ttura mektep yeni umid ottura mektiwi fotbul komandisi 7- bolup Xitaydiki 8 küçlük komanda qataridin orun aldi. Bu mahiyette Uygur balilirining 1-bolðanliði bilen barawer netije idi. Çünki bularning meþq meydanliri adettiki qattiq yer, ozuqliniþi ene þu wadining tarixlirini bir birige ulap kéliwatqan xasiyetlik etken çéyi idi.

Buni elbette Xitayning içkiri ölkiliridiki tereqqi qilðan alahide rayunliridiki muntizim terbiye bilen séliþturðili bolmaytti. Undin baþqa radio kanalliridin her qétimliq musabiqide ,Uygur baliliriða eðir zerbe bolidiðan, Shinjang oquðuçiliri diqqet yawayilarçe top oynimang .....digenge ohþaþ milli kemsitiþ tüsini alðan ibariler anglinip turatti. Emma Xitaylar aðzida þu qeder kemsitiþ sözlirini iþletkini bilen emilyette Shinjang Uygurlirining yawayilarçe top oynaþ uslubiða qayil idi. çünki ular ene þu yawayiliq içige jesurluq we milli obraz qatarliqlarning yoþurunðanliðini obdan biletti. Þu seweptin musabiqe ahirlaþqanda Shendong ölkisidiki melum fotbul kulubi, ene þu yawayi komandining tirniri, fotbul oynaþ maharitining 20- esir dunya fotbulçiliq iþlirida öçmes izlarni qaldurðanliði bilen dunya fotbul ependisi dep terplengen Maradunaða ohþaydiðanliði sewebidin Ililiqlar teripidin Maraduna dep terplengen Þewket ependini yuquri muaþ, yuquri teminat bilen tirnirliqqa teklip qildi. dimek Xitaydiki fotbul meydani Uygurlarning milli üstünligini gewdilendüridiðan birdin–bir is-tüteksiz jeng meydani bolup keldi.

Dimek purset insanni addiliqtin yükseklikke yitekligüçi þota. eger maraduna yaki hesen þaþ tarim wadisida yaþiðan bolsa menggü Maraduna yaki Hasen þaþ bolup dunya fotbul sehniside peyda bolmiðan bolatti. eger wujudida tuðma fotbul iþqi yilinjap turðan Uygur yigiti argintina yaki Türkiyediki fotbul pursitige iriþeligen bolsa u çoqum Maraduna yaki Hasen þaþ bolaliðan bolatti. Démek insanlarning biliþi hazirða qeder peqet köz aldidiki þereplerni alqiþlaþ bilenla kupayilendi. Lékin insan wujudidiki yene qandaq talantlarning zalimlarning zulmi sewebidin hunükliþip ketkenligi, insaniyetning yene qandaq alemþumul þereplerni alqiþlaþ pursitidin mehrum qiliwatqanliðidin ibaret þerep munbirining arqisidiki iþlarni héçkim tetqiq qilip baqmidi. Dimek tarhtin buyan tügümes tosaqlarða duç kelgen Uygur fotbulçiliqi huddi "tarim wadisiða kömülgen dunya medinyet ðezinisining açquçi"dek yoþurnup yatmaqta. kelgüside dunya fotbulçiliq sehniside közlerni qamaþturidiðan almastek bir nur jewlan qilidu bu nur tarim wadisida

tawlanðan wayiða yetken Uygur putbulçiliðidur ........

Istanbul fotbul meydanlirida olturup fotbul körüwatqinimda qulaq tüwümde: qara Hesen Þaþ'qa U wetiningdiki þaþ arðimaqtek Uygur yigitlirining örnigi.....Istanbul fotbuli bilen tarim wadisining yiltizi bir tutaþ digendek zaye boldi.

Istanbul Atakentte Yezildi.