HEREMDIKI MEXHUR UYGHURLAR

Ihtiyari Muhpir

2005-Yil 13-Iyun

Aptordin: Men meshrep.com munazire meydanida yekinki tarihimizde Suudi Arabistanda [ towende HEREM de dep alimen ] bir muddet yaxap hazir olup ketken, yaki hazir hem yaxawatkan bir keder mexhur uyghurlardin we yurtimiz uyghuristandin qikkan uyghur ozbekliridin korgen, bilgen, anglighanlirimdin bir kismini bilginimqe korginimqe anglighinimqe kiskiqe melumat berimen .mekset bilmigenlerning bilip kelixi uqun, mendinmu etraplighirak bilidighanlar bolsa tuluklap koyixini umit kilimen.men kunde yaki neqqe kunde bir yaki bir neqqe kixini yazimen.towende tunji makalemning tunji kixisining terjume halini yazimen.

IBRAHIM WASILI

 

Ibrahim wasili men deslepte 1983-yili taiptiki kexker tekkiside korgende 70 yaxning ustide iken . esli yengisarlik iken tehminen 1935-yilning aldi keynide wetendin qikkan bolsa kerek.ozi ottura boy qiraylik kelgen semizirak awazi bong bong men korgen kunlerde bir az ekildin azghan bolghaxka sohbette war-war warkirap turup sozleydighan kixi iken.eslide bir muddet kral faruk zamanida misirda turghan kixi iken.angliximqe hetta kral faruk uninggha hormet kilip oz maxinisini hizmetige berer iken.ozi din tarih we siyasette heli okumuxluk tonulghan zat iken. Heli uzun bir muddet misirda xerki turkistangha ait gezit jornallar nexir kilip makalilar yezip weten-milletke hizmet kilghan kixi iken. Kral faruk orulgendin keyin suudi erebistangha koqup kelip taif xehrige yerlexken iken. Bir omur digidek weten-milletke hizmet kilip pul yighmighaxka omrining ahirida er-hatun ikkisi taiftiki kexker tekkiside baxkilerning Bergen sedike-heyirlirige muhtaj yaxighan.idi hetta men bir ketim u kixini yoklap barghanda uninggha azghine sedike Bergen kixige : siler bir omur weten-milletke hizmet kilghan mana muxu kixige xunqilik az sedike –zakitinglarni berip koyup ozunglarni hox kilip yursenglar milletke nime deysiler disem u kixi sen bergin dep koyghan idi her kirgen kixige ozining misirdiki siyasi hayatini kilghan-etkenlirini tohtimay sozleytti.mana muxu yekinki 30 yillik qet eldiki uyghur tarihida hiqmu-hiq ibrahim wasilining ismi eytilmidi. Hetta oz yurtlughi bolghan Istanbul xerki Turkistan wekpisidiki hamithan gokturkmu bu kixining birer resmini bolsimu ene xu wekpige esip koymaptu. Men buni belki u kixining uyghur millitining siyasi dawasida merhum liderimiz eysa yusup alptekin ependi bilen rekabeti tupeylidin qetke kekilghanmikin dep guman kilimen. Men u kixini 1985-yillirining ahirighiqe toplam 3 ketim korgen idim keyin olup ketti ALLAH rehmet kilsun.biliximqe balisi yok idi.

GHUPUR TENJANG 

Abdulghafur hajim kexkerlik, 1934-yili erte yazda kexkerde hoja niyaz hajimning buyrighi bilen rehmetlik reisi jumhurimiz sawut damollamni kolgha alghan 30 kixilik eskeri gurupning baxlighi tarihi kitaplardiki mexhur [ GHUPUR TENJANG ]

Boyi pakarrak, eslide orta boy bolixi mumkin, qunki balaliri newreliri igiz boyluktur.kerighanda insan boyi pakarlaydiken.heddidin ziyade oruk ikki kozi kip-kizil huddi hazir neqqe kixini olturup kelgendek kapighini turupla yuruydighan, ketiyen kulumsirimeydighan.gep kilsa huddi udulidiki bilen uruxidighandek aqqighlap qeqilip gep kilidighan adem idi.

1982-yilli deslep korginimde 80 yaxta bar idi disem az digen bolmaymen.Tehminen 7 yil bir mehellede yaxiduk.biliximqe hiq bir kixi bilen dostluk alakisi kilmaydighan. Hiq kimge bir kaqa tamak bermigen hiq kimning bir kaqa tamighinimu yemigen bir kixi bolsa kerek. Amma manga amrak idi. Ayda bir digidek yollarda uqkuxip kalsak mekkining yaz kunliridiki 45 derije issighida meni yolning bir yanigha tartip uzun-uzun ozining kundilik hayatidiki dertlirini eytip kakxap-qeqilip ketetti. 1987-yili yurttin hejge kelgen bir keri hatunni aldi bir yil oy tutti tutmidi u hatun bilenmu qikixalmay koyiwettighu deymen qunki o hatunning oghli hejge kelip anisini yurtka elip ketimen digini esimde bar. Tehminen 1988-yilning ahiri yaki 1989-yilning baxlirida wapat kildi.men u kixining xu tarihtiki [GHUPUR TENJANG ] ikenligini u kixi olgendin keyin yurttin qikkan xin jang tarihi matiriyalliri kitabini okughandin keyin birsige hikaye kilip bersem ene axu abdulghafur hajim xu digen idi.baldurirak bilmigenligimge kop epsuslanghan idim.saudi arabistan wetendaxi idi.mekkining mesfele mehelliside 20 yaki 30 pelempey igizlikte ikki kat eski oyi bar idi.jik pul tapalmighan normal turmux koqurgen bir kixi idi.hazir oyini mirasqiliri baxkilargha setiwetiglik. Oghli yok kizi bar dep bilettim mana xu kizidin newer-qewre-ewre bolup yuzdin axmisimu yuzge yekin kelidighan ewlatliri bar. We ewladlirining hemmisi okughan bilimlik kuni obdan kixiler.kizining kizining oghli ayripulan haydaydu. kaqan mekkige kelgenligini enik bilmeymen amma konilardin idi, mahmut muhiti keqip qikkanda bille qikkan bolsa kerek. mahmut muhiti mekkidiki konilarning deyixiqe 1937-yili erte yazda hejge kelip hej kilip bu yerdin yaponiyege ketken iken.

GULAM HITAY

 

Ghulam hitay Erebistandiki uyghurlar xundak ataytti. Dadisining ismini koxup ataxni hiq kim bilmeytti.eslide Leninning oktebir inkilabidin keyin rus kizil armiyesi ottura asiyediki [ BASMIQILAR ] ni yokatkanda ailesi bilen bizning yurtka koqup kelgen ozbeklerdin idi.tehminen 1920-yilliri tughulghan bolsa kerek.

2- dunya uruxining deslepki yillirida kara hitayning guang dong diki [HUANG PU JUN XIAO ] eskeri mektipini okup putturgen yurtimizdiki nadir uyghurlarning biri idi. Yapongha karxi urux tohtighandin keyin,bir muddet yengisargha [ XEN JANG ] hakim bolghan iken.ozi taifta olturatti. Men korgen yillirim kexker ozbekliridin musa xeytanning kizi bilen oyluniglik idi we 5 kizi bar idi. Yurtta turpanlik uyghur hatundin muzepper atlik bir oghli bar idi, bu oghli bilen anisi 1990-yili hejge kelgen.

Ozi pakar kelgen kaxlik sakallik amma sakal-burutini koymay kirip yuruydighan qiraylik kelgen kixi idi.ozbek bolghanlighi uqunmu?, yaki urumqi tereplerde jik yurgenligidinmu ix kilip uyghurqini tuz sozleytti, [ QUMA QIDIMA.KAYLAP BAKE. KAPKAP KIPTU DITTU. KITTU DITTU ] digenge ohxax yerlik xiwelerni hiq ixletmeydighan mungdaxkak gepdan kixi idi.

Daim digidek ikkinji dunya urixining ahirilirida guo min dang eskeri ofetseri bolup ingilizler bilen bille, bermida yapongha karxi urux kilghanlighini sozlep korenglepla yuretti.erebistangha kelgendin keyin heli uzun bir muddet mekkidin taifka qikidighan yoldiki kur taghlirining yilanbaghri yollirini yasighan teywen hitay xerkitige terjumanlik kilip yurdi.hitayqe okux-yezixni biletti amma erepqisi anqe emes idi lakin anqe-munqe terjumanlikka yarighidek erepqisi bar idi. Teywenning jeddediki konsulhanisi bilen koyuk arilixidighan 40 neqqe yil erebistanda turup bu yurtning wetendaxlighigha otelmay kolida teywen pasaporti bilen yuruydighan kixi idi.weten-millet toghrisida milletqilikni obdan bilidighan,milletqilerni korse usta milletqi, amma wijdani ilghimaydighan,huddi eysa yusup ependi:: hitayning dasturhanida bir muddet olturghan kixi tamaklirining lezzitidin hitaydin mehrini uzelmay kalidu,diginidek hitay terbiye kilghaxka hitaydin mehrini uzelmeydighan bar bilen yok bolghanlighining milletke hiq bir payda-ziyini yok kixi idi.

Hitay bilen tijari,iktisadi,siyasi,ijtimai kandakla bolsa-bolsun koyuk alake kilghanlar ahiri bir kun hayatida muxu dunyada hane-weyran bolidighanlighi mukerrer bolghinidek bu ghulam hitaymu omrining ahirida bex kizi bilen taiftiki ozbek tekkiside yokluk iqide alemdin otti.1991-yili ahirki ketim taifta ozbek tekkisining yenida koqida turup heli uzun paranglaxkinimiz esimde bar . insan kerighanda yuruxtin kalidu we asta-asta taxkirigha jik qikmaydu uni izdep berip koruxmigenler uzun yillar tala-tuzide kormeydu we bir kuni olgenligini kaqan we kandak olgenligini bilmey kalidu menmu uning olgenligini anglidim amma kaqan we kandak olgenligini bilmidim we suruxte hem kilmidim. .anglisam bir singlisini taifta birsige beriptumix. Bu singlisi 1988-yili bolsa kerek yurttin hejge kelgen idi xu qaghda 40tin axkan hanim idi amma xu derije qiraylik bir hatun idiki men ene xu hatunni korup dunyada eng set we eng sesik janlikmu insan iken, eng qiraylik eng guzel janlikmu insan iken dep oylap kalghan idim. Korgen kixining ham yigisi keletti. Hazir u hatun 55 bilen 60 arisida we taifta imix..

ABDIRIYIM KARI

[ ABDURRAHIM EMIN KARI ARTUXI ] bu erepqe toluk ismi idi. Esli artux tijenlik baxbakanimiz Enwer yusup turanining yurtlighi.mekkidiki mexhur artux rubatning igisi.[bax naziri ] artux rubatni kengeytip bugunki haligha kelturgen kixi.

1984-yilnig ahiri kix aylirida olup ketti.yaki xu yili erte yazda olup ketti, mekkining soghuk kunliri idi.

Eytixiqe 1935-yilini 1936-yiligha baghlighan yili kix aylirida artuxtin bir gurup haji bilen ustun artux torghat yoli arkilik kirghizistanning ox wilayetige kelip,u yerdin poyiz bilen taxkent-- moskiwa ---kirim—istanbul—kahire—jidde—mekke ge kelgen . 1936-yili03-ayning02-kuni [ 09-12-1354-hijri ] duxenbe kuni bolghan arafatdiki hejge yetixelmey,hejdin keyin mekkige kelip, ikkinji yili,19-02-1937-yili [ 09-12-1355-hijri ] jume kunidiki hejjel ekberge yetixip qong hej kilghan.yurtta bir oghli kalghan iken u oghli ikkinji hej yoli eqilghanda yani 1949-yili yurttin qikip ikkinji yili yani 1950-yili mekkige kelip dadisi bilen mekkide kelip kalghan. bu zat hazirki artux rubatning naziri abdulaziz hajimdur.

Tehminan 1910-yilliridin burun tughulghan bolsa kerek, yurttin qikkanda 25 yaxning ustide iken.Mekkide deslepki yillarda kassaplik, keyinqe teriqilik kilghan , we keyin tijaretke etilip erebistandiki artuxluklarning eng aldidiki bayliridin bolup kalghan iken.ozi sehi we mert, orta boy, semiz kelgen.baxkilarda hiq anglighili bolmaydighan,peket abduriyim karajimghila ait yerlik tijen xiwiside sozleydighan kiqik peil mungdaxkak kixi idi.

1984-yili 01-ayning 12-kunimikin bir perxenbe kuni keqte, mekkidiki hej yoli ustidiki kexkerlik ibrahim hajim tomurqining hormilik baghidaki kawap bezmiside,aldinki yili [1983-yili09-ayning 16-kunidiki ] hej uqun yurttin qikkan hajilirimizning Pakistan rawalpindida yataksizliktin jik kiynalghanlighi hoten tekkisige barghanlarning hotenlik bolmighanlighi uqun tekkige elinmighanlighini bu yil yurttin hejge qikidighanlarning bulturkidin jik ikenligini Pakistan rawalpindida bir kexker tekkisining qokun lazimlik ikenligini eytixip Pakistan rawalpindidiki kexker tekkisi uqun iane pul yikkanda mana muxu abduriyim kari bax bolup 40000 riyal [11000 dollar] Bergen.we xu kuni kawap bezmisige kelgen 50—60 qe kixining iqidin tehminen 18-20 kixi 34000 riyal [ 90000 dollar ] pul iane kilghan. Hazir esimde kelixiqe abdulkadir ibrahim 20000 riyal [ 5500 dollar ] kurban Abdullah 20000 riyal [ 5500 dollar ] iane kilghan idi.

Xu wekedin az keyin abdiriyim kari hajim ozi pakistangha berip ene xu rawalpindidiki mexhur kexker tekkisini satip elip tekki kilip koyup kaytip kelgen idi.kaytip kelip uzun otmey olup ketti.

Hekiketen xu yili hejge Pakistan yoli bilen qikkanlargha bu tekki bek es katti. ALLAH ene xu heyirlik ixni kilghanlargha tertipligenlerge we manggha ohxax xu ix ustide turup hox boluxup xijaetlendurup bergenlerge jik ejir ezim bersun amin .millet ulardin razi allah ulardin razi bolsun amin.

Endi mana bu abdiriyim kari nazirlik kilip kengeytip bugunki haligha kelturgen mekkidiki mexhur artux rubatning hikayesige kileylik.

Hikaye kilixlargha karighanda, 1930 yaki1931 yilliri astin artuxluk tijaretqi Abdurrahman hajim digen bir kixi,tijaret uqun urumqi terepke ketiwetip,Aksuda bir dengde hej uqun mangghan bir kuqarlik kixi bilen bille bolup kalidiken,u Abdurrahman hajim kuqarlik hejge mangghan kixige: men sawaplik uqun mekkide bir tekkihana kilip koyuxka bir mikdar pul jemlep koyghan idim ozumning yaxim we ten salametligim mana bu uzun hej yolini besip hejge berip kelixke bolmaydighandek kilidu mumkin bolsa mana muxu pulni silige bersem,sili hej seperliride ikenla bu pulni apirip mekkidiki birer artuxlukka berip koysila ular birer oy-jay elip artux tekkisi kilip koysa sawabi hemmimizge bolsun dep xu kixige xu pulni berip yolgha salghan iken mana xu Abdurrahman hajimning puligha alinghan yer keyinqe abdiriyim karimning sebebi bilen misfele birke majid mehellesidiki kona artux rubat bolup kalghan idi. 1987-yili hejdin keyin hokumet u rubatni yikitip ornigha yol we kobruk saldi. We 4000000 milyon riyal berdi. 1988-yili mekke uyghurliridin abdulaziz hajim, kasimjan hajim baxlik uyghurlar baxta bolup bu tort milyongha yene 600000 riyaldek pul koxup tort milyon alteyuzming riyalgha hazirki artux rubatni satip aldi. Bu rubat esli yengisarlik abbas hajim yaghaqqi digenning oyi idi u kixi maxina kazasida olup ketkendin keyin mirasqiliri artux rubatka satti. Hazir artux rubatni satsa 3 milyon amerika dollirigha bermise kerek.hazirki artux rubat alte kewet.

Burunki kona rubatning astida kiragha koyidighan ximal terepte 4. jenop terepte 4 toplam 8 dukani bar idi. Hazirki rubatning ikki dukani bar. Burunki artux rubat heremge bir kilometir keletti hazirkisi ikki kilometir kelidu.

TELET EPENDI

 

Telet musabay, ustun artux ikkisaklik mexhur husenbayhajining oghli .1914-yili tughulghan iken.yurttiki hayati her kim terepidin bilingenligi uqun men peket weten sirtidiki hayatidin bilgenlirimni yazimen.

1956-yili shang hai arkilik turkiyege keqip qikiwalghan iken xu huxyarlikni kilmighan bolsa idi,1949-yili wang zhenni karxi elix uqun ghuljidin ikki maxinida elip barghan ken-gizek we sopun-mopunlirining hatirini kilmay hitay hokumeti qokum turmige taxlap etiwitetti.turkiye wetendaxi idi,orta boy bughday ongluk,sakal burut koymaydighan[ ahirki birneqqe yil sakal koyup burutini kirip wahabi usuli yasinip yurdi ] dindar, amma medeni we anglik.. ingilizqe, erepqe we turkqilerni heli mukemmel derijide okup yezixni bilidighan kixi idi kopinqe hallarda ingilizqe gezit okuytti.heremdiki kunliride oyi heremge 400—500 metir kelsimu bex wakit namazgha erinmey heremge berip okuytti,bu uning yol mangghanlighining salametlikige paydisi bar dep bilgenligidinmu?,yaki tekwadarlighidinmu jik dikket kilghan idim . bildimki tekwadarlighidin namazgha erinmeydiken . bolmisa unqilik mesapini heli jik musulmanlar uzak bilip oyide yaki mehelle mesjidliride okuydu.amma bek koli qing kixi idi normal ixlardimu 80 din axkan xu yaxida taxi pulidin keqip heli yolni hatunigha hem zulum kilip yayak yuretti.

Baxkilargha dasturhan selixta hiq sehi emes idi. Xunglaxka bar tawakim yan tawakim barip yanmisang otturida sun tawakim deydighan bu mepeet dunyasida telet ependinimu mehmandarqiliklargha qakiridighanlar nahayiti kem idi. Bek nadir mehmandarqiliklarda korup kalattim. 1992-yili 12- ayda ehmet igemberdi moskiwalik abdulehet ependi, ustaz muhammed kasim we meni oyige mehmandarqilikka qakiriximu hanimi nuriman hanimning ehmet igemberdi bilen yurttiki yekinqilighining hatiridin bolghan nadir ixlardin idi.

Kem soz kixi idi,dunya weziyetidin we hazirki zaman uyghur siyasi weziyetidin sorighanlargha heli kanaetlendurerlik ilmi we mentiki jawap beretti.bir ketim telet ependining uyghur tilining eytilixi yenggil ,kiska we kulakka hox bir til ikenligini diginide men telet ependining bu gepide kanqilik semimi ikenligide guman kilghan idim. Keyin hekiketen semimi ikenligini bilip heyran bolghan idim.;qunki turk ozbek we baxka tildaxlirimizning tillirini heli mukemmel biletti,bu tillar bilen uyghur tilini selixturup undak olqem koyux,her kimning kolidin kelidighan ix emes idi.heli kop kixiler uqun uyghur milliti oz tilini eng bozup sozleydighan millet dep bilinetti.sozluktin BAX sozini ugengen bir yat,[ BIX ]IM AKIRIP KETTI digen sozni okughanda bu akarghan BIX ning nime ikenligini bilix uqun loghet ahturuxka mejbur bolatti.halbuki telet ependi uqun A ning I gha ozgirixi tilning yenggillixi idi . we sozni kiska we hox tutatti.bu gep kanqilik ilmi taki hazirghiqe bir nerse diyelmeymen.

Jiddidiki turk bax konsuli bilen yekin dostlughi bar idi, turkiyege kirix wizesi alalmighan bir neqqe kixige wize elip bergen idi.1994-yildin keyin jiddige koqup ketip bir tekkining ikki eghizlik oyide oz halide bir hayat yaxap alemdin otti. Janazesini hanimi nuriman hanim telet ependining wesiyetimu? Yaki oz ihtiyarimu? Ix kilip adetlirimizge hilap halda heli uzun bir muddet soghuk morgda saklap istanbulgha alip barip komdi. Bu jasaretni nuriman hanimdin baxha hatun oz eri uqun kilixka bek jasaret kilalmaydu.belki merhumning wesiyeti bolsa kerek. Ikki oghul ikki kizi bar dep anglighan iduk bir oghli canadada imix.bir kizi hiristiyanda imix. Bu terepi jik kixige mejhul idi.

Mekkining xamiye mehelliside heremge 400 metir kelidighan uzaklikta dadisi husenbay haji bilen taghisi bawdunbay hajining setip alghanmu?,yaki salghanmu?, ix kilip etrapi kesek, otturisi oyma yaghaqtin selinghan 5 kewetlik bir binasi bar idi.binaning ixigi ustidiki mermer lewhede hijri muharrem 1323 dep yezighlik idi. Bu tarih mart 1905-yili bolidu.buningdin melum bolixiqe,taghisi bawdunbay haji bilen dadisi husenbay haji hijri09-12-1322 [06-02-1905 ] yili duxenbe kunidiki hejge kelgenligi qikip turidu.hazir bu lewhe mekkide birsi terepidin saklinighlik.bu imaret ewladi wekpe imix . qong dadisi musabayning emes, ikki oghli bawdunbay we husenbay ikkisining ewladlirining wekpisi imix.

Telet ependi mana muxu imarette heli bir muddet olturghan idi, eslide bu imaretning naziri bolup ijare kilip hek igilirige hekkini yetkuzip berip,ozimu yep otux imkaniyeti bar iken, hetta eng uyghun we heklik kixi telet ependi iken, telet ependige yaraxmaydighan ehmikane bir azghunluk bilen allahni, kanunni we mekkidiki xahit uyghurlarni aldap,bu imaretning ixigining ustidiki ewladi wekpe digen lewheni yok kilip oz mulki kilip het qikirip satmakqi bolghanda mekke uyghurliri bilip kelip , [eytixlargha karighanda bir hoxnisi erep ixik bexidiki lewheni oqurgenligini korup kelip uyghurlargha eytip koyghanmix. ] esli sekning yani imaretning mehkime hetining bir nushisini mehkimige elip berip telet ependini xikayet kilip bu imaretning hek igiliridin bihewer setilip ketixidin tossup kaldi. Bu 1993-yili yaz ayliri idi. telet ependi bu ixni oziqe ekilliglik kilip kanun kixiliridin kaqurup turkiyede adana emniyet mudur yardemqisini yaridar kilipturkiyedin keqip kelgen, turkiyege baralmaydighan erep yurtlirida okup erepqe ugengen bir alikap ,koymiqi, ehlaksiz,hayatida hatun almighan uzun sakal koyiwalghan xerafettin digen bir yungluk kurutka kildurghan iken.u turk telet ependini aldap men undak kixilirim bar imaretning hetini andak ongxaymen, mandak ongxaymen dep yol hekki we ix hekki uqun 80 ming dollar elip yigen iken keyin bu ix bolmighandin keyin telet ependi u pulumni kayturup alimen dep hanimi nuriman hanim ikkisi jik aware boldi amma bir tiyinmu alalmidi. Bir neqqe ketim mendin u turkni tepip beriximni istigen idi. Xu yilliri bu uqi bir muddet hiq ayrilmay bille digidek otken idi.nuriman hanim mana xu pullarni tattirip koyup alalmay kalghinigha jik kongli yerim bolup yighlighan idi.telet ependi yaxi 90 ge berip kalghan bolsimu, korunuxte jik saghlam idi.hetta olup ketidighan kunleride hem bir-ikki kilometirlik yollarni piyade mangatti. Hetta olup ketixige mana xu pulni tatturup koyghanlighi sebeb boldi diyix hata bolmisa kerek.

1994-yili bu imaretni hokumet oriwetip hekkige ottuz milyon [sekkiz milyon amerika dollari ] berdi bu pul hazir hukumette, peket mana xu imaretning hekiki hek igiliri mekkige kelip ispat kilix arkilik andin alalixi mumkin.bu tes ix qunki bawdunbay we husenbayning ewladliri dunyaning her yerliride we hetta beziliri bir-birini tonumaymix,we belki yuzlerqe kixi bularning hemmisini bir yerge toplimak asan emes bolsa kerek.

Telet ependi 1987-yili wetenge berip esli peyziwatlik urumqide doktorluk kilidighan nuriman hanimni elip kelip omrining ahirighiqe bille otti nuriman hanim tughmighan eyel iken ikkisining arisida 25—30 yax perki bar idi.men 1999-yili ikkisakka barghanimda [ qunki mening anamning anasining dadisi bakajim digen kixi haj kilghan iken , mana muxu men barghan ustun artuxning ikkisak yezisidin idi.] ikkisak baxlanghuq mektibining bir eyel okutkuqisi meni bawdunbay we husenbaylarning korgezmihanisigha baxlap kirip telet ependining ikkisakka kelgendiki hikayesini kilip berip mundak digen idi: : telet ependi ikkisakka kelgende biz dadisining hatiri uqun bolsimu mana muxu mektepke pul yardem kilamdikin disek,gep sozliridin pul bolsa sizler manggha beringlar digendek kilghan idi bek kattik adem iken digini isimde qongkur hatire bolup kalghanidi.keyin mekkige kelgendin keyin neqqe ret koruxken bolsammu bu gepni ozige hatirlatmidim. Ikisak baxlanghuq mektibining derwazisi aldidiki bawdunbay we husenbay ikkisining heykelliridiki xekillirige karisam, telet ependi anisigha tartkan boluxi kerek.

Telet ependi 1960-yillirining baxlirida,jiddide merhum abdulkadir ehmet[tetey] bilen bille plastic zawuti kurghan iken. kalghan geplerni abdulkadir ehmet akimizdin anglaylik, xundak digen idi abdulkadir ehmet akimiz manggha bir kuni::: telet ependi tijaret tejrubesi bar bilimlik, ekillik amma kixilik ehlaktin yoksun bir kixi idi.deslepte ixlirimiz obdan yuruxti,bir neqqe ketim zawut uskunilirini setip ekilix uqun uni germaniyege iwettim keyin uhtumki yuz ming dollarlik zawut uskunisini manggha uq yuzmingdollar kilip korsitip ekiliptu. Buningghimu bir nime dimidim. Bir kuni bir kixi bilen gep kilixiwatsak asta ayighi bilen bir nersini turtiwatidu karisam yerge quxup kalghan bex riyal pul iken xu azirak pulni asta ayighi bilen turtup basirip kixiler ketkende asta elip yanqukigha seliwaldi mana muxundak peslixeleydighan kixi idi.keyinki kunlerde yani 1980-yillarning ortalirida iximiz tetur ketip bankigha kerizdar bolup kalduk. Banka eger digen kararda pulni tolimisek zawutimizni setip hekkini eliwelixka kadir idi, xundak tohtam bilen keriz alghan iduk. Xu kunlerde telet ependi yurtka barmakqi bolup kaldi, banka eger yurtka ketseng pulni toliyelmiseng zawutungni setip pulni kayturup alimiz oz hekkingni bizning kerek bolghanda setiximizgha imza kilip bergin dise imza kilmakqi boldi men ependim undak kilmisila imza bermisile?,zawut setilip ketip kalidu, mumkin bolsa xu yurtka barmisila disem unimay mangghimu dimeyla bankigha setix hokokuni otkuzup berip yurtka ketiptu. Telet ependim ketkendin keyin banka pulini kistap keldi we biz waktida kerizni toliyalmighanlighimiz uqun zawutni satmakqi boldi.men zawutning igisi bolghanlighim uqun oz zawutumni setip elix hekkim yok idi, baxkilargha ketip kalatti. Mejburen qong oghlumning namida eng ustun bahani berip satip alduk lekin pul yetmeytti, yene baxka bankidin keriz elip oz zawutimizni oz oghlum namigha setip alduk . mana xuning bilen bu zawut keriz pulgha men we telet ependidin oz oghlumgha otken boldi eger biz mana muxu yolni kilmisak iduk bu zawutni baxka birsi bizdin emes bankadin setip elip ketken bolatti we ohxaxla zawut kolimizdin ketken bolatti. Xundaktimu men telet ependi kelgen de ehwalni eytip uninggha uq yuzming riyal [ seksen ming amerika dollari ] berixni wede kildim amma u kixi buninggha unimay meni dawa kilghili turdi . telet ependining kanunen we xer,en bu zawutta hekki kalmighan idi. Buninggha ozi sebeb bolghan mening gepimni anglighan bolsa idi belki bir qaresini kilip zawutni satkuzmas iduk. Digen idi merhum abdulkadir ehmet akimiz bir kuni manggha mening telet ependi bilen bolghan yekin alakemni bilgenligi uqun uninggha berip disun dep.

Telet ependi 1992-yili 12- ayning ahirlirida manggha yekinda zawutni kolumgha alimen seni mudir kilip zawutta olturghuzup koyimen digen idi. Xu kunlerde ene axu xerafettin digen turkke pul berip mana muxu zawut dawasigha terjumanlikka salghan iken bu zawut huddi abdulkadir ehmet akimiz digendek kanuni yol bilen telet ependi we abdulkadir ehmet akimizning kolidin abdulkadir ehmet akimizning oghlining koligha otkenligi uqun.telet ependining kilghan dawasi akmidi. Bu dawadin naumit bolghan nuriman hanim bir kuni mening oyumde jik yighlap Bergen we telet ependimning kilghan hataliklirini eytip hapa bolghan idi.

Bu toghrida mendinmu yahxirak wekelikni bilidighanlar bolsa bu makalining ahirigha toluklap koyixini umit kilimen.

ABDULLAH KAZAK

 

1982-Yili deslep korginimde,50 bilen 55 yax etrapida bar kixi idi.ozi orta boy semiz kelgen ak-pixmak kixi idi.u kunlerde jiddide heli katta wezipesi bar sakqa iken.misirlik erep hatuni we u hatundin balaliri bar iken .mekkining eteybiye mehelliside arka koqida 3 yaki 4 kewet bir imareti bar idi.. elbette uningdin baxkimu oyliri bolsa kerek. u imaretni manggha korsetip koyghan kixi mana muxu oyde olturidu digen idi.

Ayda bir digidek mening dukanimgha kelip yurtidiki [ esli qing haining aksay kazak aptonom nahiyesidin ] tukkanliridin kelgen hetlerni manggha okutatti.hetler kopinqe kazakqe jir we olengler bilen bezelgen seghinix hetliri idi.

Riwayet kilinixiqe len zhou da tijaret kilidighan bir tajir uyghur,bu balini aksaydin oghurlap len zhou gha ekilip satmakqi bolghan hitaylardin setip elip hejge alghaq kelip kulluktin azat kilip [ qunki dinimizda hejge mangghan bir musulman bundak bir kulni azad kilsa kop sawap bolidu ] suudi hokumetige tapxurup Bergen iken. Abdullah ismi bu yerdimu?,yaki u uyghur len zhou dilamu?, nerde koyulghanlighi namelum idi.bu hokumet uni daril-eytamda bekip qong kilip wezipige koyghan iken.bu weke eytilixlargha karighanda 1935-yilning aldi keyniliride bolghan weke iken.zaten bu riwayet mentikilik.. qunki Abdullah kazak 1930-yili tughulghan disekmu men korgen 1982-yilliri 52 yaxta bolghan bolidu. Hekiketen yaxi xunqilik bar idi.eger 1935- yilliri oghurlinip setilghan disekmu bex yaxida setilghan bolidu ozining kazak ikenligini yurtining qing hai aksay ikenligini bilgini xu seweptin toghra bolsa kerek. Tughkanliri bilen kandak tepixkan u terepi manggha mejhul idi. eger istanbuldiki kazaklardin bilidighanlar bolsa bu makalige izafe kilip koysa bolidu.

Xu men deslep korgen yilliri heremdiki ozbeklerning mexhur bayliridin muhsinjanbay digenning istanbuldiki bir turktiki heli kop [ neqqe milyonning gepini kilghan idi ozi manggha ] elixigha mehkime yoli bilen kepil bolghan iken.keyin bu turk u pulni bermey keqip yurgende Interpol arkilik oyide tutmakqi bolghanda arka derizedin kaqip ketimen dep sekrep arkidiki baghda korkkinidin yurigi tohtap kelip [ kalp krizi ] olgen iken xuning bilen bu keriz mana bu Abdullah kazakka artilip kalghan iken angliximqe keyin Abdullah kazak xu kerizni tolex uqun heliki men korgen mekke eteybiye mehellisidiki oyini satkan iken.we uningdin baxkimu jik bar yokini setip u pulni toliyalmay xu dertte olup ketti men eng ahiri 1984-yilliri korgen idim.kaqan olgenligini bilmeymen amma mana xu wekedin keyin jik uzun yaximidi biliximqe.

U muhsinjanbaymu bu abdullahtin burun yani 1984-yili erte yazda oldi. Janazesini dukanimning aldidin elip otup ketip barghanda arkida sorilip mangghan bir ozbek dukanimda bir az tohtap manggha : muhsinjanbay hayatida hiq-kimge bir riyal bermeytti olgende mana bu jeynamazni ewladliri sedike kilip berdi dep bir jeynamazni korsitip kulgen idi. Muhsinjanbayni men bir neqqe ret korgen idim.jidde bab-xerif mehelliside sekkiz tokkuz kewet kilidighan oteli bar idi. hekiketen ozbeklerning iqidiki eng qong bay idi. Ozi oruk ,igiz kelgen kixi idi. Dadisining kerzini Abdullah kazaktin mirasqiliri alghan bolsa kerek.

ABDURREKIB ABDUZZAHIR SOFI

 

Herem uyghurliri,Abdurrikip hajim, abdurrikip mehsum dep atixatti.kuqar xahyarlik abduzzahir damola hajimning oghli,dadisi bilen 1937-yili hejge qikip mekkide kelip kalghan iken.wetendin kiqik qikip heremde mutazam mekteb terbiyesi korgen bolghaqka erepqisi oz ana tili idi.mekke mesfele mehellisidiki mexhur kunkar mesjidide jik uzun zaman taki hayatining ahirighiqe, imamlik kilip otti, kuqluk hatip kixi idi.jume hutbeliri isimlik uyghurqe nexir kilinghan kimmetlik bir kitabi bar .bu kitapta ozining imamlik hayatida kilghan jume hutbeliridin bir kismi toplanghan.

Orta boy ak-pixmak kelgen tipik kuqar qiray [xerik uyghurliri tipi ] gepni tez sozleydighan heddidin ziyade kiqik peil kixi idi

Hej we ramazan aylirida mesjidning arka terepidiki ixhanisida daim digidek neqqe on hajimiz oz ihtiyajliri uqun etrapidin ketmeytti.mana muxu wetenning yoli eqilghan yigirme neqqe yildin beri hejge kelip-ketken hajilarimizning jiki, bu kixidin maddi we menewi yardem kordi.mekkining uyghurlar bilen meskun bu mexhur mesfele mehellisining bu qong we danglik mesjidide bir uyghurning arkida bex wakit namaz okux wetendin hejge we ramazangha kelgen kongli sunuk hajilirimiz uqun ipadilep bolmaydighan bir hil hayajan arilax hoxluk,we xerep idi.

Mekke xeherlik belediye idareside bir bolumning mesul baxlighi idi.we uningdin baxka nikah memuri idi.bir muddet dunya islam birligide ixlidi xuning bilen xu kunlerde mana bu tort hizmetidin tort maax alidighan kol ilkide bar kixi idi.heli kop kiz-oghulliri bar yoghan bir aile qongi idi.

Hatiremdin koturulup kaput,1994 yaki 1995-yilliri bolsa kerek bir kuni oz ixhanisida manggha ozining yurtka barghinida xahyarda bir mehmandarqilikta, 30 bilen 35 yaxlar qamisidiki ikki yaxning dasturhanda yanigha kelip etrapka anglatmay turup, asta kilip hajika biz xerki turkistanni azat kilix yaxliri, texkilatimizgha kural-yarak elix uqun pulgha ihtiyajimiz bar xuninggha bizge yardem kilsila diginini we ozining bulargha aqqighlap turup nime kilisiler bundak ixlarni kilip jik kixilerning olixige sebeb bolup dep kattik tegkenligini eytip Bergen idi. Men nimixka bulargha bundak kattik tegdile disem, kim bilidu belki hitay hokumetining mening arkamgha koyghan jasusimu?. Digen idi.halbuki bu zat her wetenge berixida resmi wezipilik bolghaqka u yaxlar hekiki wetenperwerler bolghan teghdirde hem udulidiki kixini hata tallap kalghan idi.

1998-yili bir kuni men akxam namazini bu kixining arkasida okup namazdin keyin ixhanisigha kirsem,sunnetni tehi okup bolmighan iken,saklap ore tursam sunnetni okup bolup tez ornidin kopup mening ore turup kalghanlighimgha ozur eytkandek hoxamet bilen oltursila,oltursila dep orundukni tez manggha korsitip iltipat kildi.zaten mana muxundak kiqik peil.hakawurlukni bilmeydighan, her kimge ayrimay iltipat kilidighan kixi idi. Allah bu terepidin razi bolsun.

Men kopallik bilen olturmaymen didim. Ixttik manggha karidi, hajika didim, akxam ustaz xxxxning oyide mekkidiki weten haini mewla niyazhanning oghli Abdullah petek. on neqqe mehmanning aldida : abdurikip hajim tonogun piximde jidediki hitay konsulini hatuni bilen bille mekkide oyide mehman kildi, dasturhanda tohu sutidin baxka hemme nerse bar idi. We hatuni konsulning hatunigha ikki saet hediye kildi didi didim.qirayi bir ozgerdi we ::::xundak didima? Dep soridi men he e xundak didi didim we gep kilmay arkamgha kaytip qikip kettim.

1999-yili 8-ayning 28- kuni bolsa kerek men almutida taghamning oyide abdurikip hajimning wapatini anglighanda nimixkikin bilmeymen alla rehmet kilsun diyixke aghzim barmighan idi. Az kem yigirme yil bir mehellide ata-balidek,aka-ukidek otken yekin bir kiximning olum hewirige xu yirak yurtlarda turup alla rehmet kilsun dep bir eghiz dua kilixni ayighinim toghra kilghinimmu yaki hatamu taki hazirghiqe bir nime diyelmeymen.bu oz ihtiyarim bilen bolghan ix emes idi. Buninggha wijdanim mesul men emes.

1993-yilning baxliridiki ramazan ayida resmi wezipe bilen almutigha barip bir neqqe ay turghan idi.men taghamgha xu kixidin 100 dollar iwetken idim u kunlerde 100 dollar almutida bugunkidin heli jik pul idi. Rublining kursi kundin-kunge quxup ketken kunler idi.


Taghamning keyin dep berixiqe :::bir kuni karisam telewizyonda birsi koriniwatidu, way bu heliki heremdin kelgen hajimghu dep derhal izdep berip oyge elip keldim alla ejrini bersun erinmey oyumge keldi. Mehman kildim. Sening iwetken pulungni berdi. keyin anglisam ramazanda putun bir ay mesjidke imamlik kilghili kelgen iken. bir qokanni nikayigha eliwaptu we soghuk taladin keqip issik qokanning koynidin qikmay yetiptu. Bu bir ramazan terawihte imamalikni muxu yerdiki imamlar kiliptu dep bergen idi.menmu taghamgha u kixining wezipisidin baxka ixni kilmaydighanlini dep abdurrikip hajimning hatun kixining temini bilidighan kixi ikenligini , yaxlighida heli qapkin ikenligini anglighanlighimni eytip,OQKINING EQILIP KALSA MEYLI, KOYNING EQILIP KALSA WOYT,WOYT mu?.dep. etrapimni kuldurgen idim.

MUSA XEYTAN

Herem uyghurliri we ozbekliri xundak ataytti,bu lekem u kixige kandak singip kalghan bu terepi manggha mejhul.mekkening jiyad mesafi mehelliside olturudighan kexker ozbekliridin kuyoghli omer hojamu keyni atisini xundak atighini enik isimde.

Bu kixini men 1982-yilning ahiri kix kunliride medine-munewwerediki oz oyide ziyaret kilip berip korgen idim oyi mesjid-nebewiyning arka terepide yani medinedeki heremning ximal terepide hazirki heremning temigha tehminen 300 yaki 400 metir kelidighan arilikta idi. Mehellisining ismini haretel-tammar deytti. Bu hormiqilar mehellisi digenlik bolidu. Heli kop aile uyghur we ozbekler mana muxu mehellide olturughluk idi.oyi yol boyidiki birinji oy idi.hazir u mehellini orup-yikitip, hotel we yol kiliwetti.

Men korgende jiwek kelgen 80 yaxning ustide sakal-burutluk heli tetik kixi idi. Tehminen ikki saettek sohbette bolghan iduk esimde kelixiqe bizning qay-paylirimizgha we ozining oy iqidiki yurux-turuxlirigha ozi hiq kiynalmay mangghan idi. Ikkinji korux nisip bolmidi we u sohbettiki gep sozler tamami bilen esimdin koturulup ketiptu.hatirimni yoklap baksam, asasen islam dini , tewhit, wahabilik, we xuninggha ohxax gepler bolghan idi. biz kirgen oyining bir yaki ikki temida kitap jawenliri bar we bu jawenlerde heli lik kitap korgen idim.esimde kelixiqe erepqe dini kitaplar we uyghur ozbekqe kona erep yezikida yezilghan kitaplar idi. Xu yaxta bunqe jik kitapning iqige komulup olturghinigha kizzikkan idim. Oy iqi tertipsiz kalaymikan idi. Elbette u yaxta bir kixining oyi bolghanlighi uqun bu jik normal idi.

Meni baxlap barghan kixi bu kixining 1930-yillirining aldida ozbekistandin bizning yurtka koqup kelgen ozbek ikenligini,bizning siyasi tarihimizgha heli tesir korsetken ozbeklerning birsi ikenligini hikaye kilip Bergen idi, amma hazir esimde hiq nerse kalmaptu. Bilidighanlardin mana bu makalemning muxu yerini koxup toluklap koyixini umit kilimen.

Towende yazmakqi bolghan wekelikler tupeylidin bu kixini yezixni uyghun kordum. Ikki oghli bar idi. Birsi on bex yil burun yurtta wey ben ning baxlighi bolghan amanulla( HAJI ). We mekkidiki ukisi muhammed emin sharp idi.sharp digen lekem bu kixige tehminen 30 neqqe yil teywendiki sharp electronic xerkitining mekke temsilqiligini yurguzgenligidin singip kalghan lekem idi.ozi igiz kelgen sakal burut koymaydighan hazir burut koyidighan boptu.qiraylik kelgen kixi idi.75 yaxtin kiqik emes.tehi ikki ay ewwel korgenimde heli yaxinip kaptu. Dadisi musa xeytan ghojam nizajimning inkilabigha katnixip inkilaptin keqip kelginige karighanda 1936 yaki 1937-yilliri qikkan bolsa kerek.eger xu qaghda muhemmed emin sharp tughulmighan bolsa idi. 70 yaxtin kiqik bolghan bolar idi. 75 yaxtin kiqik bolmighinigha karighanda qokum bizning yurtta tughulup dadisi bilen bille qikkan bolsa kerek.

Heremdin qikip artux rubatka 300 metir kalghanda trafic ixaretining yenidiki qong yol ustidiki derwazilik koro jay mana muxu muhammed emin sharpning idi.ikki ay boldi 17 milyon riyalgha yani tort milyon bexyuzming dollargha satti .we bir willa yani daqa setip elip koqup ketti.
Amanullani men mekkide ikki ketim korgen idim deslep 1986-yili bolsa kerek ihtimal dadisi olgendin keyin miras alghili kelgen bolsa kerek. Ikkinji koruxum 1992-yili 3- aylar idi.mana muxu ukisi muhammed emin sharpning ixhanisida men amanulla we muhammed emin sharp uqumiz olturattuk.men amanullagha udulmu-udul olturattim u kunlerde ottura asiye jumhuriyetliri tehi yengi mustekil bolghan, uyghur milliti umit we hayajan iqide idi.men sohbetimizning arisida xundak didim:: hazirki dunya siyasi weziyitidin karighanda bizler yekinda qokum azad bolidighan ohxaymiz.men ottura asiye jumhuriyetliridiki weziyetke karap umitlendim didim. ukisi muhammed emin sharp, sohbetning hormitimu?,yaki gepimni tam angkiralmidimu? Yaki bilip turupmu?,ix kilip bexini yenggil qaykap gepimni testik kilghan idi .zaten ozi kem soz eghir kixi idi. Amma amanulla olturalmay kaldi derhal unluk kilip itiraz bildurey dise ukisidin korkti, dimey tursa tomurida akkan kan unimidi qaresizlik iqide ukisigha anglatmay turup asta kilip bexini qaykap turup::mumkin emes,mumkin emes,hergiz azad bolmaydu dep ikki ketim didi.men bu gepni ukisi anglisiken dep jik arzu kildim, amma ukisi anglighan bolsa hem bilindirmidi…

Ewwelki mekkige kelixide yili esimdin qikip kaptu,bizning dukanda yene xundak bir gep bolup men bir gep bilen jawap kaytursam turalmay kalghan idi. U bolghan geplerni tamamen esimge alalmidim. Yene xu yilliri idi amanullaning oghli ghalip keldi. Heli bir nersilerni bilidighan baligha ohxaytti.ikkimiz sohbet arisida planlik tughutka ottuk.men planlik tughutning millitimizge ziyinini eytip bir milletning mustekil bir dewletni idare kilixi uqun jik nupuska ihtiyaji barlighini eyttim ghalip huddi bu gepke teyyarlik kilip koyghandek derhalla.: bizning uyghur millitining nupusi on milyon, bu nupus bir dewletni idare kilixka azlik kilmaydu, jik tughsa bakmak tes we bala supetsiz bolidu dep xu qaghda manggha heli mentikilik kelgen bir gepni kilghan idi. U qaghda yurt bilen uqur alakeler hazirkidek emes idi. Keyin uhtumki bu yurttiki siyasi texvik iken. anglisam ghalip ozbekistandin bir ozbek kizni emrige elip ozi hazir amerikada yaxar imix. eger bu makalini okup kalsa bilgenlirini koxup toluklap koysa memnun bolimen.

Muhammed emin sharp 5—6 yil boldi kexker tokkuzsaktin 17 yaxlik bir kizni nikahigha elip kelip hazir bille yaxawatidu. Ewwelki ozbek hatunidinmu hem kiz—oghul heli jik baliliri bar. Jiddide bir imaretini korgen idim heli koli ilkide bar kixi idi.

Ikki yil ewwelki bir kuni men we hatunum ikkimiz xu kizning anisini korup kalduk.45 yaxlarda bar pakiz kelgen qiraylik hanim iken men maxinamning iqide turup u hanimdin sili kandak bolup tehi kiqik kizlirini ozidin jik qong kixige nikahgha berdile disem, hajim hazir yurtta kizlirimizgha er bolghiqilik yax balilar az, hemmisi ozining kursikini bakalmaywatsa mening kizimni bersem kursikini bakalmighanning ustige kizimni urup taxliwetidu , hazir weten bek weyran bolup ketti bu kixining hizmitini kilip teretige su berse bu kixidin keyin kalsa obdan kun kore heli hem bu kixi kizimgha urumqide oy elip berdi digen idi. Bu gepni anglap hatunum we men u hanimgha hek Bergen iduk.

Hekiketenmu hazir mana muxu kunlerde muhammed emin sharp olup ketse xu kizgha putun baylighining sekkizde biri tegidu bu jik pul.17 milyonluk xu setilghan imarettin ikki milyondin jik pul miras tigidu. Bundak iken kim kizini yexi qong bolsimu bermeydu wetende qet eldiki yexi qong baylargha? Hazirki yurtimizdiki bu kembighekqiliktin kelgen weyraniqilik asta-asta kenimizning bulghinixing bax sebebi bolidighan ohxaydu. Undak bolsa kembighelqilik millitimizge nerdin kelgen buni sorap jawap izdeydighanlar barmu?.buni oylimay turup, bundak ehwallardin aghrinmaslighimiz kerek. . ALLAH ozung sakla ya RAB.

SAYITAJIM

SAIT ABDULKERIM TURKISTANI Esli kexkerlik idi. 1949-yili yurtimizdin keqip qikip heremge yerlexken uyghurlardin idi. Men deslep 1981-yili istanbulda korgen qeghimda 70 yaxlarda bar idi.igiz boyluk oruk sakal-buruti bar kixi idi. Keyin 1982-1983-1984-yilliri heremning ximal terepidiki mudda koqisida bille dukan aqtuk.mening dukinim bilen sayitajimning dukini arisida 7 metirlik bir koqa bar idi. Dukanimiz udulmu udul idi. Sayitajim dukanida kex satatti. Men qamudan. Sayitajim suudi wetendaxlighigha otken uyghurlardin idi. Men korgen kunlerde mekkining xerki jenop terepide heremge 6 kilometir mesapidiki hijret mehelliside ikki katlik willisida ( daqa ) olturatti. Ikki oghol bir kiz balisi bar idi. Wetende kelip kalghan bir oghlini 1981-yili turkiyege elip qikiwalghan idi.wetende yene bir kizi bar dep anglighan idim. Dukanida hazir rawalpindida axpezlik kiliwatkan emet kari digen kexkerlik kixi bille ixletti.

Sayitajim tekwadar. Hox ehlak,hox sohbet, kiqik peil mekke uyghurlirining iqide otturida bar mehmandarqiliklardin kalmaydighan ozimu mehmandar duxmini az dosti jik,bar bolghini bolmighinidin kop yahxi kixi idi.

Bamdat namazidin baxka tort namazda namazini beytullahning iqide okup dukangha kaytarxida mening dukanimgha kelip az digende on minot paranglixip iq puxighini qikiriwalmisa iqi rahetsiz bolatti.u qaghlarda men dukanda gumuluk abdullah haxim hajikam bilen bille idim.dukanimiz heremning tamigha 200 metir keletti.

Gep-sozliride kopinqe oz oy-pikirlirini ipade kilatti.perezimqe mektep okimighan amma okux-yezixni bilidighan huxyar kixi idi.wetende bir muddet xopurluk we sakqilik kilghan iken. dunyadiki hikmetlerning birsi xuki,dada kespi kopinqe hallarda baligha miras bolup kalidu hetta u bala dadisini kormise hem . bundak hikmet dikket kilghan kixige jik uqkixidu. Mana muxu sayitajimning oghlimu dadisidin kiqik kalghan iken amma qong bolup dada kespi xopurluk kilar iken wetendin turkiyege qikixtin burun.

Her kuni dukanda arimizda bolidighan kiska sohbetimizde,kopinqe sayitajim yurtning we yurttikilerning gepini kilatti. Millitimizning hitayning astida kandak zulumda ikenligini,kullukning tesiridin milletning kandak peslixip ketkenlgini hitayni korse korkkunidin ezrailni korgendek bolidighanlighini, din we ehlaktin uzak hitaylixip yokap ketiwatkanlighini, halbuki bu yerdiki uyghurlarning balalirining keleqigidin istikbali bar ikenligini wehakaza ix kilip weten bilen het-uqur alakisi ketiyen uzulup kalghan axu uzun yillarda qet-el gezitliridin anglighan we ozi oylighan oy-pikirlirini huddi bugun kelgen yengi hewerge ohxax kilip korsitip diyix bilen oz iq puxighini qikiratti. Men gep sozlirige anqe koxulmisammu, amma lekin hajikam hox bolsun uqun gepini tamamen tesdik kilattim oz-oy pikirlirimni hergiz ipade kilmayttim qunki mening oy-pikirlirimni hezim kilalmaytti .

Bu yerdiki qong oghli abdulkerim nerwa kesili idi. Ikkinji oghlini 1985-yili 12- ayda oylep koyghan idi u oghlimu keyin qekidighan bolup asta-asta tugexti. Bir kuni bir benzin istasyonida benzin eliwatsam maxinisining kapotini eqip karbiratorge karawatidu. Asta yenigha kelsem mendin karbirator keni dep soridi yani mening kimligimni tonuyalmaydighan we maxining karbiratorini tapalmaydighan eghir ehwalda iken. halbuki u kunlerde yurttin elip qikip turkiyege yerlexturup koyghan, istanbuldiki oghli angliximqe otobus xerkiti kurup we wetenge berip-kelip tijaret kilip heli obdan pul tapkan we balalirini heli obdan okutup yetixturup qikkan iken. sayitajimning kilghan gepliri esimge kelip bu ehwalni ( eghiz hatasi) ning akibeti bolsa kerek dep bildim. hitaylixip yokap ketiwetiptu digen u bala we nebireliri bilen, bu yerdiki hekiketen yokap ketken balisini selixturup ibret aldim . we gep sozlirimge dikket kilixni tehimu yahxi ugendim. Elbette bular istisnalar idi. toghrisi dimisimu wetenimizde millitimiz yok boluxning girdabida idi.halbuki bu toghra gep sozni kilixta sayitajim milletni emes kopinqe uyerdiki balaliri bilen buyerdiki balalirini ,we u yerdiki nebireliri bilen bu yerdiki nebirelirini kiyas kilar idi. eghiz hatasi mana muxu yerdin ketken idi.

Abdulkadir ibrahim manggha mundak bir hikaye kilip Bergen idi.:1933-yilini 1934-yiligha baghlighan yili kix ayliri idi.men 21 yaki 22 yaxlarda idim, manasta ustun artux ikkisaklik Atahan xangyuning korosoda olturattuk. Kixning kattik soghuk bir kuni ettigende koroning dengige qiksam bir kara maxina turudu,u qaghlarda burhan xehidi kurghan tu sen gongsining mallirini ghulja,qoqek we altaygha toxuydighan kara maxinilar anqe-munqe dengge kirip kalatti. Baxka maxina korgili bolmaytti men karisam bu u xerketning maxinisi emes,asta yenigha barsam 25 yaxlar qamisida kamlaxkan bir yigit maxinining kapotini eqip ongxighili turuptu, salamdin keyin sorisam ozining kexkerlik ikenligini, qoqekke yuk elip ketiwatkanlighini,ismining sait abdulkerim ikenligini eytkan idi,aridin 20 yilgha yekin wakit otkendin keyin u kixi mekkige keldi we mana muxu sayitajim iken digen idi. .abdulkadir ibrahim 1912-yili tughulghan iken bu zatnimu nowiti kelgende tepsili yazimiz.abdulkadir ibrahim bu hikayesining ahirida xu dengdiki sayitajimning xopur bolghanlighi uqun ozige gep-sozliride kibirlik kilghanlighini eytip kulgen idi.1933-yilliri yurtimizda mustekil maxina haydap remont kilalighan bir uyghurning baxka uyghurgha hakawurluk kilixi uning eng tebii hekki idi.

Mekkidiki yene bir uyghurningmu oz aghzidin anglighan ikkinji bir wekeni hikaye kilip berey, bu kixi bu wekeni yene bir kixidin anglighan iken , men bu hikaye tizikining 4-kixisi bolimen. Xundak digen idi xu kixi manggha ozi oz aghzi bilen anglighan kixidin nekil kelturup turup:::wetendin qikixtin bir-ikki yil burun idi,( (suudi erebistangha qikkan muhajir uyghurlarning yuzde 70 tin jiki 1949-yili hej uqun yaki kizil hitaydin keqip yurttin heremge kelixken idi.diyixlerge karighanda xu seperde olgenler olup,8yaki10 ming uyghur sak-salamet mekkige yetip kelgen iken.hazir putun erebistandiki uyghurlarni 40mingge yetidu deydu.1991-yili intayin mejburluktin riyaddiki hitay konsulhanisigha barsam bax konsul hitay manggha suudi erebistandiki uyghurlar kanqilik bar dep soridi men 40mingdin jik didim, u hitay konsuli heremdiki uyghurlardin kizil hitay wetendaxlighigha otuxni halaydighanlar bolsa ularni wetendaxlikka elip pasaport berimiz, dep koy didi,men uninggha : wetendin kelgen uyghurlarning tamami digidek asasen bu yurtning wetendaxlighigha otugluk az bir kismi kalghan bolsimu,ular asasen kerip ketti, zaten bu yurt ulargha etibar berip ikametlirini 4 yillik kilip uzartip beridu we kepil istimeydu,silerning pasaportinglargha ihtiyaji yok,balalirining tamami digidek bu yurtta tughulghan bolghaqka,bu yurt wetendaxi digen idim.1999-yili yurtka barsam enquan tingning hitayliri yene eyni soalni soridi men yene eyni jawapni bersem baxini qaykap turup uyghurlar 40ming yok hemmisi jik bolsa on ming kixi bar,belki unqilikmu yok didi.yani ozliriqe hemmini bilip bolghan iken.buning sebebi mundak idi. 1996-yili jiddediki hitay konsulhanisi heremdiki uyghurlargha yurttin tughkanliringlarni ekeldurux uqun qakirik keghez istisenglar her kim ozining nime ix kilidighanliklighini bildurup kimligi bilen kelip murajaet kilsun qakirik keghez berimiz dep uhtarghan ohxaydu , bu hewer yeyilip bu yurt uyghurliri huddi meshrep.comgha olaxkandek gur-gur hitay konsulhanisigha berip oz tughkanlirigha dewet elixka baxlaxti. We siyaset ijabi rastinla bu dawetlerge yurtta hiq keqikturmeyla pasaport berixke baxlidi, men xu kunlerde tosalighinimqe tosup: hey hemxehrilirim dewet elix uqun hitay konsulhanisigha barmanglar bu hitayning oyuni bizning bu yurtta zadi kanqilik ikenligimizni we nime ix kilidighanlighimizni bilix uqun kilghan hile-mikrisi digen idim we nihayetide hitay ghalip keldi we bizning ujur-bujurimizghiqe hemmini bilip boldi.)) endi yukaridiki uzulup kalghan hikayemizni baxlaylik: wetendin qikixtin bir-ikki yil burun idi dep gepni baxlighan idi yukaridiki kixi: kixning kattik soghuk kunlirining biri idi men kexker jing sa juning korosigha sakqi baxlighi bilen koruxux uqun kelgen idim, sakqi hoylisi yoghan kora idi,korodin otup andin sakqi idaresige kirettuk.mening sakqi idaresining oyige kiriximge sakqi baxlighi sorak kiliwatkan kixining podighigha otuki bilen kelixturup kattik birni tepti,u kixi hok kilip yerge yikilip kaldi , epqikip talagha taxla buni dep wakiridi, ikki kixi u mejruhni koturup talagha elip qikip ketti. Men sakqi baxclighi bilen heli uzun geplexkendin keyin iximni tugutup sakqi idaresidin kaytip qikiwatsam heliki tayak yigen kixi kixning kattik soghughida yeghiwatkan kargha komulup, hoylining bir burjigige taxlaghlik yetiptu. Olup kalghan iken .keyin men bu kixini mekkide kordum. Biz bilen bille mekkige hijret kilghan iken mana muxu sayitajim idi. Dep hikaye kilip Bergen idi.

Sayitajim 1986-yili 1-ayda bir namaz digerde heremde olup ketti,hikayesi mundak. ozi 70 tin jik axkan kixi bolsimu saghlam we tetik idi.dukanigha kereklik kex kartonlirini ozi oz maxinisi bilen ambaridin dukanigha toxuytti. Bir namaz digerde maxinisigha kartondiki kexlerdin kaqilap,maxinisini ozi haydap dukangha keliptu we maxinini bir qetke tohtitip koyup,heremge namaz digerge kiriptu, namaz digerni okuwatkanda yenidiki kixi sayitajimning sejdidin kopmighanlighini korup haji,,haji dep asta ixterse bir yangha orulup ketiptu .ALLAH amanetini alghan iken.

Keyin istanbuldiki oghligha hem heli miras tegdi,hazirki baylighining asasi xu miras idi.ALLAH her uyghurgha halaldin jik-jik bersun amin.

Ozi ixqan, yenggil adem idi.her heptide otkuzilidighan ibrahim hajim tomurqining hormilik baghidiki kawap bezmiside, putun bir koyning we bezide ikki koyning goxide kilinghan kawap kiymisini mana muxu kixi xu yaxida erinmey yaxlarghimu bermey ozi kilatti. Huddi istanbuldiki seliyajikamgha ohxax. Ixta baxkilarni yaratmaytti.kolidin tort yil kawap yidim allah yatkan yerini jennet kilsun amin 37 yillik mekkidiki muhajirlik hayatida jik, amma hekiketen jik-jik towbe kilghan kixi idi. ALLAH towbe kilghan musulman bendesining towbesini kobul kilghuqidur.

ABDURIHIMHAJIM TOGE

 

Deslep abdurrihim hajim hanimi bilen ikkisini 1980-yili 4-ayda Istanbul perxenbe pazaridiki CBS ix hanisida korgen idim .65 yaxlarda bar esli kexkerlik kixi idi. u kunlerde bir oghligha Istanbul ornek mehellisidiki turpanlik nizajimning kizini elip Bergen iken xu seweptin istanbulgha jik kiletti.ikkinji ketim 1981-yili yaz aylirida Istanbul beyazittiki sahaflar qarxisida kitap izdep yurgende korgen idim.kitap humar kixi idi,ozi igiz kelgen,bir az dumqegirek hox sohbet, kixining izdigisi kelidighan kixi idi.keyinki on yil aghina bolup kalduk.her taifka qikiximda ya dukinigha yaki oyige berip ehwallixip kelettim hayatimda sohbetidin zerikmigen birla kixim xu kixi idi.kopinqe taiftiki kexker ozbekliri bilen yekin otetti,oyining bir hujrisi kitaphanisi idi.1971-yili 6- ayning 4-kuni yurtumda okup axik bolup sarang bolup kalay digen mukawisi yok.( qunki men okughanda texi yirtik iken } {{yokluktiki mexhur kitap}}
( mehraptin qayan)ni ene muxu kixining oyide mukawisi bilen yep-yengi peti korgen we ikkinji ketim tekrar okughan idim.qunki 1971-yildiki ehwalda mehraptin qayanni okughan bir yax renagha axik bolmay turalmaytti. Gerqe etrapimizdiki kizlar bizni yaratmisa hem. Bu 1982-yilning ahirliri idi. we otken kunler, we yenimu yurttin yengi ekeldurgen edebiyat we tarihka ait kitap jornallar heli kop idi.her beriximda bir neqqe dane kitap ariyet elip okuytum. yoklighi manggha bek bilingen idi. 1993-yili olup ketti ALLAH rehmet kilsun,kolumdin kelse yene on yil omur tileyttim.manggha heremdiki hayatimda bir nerseler ugitip ustazlik kilghan bir neqqe kixining birsi idi.oyi taifta idi. tort kewet kelidighan oz halide bir oyi bar idi. taifning merkez bazirida dukani bar idi. dukanda kopinqe erkeklerning iq kiyimini satatti.esli tikkuqilik kilidiken dukinining bir burjigini tikkuqihane kilip ozi olturatti. Bir yanida ikkinji oghli erkek iq kiyimlirini satatti.

Suudi erebistandiki muhajir uyghurlarning iqide bir keder anglik, muteessipliktin uzak,ozi hem oz sewiyesidiki kixiler bilen alake kilidighan,sohbetliride peket dinnila emes musbet ilimdinmu soz aqidighan,bulupmu tarih ilmige ixtiyaki kuqluk kixi idi.olup ketixtin bir neqqe ay burunki bir koruxkinimizde yenimdiki kixige: ozining oyi we dukani bar bolsimu,ozi we oghulliri bir neqqe aile mana muxu dukandin yep-iqiwatkan bolghaqka, omrining ahirida turmuxta we iktisatta bir az endixe kilidighanlighini eytkan idi. bu gep yenimdiki kixige ajayip tuyulghan iken taxkirigha qikkandin keyin manggha bu addax huddi neqqe on yil yaxaydighandek korkup ketidiken ALLAH KERIM rizik ALLAHtin digen idi. we az zaman otmeyla olup ketkenligi hewiri keldi we yene yenimdiki kixi kulup turup ,mana muxunqilik omri bar iken, huddi 50 yil yaxaydighandek bu dunyaliktin ghem kilip ketiptu digen idi.bu gep manggha jik obdan terbiye boldi hekiketenmu jik kixiler huddi uzun-uzun yaxaydighandek kerip pul tapalmisam kandak kilarmen dep bek ghem kilip ketidu halbuki u kixining puli tugep harlinip kalghaqilik ALLAH amanetini elip bolidiken. Xu kixi u dunyagha barghanda hayatining ahirki kunliride turmux keyinqilighining ghemini kilghanlighigha puxman kilsa kerek.yani yenimdiki kixining hukmiqe bundak hiyallar kelgende ALLAHgha tewekkul kilix kerek imix. Gerqe toghra amma bu kixining bu dunyaliktin ghemi yok idi. xuning uqun abdurrehim hajimning gepi ajayip tuyulghan idi. halbuki abdurrehim hajim undak oylaxta heklik idi, amma aghzidin qikarmay sir saklixi kerek iken.bolmisa mana muxundak kulkige kalidiken.

1991-yili 8-ayning otturliri idi. taifning hada taghliridiki bir mehmanhanida abdurrihimhajim men we taiftiki kexker ozbekliridin minhajeddin we yene bir kixi tortimiz bille iduk.MINHAJEDDIN mana muxu sorunda men bu meshrep.comda kizzikqilik bolsun dep yazghan {{ UKAM BIZ BU KIXILERNI YALGHANQI KILIP KOYMISAK}}digen letipining aptori idi. ozi okughan, { yani resmi mektepte emes, kundilik hayatida oz-ozini terbiyelep } kitap humar, heli bir nerse bilidighan, huxyar, arilaxkan kixini zerikturmeydighan kixi idi.ozi xu kunlerde hem 70 bilen 75 yax arisida bar orta boy semiz-oruklighi normal qiraylik kelgen kixi idi.xu kuni muxu letipini kizzikqilik kilip xu yaxta oz teng-tuxlirigha eytip bergen idi. bu yurtta muhajirettiki uyghurlarning kopinqisining kerighanda kerighanlighini tuymaydighan bir ehlaki bar idi.emeliyette bolmisimu eghizda ixtan baghliri box idi.qogilep ketelmeydu,berse etelmeydu.digendek.eghizda bolsimu ikki eghiz bundak gep-sozlerni kilip konglini hox kilix adettiki ehlakliri idi.xu kuniki sohbetlirimizde asasen sewitler ittipakining parqilinixi we ottura asiye jumhuriyetlirining istikballiri eytixildi.qunki del yeltsin sewitler ittipakini parqilighan kunler idi.

SULTANBEG

 

1984-YILNING YAZ AYLIRI IDI.TAIFTA, 1933-YILI12-AYNING 12-KUNI SAWUT DAMOLLAM KURGHAN XERKI TURKISTAN ISLAM JUMHURIYETINING DEWLET MUDAPIYE MINISTIRINI ZIYARETKE BARMAKQI BOLDUK.HEKIKETEN HAYAJANLANDIM .QUNKI YEKINKI ZAMAN SIYASI TARIHIMIZDIKI MEXHUR BIR ZAT BILEN YUZMU YUZ KORUXUX PURSITIGE IGE BOLGHAN IDIM.BIR TIRIK TARIH BILEN KORUXUX ALDIDA IDIM.

MENI BAXLAP BARGHAN KIXI KELMIGILI HELI UZUN BOLGHAN BU KONA DOSTINING OYINI, BIR AZ TEMTIRIGENDIN KEYIN TAPTI .BU MEHELLINI TAIFTA HARETEL-BUHARI DEYDU.BU DIGENLIK BUHARALIKLAR MEHELLISI DIGENLIK BOLIDU.

SUUDI EREBISTANDA BIZ OTTURA ASIYEDIN HER SEBEBLER BILEN HEREMGE KELIP YERLIXIP KALGHAN UYGHUR ,WE OZBEKLERNI OZIMIZGE AIT MUSTEKIL YURTIMIZ BOLMIGHANLIGHIMIZ UQUN, ISLAM TARIHIDIKI MEXHUR HEDIS ALIMI IMAM BUHARIGHA NISBET KILIP. BUHARI DEYDU.YANI BUHARALIKLAR, IMAM BUHARINING YURTIDIN KELGENLER DIGENLIK BOLIDU. HEKIKETENMU BUNDAK ATAX TOGHRA.QUNKI BIZLERNING YURTIMIZ BUHARADA. YAKI BUHARA TEREPLERDE, EREP YURTLIRIDA TURUP KARIGHANDA XUNDAK.. GERQE OZIMIZNI TURKISTANLIKLAR,GHERBI WE XERKI TURKISTANLIKLAR DEP UGITIX UQUN KANQE HEREKET KILSAKMU,BUHARALIKLAR DIGEN ATALGHUGHA OHXAX EREPLERGE SINGIXMIDI.QUNKI TURKISTAN DIGEN BIZLERNING AGHZIMIZDIN BAXKA YERLERDE TAKI YEKINKI ZAMANGHIQE KET,IYEN ANGLIGHILI BOLMAYDIGHAN SOZ IDI. NORMAL EREP HELKI U YAKTA TURSUN UST TEBEKE EREPLERDIMU BU ATALGHU BEK TONULGHAN ATALGHU EMES IDI. BU SEWITLER ITTIPAKI BILEN KIZIL HITAY HOKUMETINING BIR ESIRGE YEKIN ZAMAN ELIP BARGHAN SIYASI HEREKETLIRINING MUWEPPIKIYETI WE BIZLERNING ELIP BARGHAN KARXI SIYASI HEREKETLIRIMIZNING HELIK-ARADIKI MUWEPPEKIYETSIZLIKINING NETIJISI IDI.

TURK HOKUMETI YETMIX NEQQE YILLIK JUMHURIYET TARIHIDA,MEKTEPLIRIDE OZLIRINING EJDADLIRINING TURKISTANDIN KELGENLIGINI, WE U YURTLARDA OZLIRI BILEN KANDAX WE TILDAX MILLETLERNING BARLIGHINI OZ HELKIGE BIR KEDER BILDIRELIGEN BOLSIMU,U ATA YURTI TURKISTANNING GHERIPTIMU,YAKI XERIKTIMU IKENLIGINI UGITELMEY KELDI.TAKI SEWITLER ITTIPAKI PARQILANGHANDIN KEYIN ANDIN TURK HELKI KANDAX WE TILDAXLIRINING SEWITLER ITTIPAKIDA IKENLIGINI BILDI.BU BIR HESAPTA TV NING TURKIYEDE YAYGHINLAXKANLIGHIDIN BOLGHAN IDI. AMMA LEKIN TURKISTAN ISMI BILEN EMES, OZ MILLET ISIMLIRI BILEN.

TURKIYENING KARIS WILAYETIDIKI BIR TURK UQUN OZBEKISTAN QIGRANING XERIK TEREPIDE TURKISTANDA IDI.XERIK TEREPI NOWETI BILE,AZERBEJAN,TURKMENISTAN,ANDIN OZBEKISTAN IKENLIGINI BILIX UQUN HELI TARIHQI TURK BOLUX XERT IDI. TURK HUKUMETI 70 NEQQE YIL TEXWIK KILIP ARAN MANA BUNQILIK UGITALIGHAN IDI OZ WETENDAXLIRIGHA.

HETTA 1981-YILI YAZDA SEWITLER ITTIPAKINING ENKERE BUYUK ELQILIGIDE OTKUZULGEN BIR ZIYAPETTE SEWIT BUYUK ELQISI XU QAGHDIKI TURK BAXBAKANI BULENT ULUSUGHA :: SILER TURKISTAN,TURKISTAN DEYSILER NERDE BUNDAK BIR YURT BAR? BIZDE TURKISTAN DIGEN BIR YURT YOK, DIGENDE JAHIL BAXBAKAN BULENT ULUSU YENIDIKI BIR TURKKE KARAP TURUP: XXX BEY BIZ OKULLARDA OKUMADIKMI TURKISTAN DIYE BIR MEMLEKET WAR WE ONLARDAN BIR KISMI AFGANISTANDA, TURKIYEDE, WE BIR KISMIDA SUUDI ARABISTANDA DIYE, DIGEN IDI. YANI BIR TURK BAXBAKANI ARAN MANA MUXUNQILIK JAWAP BERELIGEN IDI TURKISTAN DIGEN BU UKUMGHA. EHWAL BU IKEN EREP MILLITIDIN BIZNI TEHIMU INQIK BILIXINI WE BIZNI BUHARARLIK EMES, XERKI WE GHERBI TURKISTANLIK DEP ATAXNI ARZU WE UMIT KILIXIMIZ HEKKIMIZDIN BIR AZ ARTUK TELEP KILGHANLIGHIMIZ BOLATTI. AMMA .SEWITLER ITTIPAKI PARQILANGHANDIN KEYINKI YILLARDA, KEYIN YURTTIN QIKKAN BIZLER, BURUN QIKKAN KULAKTIN KEYIN QIKKAN MUNGGUZ EXIP KETIPTU DIGENDEK,HELK-ARAGHA OZIMIZNI XERKI TURKISTANLIK DEP TONUTUXTA SELEPLIRIMIZ KILALMIGHANNI KILALIDUK WE XERKI TURKISTAN DIGEN BU ATALGHUNI DUNYAGHA TONUTUXTA HELI MUWEPPEK BOLDUK WE BOLIWATIMIZ,

ENDI BU SABIK MUDAPIYE BAX MINISTIRIMIZGE KELEYLIK.BIZ IXIKNING KONGGHURAKINI BASKANDIN KEYIN IXIK EQILIP BIZNI IGIZ BOYLUK ORUK WE AK KELGEN SEKSEN YAXNING JIK USTIDE BAXIDA DOPPISI HEM YOK,AZ-TOLA SAQI BAR, KORUNUXIDIN HAYATIDA HIQ JAPA-MUXEKKET TARTMIGHAN,RAHET YAXIGHAN MEDENI BIR KIXI IKENLIGI QIKIP TURIDIGHAN BIR KIXI KARXI ALDI. MANA MUXU KIXI YEKINKI ZAMAN TARIHIMIZDIKI MEXHUR SULTANBEG IKEN. DEL 51 YIL BURUNKI XERKI TURKISTAN ISLAM JUMHURIYETINING DEWLET MUDAPIYE MINISTIRI.

BIZNI BIRINJI KEWETTIKI OZINING YATAK OYIGE BAXLIDI. 15,16 METIR KUWADIRET KELIDIGHAN BIR EGHIZ OYNING, BIR TEREPIGE BIR DANE KARWAT KOYUP KOYUPTU.YENIDA BIR JAWENDE ANQE-MUNQE KITAPLAR BAR IKEN.ESLIDE BALALIRI BU KIXINI NAMAZGHA QIKIX-KIRIXLIRI WE KELGEN-KETKENLER BILEN KORUXMIGI ASAN BOLSUN UQUN BU KIXIGE MANA MUXU BIRINJI KEWETTIN BIR EGHIZ OYNI JABDUP OLTURGHUZUP KOYGHAN IKEN.OZLIRI UST KEWETLERDE OLTURUDIKEN.ASASEN OZ HIZMETINING HODDISIDIN OZI QIKIDIKEN.

BIZNI KULUP TURUP KIZGHIN KARXI ALDI.KORINIXIDIN HOX EHLAK,HOX SOHBET BIRSIGE OHXAYTTI.KIRIXIMIZGE SALAM-SIHHATTIN KEYIN TOHTIMAY SOZLEXKE BAXLIDI.HUDDI YALGHUZQILIKTIN ZERIKIP KALGHANDEK, BIZNING KELGENLIGIMIZ UNING IQ PUXIGHINI QIKIRIXKA BIR OBDAN PUSET BOLGHANDEK IDI. SOZI KOPINQE DINI MESELELER IDI. WETENDIKI DINI EKIDESINING KANQE TOGHRA EMES IKENLIGINI,MILLETNING WETENDE EKIDEDE GHEPLETTE OTUWATKANLIGHINI,EREBISTANGHA KELGENDIN KEYIN ANDIN HEKIKI ISLAMNI WE TOGHRA YOLNI BILGENLIGINI,WAHABILIKNING ENG TOGHRA SELEFI EKIDE IKENLIGINI WEHAKAZA QUNKI WETENDIN AYRILIP EREBISTANGHA YERLEXKENDIN KEYIN BU IKKI ZAT ESLI EKIDE XEKLI BOLGHAN HENEFI MEZHEP EKIDESIDIN QETNEP WAHABI EKIDESIGE OTKEN KIXILER IDI.DILI BIRNING TILI BIR DIGENDEK, BU IKKISINING ETIKADI OHXAX WAHABI BOLGHANLIGHI UQUN GEPI BIR YERDIN QIKIP BIR-BIRSIGE YAKATTI.

HELI UZUN WAKIT MANA MUXUNDAK DINI MEWZULAR SOZLIXILGENDIN KEYIN GEP ASTA-ASTA SIYASI MEWZUGHA YANI XERKI TURKISTAN SIYASI TARIHIGHA OTTI.HAZIR ESIMDE KELIXIQE OZINI INKILAPNING BAXIDA AILEQE AKSUGHA YERLEXIP TIJARET BILEN MEXGHUL IDIM DIGINI ESIMDE BAR XUNINGDIN KEYINKI KUNLERDE MEN DAIM BU KIXINI 1930-YILLARDIN BURUN OZBEKISTANDIN YURTIMIZGHA KEQIP KELIP YERLEXKEN,YURTIMIZNING AKSU WILAYETIDIN DEP BILETTIM.INKILAPKA AKSUDA KATNAXKANLIGHINI EYTKAN IDI.AMMA GEP-SOZLIRIDE GHOJAM NIZAJIMGHA KARXI AZIRAKMU NARAZILIK BILDURGEN GEP-SOZLER KILMIDI. BELKI BU ZIYARETIGE KELGEN BU DOSTINING HATIRIDIN BOLGHAN BOLSA KEREK HALBUKI MANA MUXU HOJA NIYAZ BU KIXINING DEWLET MUDAPIYE MINISTIRLIGIDIKI HOKUMETINI YOKATKAN KIXI IDI XOHRETINING DAWAMINI UZUP KOYGHAN KIXI IDI. YA BELKI XU WEKEDIN KEYIN MANA MUXU MUBAREK YURTLARDA OLMEY 51 YIL RAHET-PARAGHET IQIDE WAHABI ETIKADI BILEN YAXIGHINIGHA HOJA NIYAZNING SEBEB BOLGHANLIGHIDIN RAZI IDI. KIM BILIDU XU HOJA NIYAZ BOLMIGHAN BOLSA IDI BUGUN BU KIXI BAXKA BIR MILLETNING GHEMI UQUN ALLIBURUN OLGEN WE BU KUNLERNI KORELMIGEN BOLATTI

IX KILIP,KONGULLUK WE HOXLUK IQIDE OTKEN BU SOHBETIMIZ BEK UZUN DAWAM KILMIDI.SEBEB BU KIXI TEHI U INKILAPNING TARIHINI INQIKILEP EYTMAY TURUPLA BEXIDIN OTKEN BIR MESELENI HIKAYE KILGHILI TURDI. BUNDAK ATLAP SOZLIXINING SEBEBI BU IKKI KIXINING BU YURTLARDA NEQQE KETIM BIR YERDE BOLUP BU MESELE USTIDE NEQQE RET UZUN-UZUN SOHBETLEXKENLIGI UQUN IDI. EGER SOZ EQIX KEREK BOLSA EYNI WEKELIKLERNI TEKRAR KILIP EMES, IKKISI ARISIDA BOLMIGHAN YENGI MEWZULARDIN SOZ EQIX LAZIM IDI.MENMU BU IKKISINING GEP-SOZLIRIGE ARILAXMAY DIKKET BILEN ANGLAP OLTURDUM EGER KEREK BOLGHANDA EKLIMGE KELGEN SOALLARNI SORAXNI KONGLUMGE PUKKEN IDIM.

SULTANBEG GEPNI EGITIP BEXIDIN OTKEN BIR WEKENI SOZLEXKE BAXLIDI.1937-YILIMIKIN QUNKI YILINI EYTMIDI, AMMA KEYIN MEN XUNDAK MOLQERLIGEN IDIM, MEHMUT MUHITINING KUMANDANLIRIDIN ,YENILA XU BIZNING YURTTIKI KOQMEN OZBEKLERDIN YAKUP HOJA ( BU ZATNIMU WAKTI KELGEHDE ETRAPLIK YAZIMIZ )TOGHRISIDA BOLUP OTKEN BIR WEKELIKNI HIKAYE KILGHILI TURDI.XUNDAK DIDI SULTANBEG:: YAKUP HOJANING ESKERI DEHASI YOK IDI,KOLIDA 1000 DEK HOTENLIK YAX ESKER BALILAR BAR IDI,HIMITNING SAYIDA MAHUSENNING TUNGGANLIRIGHA XU YAX BALALARNING HEMMESINI KIRDIRIWETTI,MENING ESKERLERIMDIN KOPI SAK KALDI ,HA HA HA AAAAAAAAAA ESKERLIKNI BILMEYDIDE, HA,HA,HAAAAAAA OZINI TUTALMAY HEJIYIP KULUXKE BAXLIDI.KERIP ALJIGHANLIKTIN KELGEN KULKIMU?,YAKI IQIDE HIQ BIR WIJDANI RAHETSIZLIGI BOLMIGHANLIGHIDIN KELGEN RAHET KULKIMU? IX KILIP XUNDAK BIR SET KULDIKI, YANIMDAKI KIXI IKKIMIZ BIR-BIRIMIZGE IXTTIK BIR KARIDUK WE YENIMDIKI KIXI DERHAL ORNIDIN KOPUP TAXKIRIGHA KARAP MANGDI WE BIZ OYDIN QIKIP KETTUK. BU KERI MELUN NIME HIYALLARDA KALDI BILMIDUK.

HER-HIL HIYALLAR BILEN UN-TINSIZ BIR MUDDET MAXINIDA MANGGHANDIN KEYIN, YENIMDIKI KIXI MAXINANING ALDIDIKI KEGHEZ YAGHLIKNI ALDI, QANDURMAY TURUP KOZUMNING KIRIDA KARIDIM, SUBHANELLAH, BU DERIJE BAGHRI KATTIK DIGEN BU KIXI YIGHLIGHAN IKEN. KOZINING YAXINI SURTTI. BU EHWAL MANGGHA BEK KATTIK TESIR KILDI WE MEN HEM BILINDURMEY TURUP BULDUKLAP YIGHLIDIM. HELI BIR MUDDET MANGGHANDIN KEYIN YENIMDIKI KIXI OZ-OZIGE :: UYGHUR EMESTE HEKNING IXI DEDI. MANA BU WEKE TESWIR EMES,HEKIKI BOLGHAN WEKE IDI.YIL 1984 ORNI TAIF 1933-YILI 12-AYNING 12-KUNI XERKI TURKISTANNING KEXKER XEHRIDE KURULGHAN XERKI TURKISTAN ISLAM JUMHURIYETINING DEWLET MUDAPIYE MINISTIRI BOLGHAN SULTANBEGNING OYIDE ,SULTANBEGDIN OZ AGHZI BILEN ANGLIGHAN WEKELIK IDI. KEYIN IKKINJI BU KIXINI SURUXTE KILMIDUK KAQAN OLDI HEWIRIM YOK BU YEKIN DILDAXIMU MANA XU WEKEDIN KEYIN SULTANBEGNI EBEDI UNTUP KETTI.

SIYASI TEHLIL

 

BUGUNKI SURGUNDIKI SHERKI TURKISTAN HOKUMETINING TERKIBIGE KARISAK, EYNI SAWUT DAMOLLA KURGHAN HOKUMETNING TERKIBINI KORIMIZ. SAWUT DAMOLLA KURGHAN XERKI TURKISTAN ISLAM JUMHURIYETINI TARKITIWETKEN DEP MERHUM HOJA NIYAZ HAJIMDIN AGHRINIMIZ, KIM BILIDU BELKI HOJA NIYAZ HAJIMNING SAWUT DAMOLLA KURGHAN XERKI TURKISTAN ISLAM JUMHURIYETINI TARKITIWETIXIMU,BELKI MANA MUXUNDAKOZ YURTLIRIDA RUS KIZIL ARMIYESI BILEN JIHAD KILIP,JIHADDA OZ WETENIDE XEHID BOLUXTIN BAX TARTIP,KEQIP BIZNING YURTLARGHA KELIP PANAHLANGHAN,JENI TATLIK AKNANQILARNING SAWUT DAMOLLAMNING EKLINI BULGHIGHANLIGHINI BILGENLIGIDIN BOLSA KEREK DEP OYLAYMEN. BUNDAK AZGHAN ULUKLIRIMIZ YALGHUZ SAWUT DAMOLLILA EMES,MERHUM ABDULKADIR DAMOLLIMU HEKIKI DUXMENIMIZ BOLGHAN HAKIMIYET BAXIDIKI HITAY KELIP KELIP,JONER YARIM ( ALBERT GUNNAR YARRING )LAR HEYRIGAHLIGHI BOLGHAN KEXKER XIWIT DOKTORHANESINI BESIP, ( KULGE MELINIPHAYWANDIN PERIKSIZ YAXAWATKAN )BALALIRIMIZNI ISLAMDIN QIKIRIP HIRISTIYAN KILIP BOLIDIGHAN BOLDI DEP GHELWE KILIP NETIJEDE OZ OLUMIGE SEBEB BOLGHAN IKEN.ESLIDE BIZNI ISLAMDIN QIKIRIP BOLGHANLAR JONER YARIMLAR EMES, LU JI DARENLAR IDI.BU HEKIKETNI BEK ULUK BILIDIGHAN ABDULKADIR DAMOLLAMLAR BILELMIGEN IKEN.

MANA MUXU MAKALE TIZIKIMIZNING IKKINJI KIXISINING KIZINING KIZINING ERI ENE XU JONER YARIMLAR KEXKER BAYLIRINING TONURLIRIDIKI KUL IQIDIN SUGHURUP ELIP, PERENG ILMIDE ( MUSBET ILIM }OKUTUP, YA ISLAMDA YOK, YA INSANLIKTA YOK EHWALDIN KUTULDURUP, ADEM KILIP KOYGHAN, INGILIZ MEHSUM LEKEMLIK, SADIK MUSULMAN IKEN. OGHLI AYRIPULAN HAYDAYDU DEP ANGLIGHAN IDIM. U BALINI MEN HAZIR HEM YILDA NEQQE KETIM KORIMEN.

JONER YARIMLAR KULDIN KUTULDURUP , PERENG ILMIDE OKUTUP KOYGHANLARNING AKIBETI BU, ABDULKADIR DAMOLLAMLAR, PERENG ILMIDE OKUGHIQE KULDE YATSUN DIGENLERNING AKIBETINI YURTTA KORUP TURUPTIMIZ. BU MAKALEMNI OKUSA MERHUM ABDULKADIR DAMOLLAMNING WE SAWUT DAMOLLAMNING ROHI KORUNAR, ALLAH REHMET KILSUN NIYITI YAHXI KIXILER IDI.. YAHXI NIYET YETMEYDIKEN, YAHXI NETIJE LAZIM IKEN. YAHXI NETIJE TOGHRA EKIL, TOGHRA KARAR, TOGHRA HOKUM, JAHIL MUTEESSIBLIKTIN UZAK TURUX, HITAY BILEN XIWITNI, HOKUMET IQIDE OZ BILEN YATNI, PERIKLENDURUX BILEN BOLIDIKEN. OZIMIZDIN DEP BILGEN JONER YARIMLARNING ,SULTANBEG,YAKUP HOJA,MUSA XEYTAN,WE HAZIRKI YURTIMIZDA JONMIGEN YARIMLAR, BURHAN XEHIDI,AMANULLA MUSA WE BAXKILAR,YAT DEP BILGEN JONER YARIMLARDIN { ALBERT GUNNAR YARRING } JIK HETERLIK IKENLIGINI, XUNING UQUN WETEN SIRTIDIKI UYGHURLIRIMIZNING DUK BILEN S.SH.T.H PERIKLIK KARIXINING NORMAL IKENLIGINI ANGLIK QUXUNIXIMIZ KEREK.

AHIRIDA MANA MUXU MAKALENI OKUGHAN STOKHOLMDIKI BAXTA KUREX KOSEN PUTUN UYGHURLARNING MUMKIN BOLSA JONER YARIMNING AHIRKI HAYATIDIN BIZGE BIR AZ MELUMAT BERIXINI, UMIT KILIMEN

YAKUP HOJA

 
Bu makalini okughandin keyin her bir uyghurning bu kixi toghrisida oz oy-pikirige karap hokumini mana muxu makalening ahirigha yezip koyixini tileymen.

1987-yilning yaz kunliri, kattik issik kunlerning biride mekkining ximal terepide 20 kilometir uzkliktiki nawariye mehelliside olturughluk, kexkerlik iminajim xang,hay digenning kizining oyige pixim waktida mehmandarqilikka barduk.del wetende artuxluk muhammed salih haji kuranni uyghurqigha terjume kilghan we u terjume nushiliri mekkige tehi yengi kelixke baxlighan kunler idi.xu kuni mening kolumda hem bir nushisi bar idi.okup bu zattin bek-bekla razi bolup ketken idim. qunki kundilik hayatida kop bolsa neqqe yuz dane soz bilenla sozlixidu dep bilingen bu uyghur millitining tili ,kuran gha ohxax mukemmel bir til bilen yezilghan eng mukemmel bir edebi kitapni terjume kilixka yetken idi. bu kitap u kunlerde eng muhimi uyghur tilining olqimi idi.hekiketen xu kunlerde mening nezirimde musbet ilimdin anqe su iqmigen bu muhajirettiki uyghurlarning hemmisi digidek bilip-bilmey bir hoxluk iqide idi.ozliri okuyalmisimu tilimizda kuran nexir kiliniptu dep anglighan , bezi ixtiyak kilghanliri hetta korgen yaki azdur-koptur okughan idi qunki tomurida ekiwatkan kan bu kixilerni mana muxundak ixtiyak iqide koyghan idi.xu kunki bezmide mana muxu mewzu ghulghula kilindi. Kop yahxi ix idi.amma gep arisida birsining bir gepi munazirining mahiyetini bozuwetti.

Bu kuranni okux jaiz emesmix. Kixiler heyran boldi. Yakup hoja xundak dep petiwa beriptumix.( BU KURANNI BIR KOMMUNIST TERJUME KILDI ) xuning uqun bu kuran toghra terjume kilinghan emesmix, bir dinsiz,imansiz,we kommunizim terbiyeside okup-yetixken bir kixining kuranni toghra terjume kilixi mumkin emesmix, kesten bolsimu menasini bozup dinimizgha duxmenlik kilarmix. Wehakazalar.


Mana muxu hata petiwani bergen haywan 1984-yili yazda taifta oz oyide yakup hoja eskeri dehasining yoklighidin ming neper hotenlik uyghur yax balalarni himitning sayida ( himitning sayi yengisar nahiyesi bilen yerkenning arisidiki uzun bir saymix ) mahusenning eskerlirige kirdiriwetti digen wekeni hikaye kilip bergen,1933-yili 12-ayning 12- kuni merhum reisi jumhurimiz sawut damollam kughan xerki Turkistan islam jumhuriyetining sabik dewlet mudapiye ministiri bolghan SULTANBEG ning kongul rahetligi iqide huddi ming neper insan emes ming dane qumulidek kilip korsutup digen hikayesining bax kehrimani YAKUP HOJA idi.

U kunlerde men mekkining xerki-jenop terepidiki hijret mehelliside mana muxu yakup hojaning oghli bilen yan-yangha ikki willaning biride olturattim.
Yandiki willada yakup hojaning mekkide bir bankida ixleydighan oghli olturatti. Hazir xu oghli 60 yaxtin towen emes.gerqe men bu kixining yakup hojaning oghli ikenligini bilsemmu ,sultanbegning digenliridin men bu melundin yirgengenligim uqun,bir yil uq aylik hoxnidarqilighimizda birer kitim bolsimu yakup hojani sorap bakmidim.peket udul kelixip kalsak salam-sihhat kilixar iduk,baxka hiq kandak hetta gep-soz munasibetimiz hem bolmidi, yakup hojaning mana muxu oghlining oyidemu, yaki baxka bir oydemu olturuxini hem bilmidim we bilmek hem istimidim. Mana muxundak aghringhan ikenmen bu ozimizning joner yarimlirimizdin .yakup hojani birer ketim bolsimu bu oghlining oyige kirip-qikkanda maxinaning iqide yaki koqilarda bolsimu hem kormidim. Amma mana muxu mehmandarqilikta u melunning tehi hayatta ikenligini bilgen idim. we kuranning uyghurqisining besilip qikkanlighini hetta nushisining mekkige kelgenligini bilgen,we belki kuranning uyghurqisini korgen, hetta okughan we hetta xu petiwani Bergen bolghanlighigha karisak , dimek xu kunlerde hayatta we tehi ekli we jismani jehetlerdin jik saghlam ikenligi enik.

Xu kundiki bezmide xu kurandiki uyghur-erep yezighi bilen yezilghan, ALLAH ismining hata yezilghan ikenligini, ALLAH ismining erepqe yani kurandiki xekli bilen yezilixining eng toghra bolidighanlighi munakixe bolindi.men bu nushining wetendiki uyghurlarning okuxi uqun wetende ixlitilidighan uyghur-erep yazighi bilen uyghur tilida yezilghanlighini,undakta bu hil yezilix xeklining toghra ikenligini, eger undak bolmay, erep elipbesi xeklide yezilghanda yurttiki bir uyghurning ALLAH ismini hata okup salidighanlighini eytkan idim.tarihtin beri her kandak ixta uyghur meghlup bolghinidek, bu ixta hem men meghlup boldum we kuranning mekkide besilghan nushisida ALLAH erep yezighi xekli bilen yezildi we yurtkimu xu yezilix xeklidiki nushiliri jik ketti .uni yurtta okughan bir uyghur kandak teleffuz kilidu korgen uyghur bilidu.

Mana muxu makalemning ahirida yakup hojaning yurtta kim ikenligini hiq bilmigenligim uqun eger bilidighanlar bolsa mana muxu makalemning arkasigha ilawe kilip koysa hox bolimen we rehmet eytimen.

ABDULKADIR IBRAHIM TOHTI HOJA ( TURKISTANI )

 

1935-YILI12-AYNING27-KUNI,( HIJRI 1354-YI10-AYNING 01-KUNI ) ROZI HEYTNING BIRINJI KUNI JUME, TENGRI TAGHLIRINING ORTA XIMAL ETEKLIRIGE YERLEXKEN MEXHUR TARIHI YURTIMIZ MANAS XEHRINING XERKI DERWAZISI ( DONG MEN ) YENIGHA YERLEXKEN ,SAYITTEKBIRAJIMNING HOYLISI,HEYT NAMAZIDIN KAYTKAN MANAS EHLI DAGHDUGHA IQIDE SAYITTEKBIRAJIMNING AILISINI HEREMGE UZUTUX UQUN YIGHILGHAN IDI.JUME NAMAZIGHUMU SAKLIMAY KUTUP TURGHAN MAXINIGHA KARAP KALGHAN BU BIR AILE EFRADI YURTTIN BELKI MENGGULUK AYRILIX TUYGHUSI IQIDE EHLI YURTKA NEZIR BERIWATATTI.NEZIRDIN KEYIN URUK-TUKKAN ,EHLI-YURT WE JAMAET YIGHA ZARE IQIDE BIR-BIRSI BILEN WIDALIXIXTI..
24 YAXLARDA BAR ORUK , IGIZ,AK-SERIK KELGEN BIR YIGIT JAMAETNING ALDIGHA QIKIP SOZ KILDI.:BIZ DADIMIZ WE IKKI AKIMIZNING TELEBIGE BINAEN, HEREMGE KOQMEKQI BOLUP YOLGHA TEYYARLIK KILDUK EHLI JAMAET HEKKINGLAR HALAL BOLSUN,.HEREMGE BERIP DADIMIZ WE IKKI AKIMIZ BILEN SAK-SALAMET KORUXKENDIN KEYIN HER BIRLIRIGE HET YEZIP SALAM YOLLAYMIZ.

MANA BU KIXI: YEKINKI ZAMAN SUUDI ARABISTAN UYGHUR TARIHIDIKI MEXHUR XEHIS ABDULKADIR IBRAHIM TOHTA HOJA IDI.EREPQE KISKARTIP OZINI ABDULKADIR IBRAHIM TURKISTANI DEP ATAYTTI.

ABDULKADIR IBRAHIM 1912-YILI 08-AYNING 14-KUNI KUMULDA TUGHULGHAN IKEN.ABDULKADIR IBRAHIMNING OZINING EYTIP BERIXIQE AILESI BILEN TURPAN BAGHRIDIN KUMULGHA KOQUP BERIP KUMUL WANGI XAH MEHSUTNING KOGHUNLIGHINI IJARIGE ELIP TERIP YURGEN KUNLERDE ANISINING KOGHUNLUKTA KURSIGHI AGHRIP, OYGE KAYTIP KELIP OYDE BOXANGHAN IKEN.TAZA QILGE PIXXIGHI KUNLIRI IKEN ( HEKIKETENMU KUMULDA QILGE 8-AYNING BAXLIRIDA PIXSA KEREK ,QUNKI 1977-YILI 4-AYNING BAXLIRIDA WUHANGE BARMAKQI BOLUP POYIZ BILEN KEQIDE TURPANDIN KUMULGHA MANGDUK AY YORIGHIDA MEN POYIZNING TURPANDIN KUMULGHA KARAP YANI OYDIN DONGGE KARAP HUDDI YAYAK MANGGHANDEK ASTA MANGGHININI KORGEN IDIM. ANGLAXLIRIMGHA KARIGHANDA KUMUL MANA MUXUNDAK DENGIZ SEWIYESIDIN JIK IGIZ WE TAGHLIK XEHERMIX, U QAGHLARDIKI TEBII DEHKANQILIKTA QILGINING 8-AYNING BAXLIRI HETTA OTTURALIRI PIXIXI KOP NORMAL BOLSA KEREK ) XU KUNI DESLEPKI ROZA TUTKAN KUN IKEN.DADISI IBRAHIM HAJIM OKUMUXLUK ZAT BOLGHANLIGHI UQUN ADETIMIZ BOYIQE KURANNING BETIGE HIJRI 1330 RAMAZANNING BIRI, MIN GONING BIRINJI YILI SAQKAN YILI DEP KEYT KILIP KOYGHAN IKEN.U KUNLER DEL HITAYNING XINHEY INKILABINING DAGHDUGHISI KUMULDIN TEHI KETMIGEN WAKLAR IDI.


DADISI IBRAHIM HAJIM,ESLI KEXKER KORGHANLIK TOHTI HOJA DIGEN KIXINING BALISI IKEN. DADISI OLUP KETIP KIQIK YETIM KALGHANDA, ENG AHIRKI HOKAN HANI (( TARIHITKI MEXHUR OTTURA ASIYE FEODAL HANLIGHI BOLGHAN ,HOKAN HANLIGHI,1700-YILDIN----------1876YILGHIQE DAWAM KILGHAN IKEN )) HUDAYARHANNING BIRINJI TEHTKE QIKIXIDA KEXKERDIN HOKANGHA ELIP BERILIP HUDAYAR HANNING HOTUNLIRIGHA MEHREMLIKKE SELINGHAN BIR TOP UYGHUR YAX BALALIRINING BIRSI IKEN.HUDAYAR HANNING YURTLIRIDIN TAXKENT 1865-YILI QAR RUSSIYE TEREPIDIN HUDAYARHANDIN TARTIWELINGHAN IKEN.1876-YILI QAR RUSSIYE HOKAN HANLIGHINING KALGHAN TOPRAKLIRINI TAMAMEN OZIGE KOXIWALGHAN IKEN.HUDAYARHAN BIRINJI KETIM KAYSI YILI TEHTKE QIKKAN BU MANGGHA NAMELUM, ((EGER TARIHQI DOKTOR NEBIJAN TURSUN MANA MUXU MAKALENI OKUP KALSA HUDAYARHANNING BIRINJI TEHTKE QIKKAN TARIHINI MUXU MAKALEMNING ARKASIGHA YEZIP ILAWE KILIP KOYSA KOP HURSEND BOLIMEN. )) MANA MUXU HUDAYARHANNING BIRINJI TEHTKE QIKKAN YILI XU BALINI 8 YAXTA DISEK,BU KIXINING TUGHULGHAN YILI TEKRIBEN MELUM BOLIDU.ABDULKADIR IBRAHIMNING DEP BERIXIQE DADISI ABDULKADIR IBRAHIMNI 70 YAXIDIN AXKANDA TAPKAN IKEN.BIR KETIM TEHMINEN 1848-YILI QIKKANDEK KILGHAN IDI.BEZILER BU TARIHNI NIMIXKE BUNQIWALA INQIKLEP KETISEN DEYIXI MUMKIN,BU IXTIYAK MESELESI.INSANDA IXTIYAK BOLMISA HIQ NERSE WUJUTKA QIKMAYDU. MENING MANA BU MAKALENI YEZIXIMMU BIR IXTIYAK MESELESIDUR.MESULIYET MESELESI EMES.

HUDAYARHAN BALILAR BIR AZ QONG BOLUP HANIMLARGHA XEHWANI NEPSI BILEN KARAXKA BAXLIGHANDA U BALILARNI HAN SARAYIDIN QIKIRIWETIP ,ORNIGHA YENGI BALILARNI KOPINQE KEXKER TEREPLERDIN (( OGHIRLAP,BULAP.ZORLUK BILEN ))ELIP KELER IKEN.MANA MUXU IBRAHIM HAJIMMU MEHREMLIKTIN OZ YURTIGHA KAYTIP KELIP,BIR AQISI BILEN KEXKERDE BILLE YAXIGHAN IKEN KEXKERDE OYLENGENMU?,OYLENMIGENMU?, BU TEREPI NAMELUM KEYIN TURPAN TEREPKE BERIP TURPAN BAGHRIDA OYLINIP BALA-QAKILIK BOLGHAN IKEN.

ENG QONG BALISI TEHMINEN,1890-YILLIRI ETRAPIDA TUGHULGHAN KIZ IKEN.IKKINJI OGHLI ABDULHALIK HAJIM TURPAN BAGHRIDA 1900-YILDIN BURUN TUGHULGHAN IKEN, MEXHUR INKILABI XAIRIMIZ ABDULHALIK UYGHUR BILEN BIR YURTLUKWE YEKIN AGHINE IKEN.TUGHULGHAN TARIHINI BUNDAK MOLQERLIXIMIZDIKI SEBEB,ABDULHALIK HAJIM XAIR ABDULHALIK UYGHURDIN BIR NEQQE YAX QONG IKEN.XAIR ABDULHALIK UYGHUR 1901-YILI TURPAN BAGHRIDA TUGHULGHAN IKEN. BAGHRI HELI HEM ANQE QONG BIR YURT EMES, BUNINGDIN 110 YIL EWWEL ELBETTE TEHIMU KIQIK YURT IDI. UNDAK BOLGHANDA BU IKKI ABDULHALIKNING YEKIN TUGHKANQILIGHI BOLUX IHTIMALI BAR. IKKINJIDIN BELKI XAIR ABDULHALIKNI DADISI WE YAKI ANISI KIM BILIDU MANA MUXU QONG ABDULHALIKNING ISMINI OHXUTUP KOYGHANMU?,BUMU EHTIMALDIN YIRAK EMES. 1976-YILI 10-AYDA JIDDIDE WAPAT KILGHAN 3- BALISI ISMAIL HAJIM 1902-YILI TURPAN BAGHRIDA TUGHULGHAN IKEN.4- KIZI AYIMHAN TUGHULGHAN YILI MELUM EMES,MANASNING MEXHUR BAYLIRIDIN USTUN ARTUX IKKISAKLIK ATAHAN XANGYUNING IKKINJI TOKALI IKEN.


ABDULKADIR IBRAHIM TUGHULUP IKKI YAXKA KIRGENDE KUMULDA JAN BAKMAK TES KELIP KAYTIP TUPANGHA KETMEKQI BOLUP, BARIKOL ARKILIK TURPANGHA KOQIDIKEN WE 1915-YILI BARIKOLDE ENG KIQIK KIZI HEYRUNNISAHAN HAJIM TUGHULIDIKEN.MANA BU HEYRUNNISAHAN HAJIM MUXU HIKAYE TIZIKIMIZNING 4- KIXISING HANIMI IDI. 1991-YILI 12- AYDA MEKKIDE WAPAT KILDI.IKKI OGHUL BIR KIZI BAR.

YURT-YURT KEZIP JAN BEKIP YURGEN IBRAHIM HAJIM TEHMINEN1916-YILLIRI PUTUN AILE TAMAMEN MANASKA KELIP YERLIXIDIKEN.IBRAHIM HAJIM HUDAYARHAN SARAYINI KORGEN, KIMBILIDU BELKIM TOMURYOL KORGEN,AZDUR-KOPTUR OKUX-YEZIXNI BILIDIGHAN BOLGHAQKA MANASTA KIXILER BUKIXIGE HORMET KILIP SAYITTEKBIRAJIM DEP AT KOYIXIWALIDIKEN.BU SOZ ESLIDE EREPQE (( SEYYID-EL-EKBER HAJI ))SOZINING UYGHURLARQE BOZULGHAN TELEPPUZ XEKLI IDI.MENASI ULUK EPENDIMIZ ( UYGHUR EJDADLIRIMIZ ISLAM ELLIRIDIN YURTIMIZGHA KELIP MILLETNI ALDAP JAN BEKIX UQUN OZINI PEYGHEMBER EWLADI DEP ATIWALGHAN TARIHTIKI EKILLIK ALDAMQILARNI MANA MUXUNDA ATIXAR IDI ) HAJIM DIGENLIK BOLAR IDI.
MANA MUXU MEXHUR SAYITTEKBIRAJIMNING IKKI OGHLI ABDULHALIK WE ISMAIL 1920-YILLARNING ORTALIRIDA ALTAY BILEN TAXKI MONGGHOL ARISIDA TIJARET KILIDIGHAN MONGGHOL WE KAZAK TIJARETQILERNING TERE WE YUNGLIRINI SETIXIGHA BIDIKLIK KILIDIKEN WE BIR MUDDET ALTAYDIKI ALTUN KANDA MONGGHOLLAR BILEN KAZAK WE UYGHUR WE HITAYLAR ARISIDA TERJUMANLIK KILIP HELI OBDAN PUL TAPIDIKEN.

1930-YILI BU IKKI AKA-UKA DADISINI ELIP HEJGE BERIX UQUN JABDUYDIKEN.DIYIXLERGE KARIGHANDA HEJGE JABDUXNING SEBEBI BIR AZ PUL TAPKANLIGHI UQUN,ETRAPIDIN ENDIXE KILGHANLIGHIDIN IKEN. AMMA ABDULKADIR BIR KETIM MANGGHA BU HAJGE MENGIXINING SEBEBINI PUL TAPKANLIGHI UQUN,HOKUMETTIN YANI YANG ZING XING DIN IHTIYAT KILGHANLIGHIDIN IDI DEP BERGEN IDI.

MEKKIGE KELGENDIN KEYIN BU UQI BIR MUDDET ESKI KESIPI TERIQILIK KILDIKEN.. U QAGHDA BU UQ KIXI TERIQILIK KILGHAN 75 YIL EWWELKI KUXHANE HAZIR HEM BOX YER PETI TURUGHLUK. PUTUN MEKKE NEQQE ON HESSE YOGHINAP KETTI, AMMA MANA MUXU KUXHANINING ORNI HAZIRGHIQE YOL BOYIDA KURUK YERDUR. HEREMNING XIMAL TEREPIDE JENNETUL MUALLA DEYDIGHAN MEXHUR KEBRISTANLIKNING ORTA-GHERIP TEREPIDE HUJUN YOLI USTIDEDUR.

1934-YILI YAZDA ISMAIL HAJIM DADASINING WE AKASINING IWETIXI BILEN YURTTIKI ANASINI WE UKA-SINGILLIRINI ELIP MEKKIGE TAMAMEN KOQUP KELIX UQUN HINDISTAN YOLI BILEN KEXKERGE KELIDIKEN.U QAGHDA KEXKERDE INKILAP BOLGHAN BOLUP, XIMALGHA YANI URUMQI TEREPKE OTUDIGHAN YOL ETIK BOLGHANLIGHI UQUN, MANASKA BIR HET IWETIWETIP OZI MEKKIGE KAYTIP KELIDIKEN KAYTIP KELSE MEKKIDE DADISI WE AKISI WAPAT KILGHAN IKEN. DADISI TEHMINEN90 DIN AXKAN WAKTI IKEN AMMA AKISI ABDULHALIK HAJIM TEHI 40 KA BARMIGHAN IKEN ABDULHALIK HAJIM YURTTA BIR KETIM OYLENGEN AMMA LEKIN BALISI YOK IKENTUK.

BIR KETIM MEKKIDE BIR TUGHKANLAR ARA OLTURUXTA XUNDAK BIR HIKAYE BOLGHAN IDI.ISMAIL HAJIM MEKKIDIN ANASINI EKILIX UQUN YURTKA KETKENDE YURTTIN MANA MUXU HIKAYE TIZIKIMIZNING TORTINJISIDE BAYAN KILIP OTKEN ARTUX RUBATNING ASASI UQUN ARTUXLUK TIJARETQI ABDURRAHMAN HAJIMNING PULINI MEKKIGE ALGHAQ KELGEN HELIKI KUQARLIK HAJI MEKKIGE KELIP ALGHAQ KELGEN PULNI XU QAGHDA MEKKIDE BAR ARTUXLUKLARGHA BERIDIKEN, ZATEN U KUNLERDE MEKKIDE BARMAK BILEN SANIGHILI BOLIDIGHANQILIK UYGHUR BAR WE HEMMISI BIR-BIRINI TONUXIDIKEN XU AMANET PULNI ALGHAN KIXI XU QAGHDIKI AGHINISI ABDULHALIK HAJIM WE DADISI IBRAHIM HAJIMNING ARKA-ARKADIN OLUP KETKENLIGINI KORUP,MANA XU ABDULHALIK HAJIMNING ELIP KOYGHAN YERINI MEN XU PULGHA ELIP KOYDUM DEP YALGHAN EYTIP UYGURLARGHA KORSITIDIKEN. ISMAIL HAJIM YURTTIN KAYITIP KELSE DADISI WE AKISI OLUGLUK. YER HEM KOLDIN KETKEN IKEN XU SEBEBTIN HAZIRKI ARTUX RUBATNING ASASI MANA MUXU ABDULHALIK HAJIMNING IDI DIGEN HIKAYE BOLUNGHAN IDI. ELBETTE RAS XUNDAK BOLSA AHIRETTE QIKIDU.BU DUNYADA KANUNI DELIL-ISPATI YOK HIKAYE TERIKESIDIKI GEP- SOZLER AMMA HELI ASASI BAR GEP.MANA MUXU ISMAIL HAJIMNING YETTE KIZI WE NEBIRE-QEBIRELERI BAR

EMDI KELEYLIK HIKAYEMIZNING BAXIDIKI MANASTIKI ROZI HEYT KUNIGE,XU KUNI NEZIR QIRAKNI BERIP BOLUP BU AILEDIN MANASTA KALGHAN BEX KIXI HEREMGE YOLGHA MANGIDIKEN. ABDULKADIR IBRAHIM, ANISI ESLI TURPAN BAGHRILIK AYXEMHANHAJIM,SINGLISI HEYRUNNISAHAN HAJIM WE OGHLI MEMET, ABDULKADIRNING AQISINING KIZI MERYEMHANHAJIM, BU EYEL MANASTIKI MEXHUR USTUN ARTUXLUK BAY SODIGER ATAHAN XANGYUNING KIZI1994-YILI TAIFTA OLUP KETTI. BULAR XU MANGGHINIQE QOQEKKE BERIP XU YERLIK SAKQI IDARESIDIN PASAPORT ALGHAN IKEN.MEN U PASAPORTNING BIR SURETINI KORGEN IDIM. 09-01-1936-YILI QOQEK SAKQI IDARESIDIN BERILGENLIGI YEZIGHLIK IDI.ULAR XU MENGIXIDA KAZAKISTANNING XEMEY XEHRIGE KELIP U YERDIN POYIZ BILEN MOSLIWAGHA KELIP, MOSKIWADIN POYIZ BILEN KIRIMNING ODESSA XEHRIGE UYERDIN PARAHOT BILEN ISTANBULGHA KELGEN IKEN.ABDULKADIR IBRAHIM BIR KETIM MANGGHA XU SEPERIDE ISTANBULDA EMINONU YENI JAMIIDE BIR PIXIN NAMAZI OKUGHANLIGHINI PIXIN NAMAZDA IMAMNING ARKASIDA OZI BILEN 11 KIXINING BILLE BIR SEP BOLUP NAMAZ OKUGHANLIGHINI EYTIP BERGEN IDI, HEKIKETEN U KUNLERDE MUSTAFA KAMAL TURKIYEDE NAMAZNI HER-KIMGE QEKLIGEN KUNLER IDI.HEYRAN BOLARLIGHI XUKI TARIHTA UQ KIT,EGE ISLAMNI YAYGHAN BU MILLET OZ HAKIMIYETIDIN KORKUP XU KUNLERGE RAZI BOLGHAN IDI. BUNINGDIN AMET KELGENDE INSANNI IDARE KILMAKNING ANQE TES IX EMESLIGINI KORIWALGHILI BOLIDU.UYGHUR MILLITINING KOLIGHA WETEN KELSIMU IDARE KILALMAYDU DIGENLERGE XU KUNLER KELGENDE XUNDAK USTILIK BILEN IDARE KILALAYDIGHANLIGHIMIZNINMG DELILIDUR BU IXLAR. ABDULKADIR IBRAHIM XU SEPERIDE AILEQE HEMMISI XU YILKI HEJ SEPERIGE YETIXKEN IKEN. BU MEWZUDA MANA BU HIKAYE TIZIKIMIZNING 4-KIXISINING MAKALESINI OKUSANGLAR XU YILKI HEJ TARIHLIRI MELUM BOLIDU.

ABDULKADIR IBRAHIM MANASTA BIR RET OYLENGEN WE BIR OGHLI TUGHULUP OLUP KETEKN IKEN.XU KUNDIKI SEPERIDE KARNIDA ALTE AYLIK BALISI BAR HATUNI HELIMEHAN HAJIMNI TALAK KILIWETIP YOLGHA QIKKAN IKEN.U HATUNDIN BOLGHAN KIZI TEHMINEN XU YILI YANI 1936-YILI 3- AYLARDA MANASTA TUGHULGHAN WE HAZIR MEKKIDE HAYAT.

ABDULKADIR IBRAHIMNING OZ AGHZIDIN ANGLIGHINIMIZ 1931WE1932-YILLIRI LENINDIN KEQIP MANASKA YERLEXKEN AK ORUSLARNING KIZLIRIDIN BIR RUS KIZIGHA AXIK IKEN KEYIN BU RUS KIZNI ALMAKQI BOLGHANDA U AK ORUSLAR SHENG SHI CAI GE YARDEM BERIP GHOJA NIYAZ HAJIMLAR BILEN URUXUX UQUN URUXKA URUMQI TEREPLERGE KETIDIKEN,BUNINGGHA QIDIMIGHAN ABDULKADIR IBRAHIM YOL USTIDE RUSSIYEGE BERIP BIR RUS KIZI ALIMEN ANAMLARNI XU YERDIN HEREMGE YOLGHA SELIP KOYIMEN DEP NIYET KILIP YOLGHA QIKKAN IKEN.KISMET U KIXINI HAYDAP UDDUL MEKKIGE ELIP KEPTU.

ABDULKADIR IBRAHIM MANASTA AHIRKI BIR NEQQE YIL BURHAN XEHIDINING AQKAN TUSENGONGSINING MANAS XOBESINING MUDIRLIGHINI KILGHAN IKEN.DIYIXIQE ALTUNNING KURSI QUXUP KETIP JIK ZIYAN TARTKANIDA ( MENINGQE BELKI HIYANET BOLSA KEREK ) HOKUMET BUNI SURUXTE KILIP HIYANETQI DEP KOLGHA ALMAKQI BOLGHANDA BURHAN XEHIDI ARIGHA KIRIP TURMIGE KIRIP KELIXTIN KUTULDURUP KALGHAN IKEN.BIR MUDDET MANASTA IKKI KOZI TAMAMEN KORMES BOLUP KELIP URUMQIDE RUSNING DIHTURHANISIDE DAWALINIP SAKAYGHAN IKEN.WETENDIN QIKIXTIN BURUNKI KUNLERDE SOZUNEK KESILIGE GIRIPTAR BOLUP KELIP MEKKIGE KELIPMU HELI UZUN YIL MANA MUXU KESELNING DERDINI TARTIP YURGEN IKEN KEYIN MEKKIDE UQ RET OYLENGEN BOLSIMU BALASI BOLMIGHAN IKEN BEZI URUK-TUGHKANLIRI BUNING SEBEBINI XU YURTTA KELIP KALGHAN HATUNI BILEN KURSAKTIKI BALIGHA KILGHAN ZULUMDIN DISE ,ABDULKADIR IBRAHIM BUNI XU SOZINEK KESILIDIN DEP BILETTI.MEKKIGE KELIPMU HELI UZUZN YIL BIR DIYIXLERGE KARIGHANDA 14 YIL NEXE QEKIP YURGENLIGINI OZ NEQQE RET EYTIP BERGEN IDI.BIR KUNI TAIFTIKI GUMULUK ABDULHAMIT ZAYIT HAJIM MUNDAK BIR HIKAYE KILIP BERGEN BIR KUNI TAIFTIN QUXUP OYINING ALDIDIN OTUP KETIP BARSAM,ABDULKADIRAJIM IMARETINING ALDIDA OLTURUPTU OTUP KETIP BERIP SALAM KILSAM HEY ABDULHAMIT HAZIRMU HEM QEKIP TURDUNGMU?. DEYDU YOKSU GHOJAM AXU OZLIRI BILEN QEKKENQE DISEM AGHZINGGHA KARAP GEP KIL DEYDU, INKAR KILALAMLA, ABDULLAHAN HAJIMGHA TORT-BEX OKKA ELIP KOYGHIN DEP HER HEPTISIGE TAPILIGHANLIKLIRINI DIDIM DEP HIKAYE KILIP BERGEN IDI. HEKIKETEN MANA MUXUNDAK OZ TENGTUXLIRIGHIMU BEZIDE HAKAWURLUK KILIDIGHAN, KIXI YARATMAYDIGHAN KIBIRLIK KIXI IDI. AMMA BU KIBIRLIK U KIXIGE YARIXATTI. QUNKI YURTIMIZ BOLUP OKUP YETIXKEN BOLSA BIR DEWLETNI IDARE KILALAYDIGHAN KABILIYET ,ZEKA, WE EKILGE IGE KIXI IDI.HAYAT TEJRUBESI BU KIXIGE UGETMIGEN NERSE KALMIGHAN IKEN. NIMINI BILETTI DEP EMES, NIMINI BILMEYTTI DEP OYLAP KALIMEN BEZIDE,MEKKIGE KELGEN DESLEPKI YILLIRI KUXHANILARDA UQOGEQILIK KILP BEKIPTU KEYIN ELIP KELGEN ALTUNLIRI TUGEP HARLINIP KALIPTU,IKKINJI DUNYA URUXINING DESLEPKI MEZGILLIRI, YOLLAR ETILIP KETKEN IX YOK PUL YOK, YEYDIGHAN YOK, UNING USTIGE BU KIXI KESEL HETTAKI ETTIGENDE SAYE QUXUP TURIDIGHAN IMARETNING ASTIGHA OLTURUP, BIR BOLKA, BIR BIGIZ AZIRAK YIP-YINGNE WE ESKI MAXINA QARKINING BIR PARQESINI KOYUP-KOYUP PIXINGIQE OLTURSA BIR KIXI KELIP AYAGHINI YAMATMAYDIKEN , ZATEN OZI HEM YAMAKQILIKNI BILMEYDIKEN XUNDAK KUNLERNING BIRSIDE ANISI AYXEMHANHAJIM IMINAJIMXANGHAY DIGEN ( MANA MUXU HIKAYE TIZIKINING 12-SIDE TILGHA ELINGHAN KIXI HAZIR HEM HAYATTA, BULAR ABI HAYAT MEWISINI YEP, ABI HAYAT YEGHIDA OZLIRINI YAGHLIWALGHAN BOLSA KEREK) KIXIGE OGHLUM SILI BERIP OGHLUM ABDULKADIRNING KOLTUGHIDIN YULEP UDULDIKI IMARETNING ASTIGHA YOTKEP KOYGHAN BOLSILA HAZIR U OLTURGHAN IMARETNING ASTIGHA KUN QUXUP KALDI DEYDIKEN BU IMINAJIM BARSA DIGENDEK ABDULKADIR BU IMARETNING ASTIDIN U IMARETNING ASTIGHA KESEL SEBEBIDIN OTELMEY OLTURGHAN IKEN.IMINAJIM YERIDIN YOTKEP KOYUP : ABDULKADIRAJIM SILI BUNDAK OLTURGHIQE MANGGHA OHXAX SU SATSILA BIR GIRBENI OZLIRIGE IKKI GIRBENI HOJANIGHA SATILA BU OLTURUXLIRIDIN JIK YAHXI EMESMU? DIGENDE ABDULKADIR IBRAHIM: IMINAJIM ,KORUP TURUPTILA BU IMERETNING ASTIDIN U IMARETNING ASTIGHA YOTKILELMISEM ,KANDAKSIGE GIRBE KOTURUP SU SATIMEN DIGEN IKEN.U KUNLERMU OTUP ASTA,ASTA BU KIXI SAKIYIP MEKKE WE MEDINEDE HEREMDIKI EREP DIN ALIMLIRINING DERIS HALKILIRIGHA BERIP DERIS TINGXAP HEM EREPQISINI ILGIRILITIPTU HEM BILIM ALGHAN IKEN.DUNYA ISLAM BIRLIGINING BIRINJI BAXLIGHI MUHAMMED HERKANI MANA MUXU DERIS HALKILIRIDA ABDULKADIR BILEN BILLE DERIS ALGHAN SAWAKDAXI IKEN 1980-YILLARNING BAXIDA KOP KETIM BU KIXINI IZDEP ALAKE KILGHAN IDI. MEHAMMED HERKANIMU ABDULKADIR IBRAHIMGE JIK HORMET KORSITER IDI.

DADISI,AKISI,WE ANISI UQILISI HAZIRKI MEKKINING XUBEYKE MEHELLISIDIKI TARIHI MAZARLIKTA YETIGHLIK. BU MAZARLIK HAZIR IXLITILMEYDU.

ABDULKADIR IBRAHIMNING YENE HIKAYE KILIP BERIXIQE MANA MUXU IKKI HEREMDE DERIS ELIP YURGEN YILLARDA OYLENMEKQI BOLUP BIR KUNI BAXKILARNING TONUXTURUXI BOYIQE BIR AFRIKILIK KARA HATUNGHA OYLINIXNI TELEP KILIPTU, U KARA HATUN BIR NEQQE KUN MUHLET BERGIN MEN ISTIHARE KILIP BAKAY DEPTU WE IKKI KUNDIN KEYIN ISTIHARE KILSAM QUXMIDI DEP OYLINIXNI RET KILGHAN IKEN.TEHMINEN 1940-YILLIRI ABDULKADIR IBRAHIM KEXKERDIN ERI BILEN HEJGE KELIP ERI OLUP KETIP TUL KALGHAN SADETHAN HAJIM BILEN OYLENGEN IKEN.SADETHAN HAJIM 31-05-1987-YILI MEKKIDE OLUP KETTI BU IKKISIDIN BALA BOLMIGHAN IDI.

1963-YILLIRI YENE KEXKERLIK OMER BAYNING TUGHKANLIRIDIN NURESMAHAN HAJIM BILEN TORT BEX YIL OY TUTKAN BOLSIMU YENILA BALA BOLMAY KOYIWETEKN IKEN.1967-YILINING BAXLIRIDA KARGHILIKLIK ABDURRIYIM HAJIM DIGENNING 12 YAXLIK KIZI BILEN OYLEN IKEN HAZIR U HANIMDIN IKKI KIZI BAR. IKKISI HELI HEM ER-HATUN.

ABDULKADIR IBRAHIM 1950-YILLIRINING KIRIXI BILEN MEKKIDIKI HEREMNING BAB-IBRAHIM DIGEN DERWAZISI TEREPTE DUKAN EQIP TIJARETKE ATILGHAN IKEN.MANA MUXU SEWEPTIN 1949-YILDIN KEYIN WETENDIN QIKKANLAR ,BIZ KELSEK ABDULKADIRHAJIMNING BABI-IBRAHIMDE DUKANI BAR IKEN DIYIXI XUNING UQUN IDI.

17-07-1956-YILI BURHAN XEHIDI KIZIL HITAY HEJ OMIGINI BAXLAP KELIP HEJ KILDI. XU QAGHDA MEKKE UYGHURLIRI WETENDIN TAMAMEN HEWERSIZ,IKKI DEWLET ARISIDIKI MUNASEBETLERNING UZAKLIGHIDIN ULAR BILEN KORUXUXTIN KORKUP YURGENDE ABDULKADIR IBRAHIM ULAR YATKAN OTELGE BERIP BURHAN XEHIDI W BAXKILIRI BILEN KORUXUP, YURTIMIZNING WE MILLITIMIZNING EHWALLIRINI IGELLIGEN, WE U HEJ OMIGIDIKI BURHAN XEHIT BAXLIK BAXTA, ENWER HANBABA, NIMXEHIT ARMIYE DAMOLLA KATARLIK HEJ WEKILLIRINING MEKKE UYGHURLIRINI WETENGE ZIYARETKE DEWET KILIXIGHA KARXI QIKIP: SILER HAZIR MILLETKE WEKILLIK KILALMAYSILER,YURTIMIZ KIZIL HITAYNNG ESARETI ASTIDA, BIZ WAKTI KELGENDE KAYTIMIZ DIGEN IKEN.MANA MUXU ZIYARETIDE ABDULKDIR IBRAHIM BURHAN XEHIDIDIN BIR KIZINING MANASTA HAYATTA IKENLIGINI BILGEN WE U KIZIGHA HET IWETKEN IKEN . HALBUKI XU KAYTIXIDA BURHAN XEHIDINING IKKI PUTI BIR OTUKKE TIKILIP KETTI.U QAGDA HUR DUNYADA YAXAWATKAN UYGHURLARNI YETTE BAXLIK YALMAWUZNING AGHZIGHA DEWET KILGHUQE. OZUNGNING JENINGNI KUTULDURSANGQU?.HAZIR HEM MUXUNDAK EKLI YOK KIZIL HITAY KADIRLIRI OZINING KIMLIGINI BILMEY,QET ELDIKI UYGHURLARNI WETENGE DEWET KILIDU, SEN KAYSI SALAHIYETINGGE ASASEN BIZLERNI WETENGE DEWET KILISEN ?.SEN KIMDIN IJAZET ALDING?. BIZ OZ WETENIMIZGE BERIXKA SENDIN, WE SANGGHA OHXAXLARDIN IJAZET ELIP BARMAYMIZ. BIZ YURTIMIZDIN KAYTIP KETKILI QIKKANLAR WAKTI KELGENDE OZIMIZ KAYTIP KETIMIZ.

ABDULKADIR IBRAHIM BIR AZ BALDUR PUL TEPIP BAY BOLGHANLARDIN IKEN , 1961-YILI MEKKINING MISFELE MEHELLISIDE BEX KEWETLIK IMARETNI OZINING MULKI KILIP SALGHANDA, ( U IMARET HAZIRMU XU 1961-YILI SALGHAN PETI HIQ OZGERMIDI )PUTUN MESFELE MEHELLESIDE ENE XUNQILIK BIR IMARET U YAKTA TURSUN,ETRAPIDA BIRER KEWETMU PIXXIK HIX OY YOK IKEN. HAZIR MEKKINING MESFELE MEHELLISINI NEWYORKNING MENHATTANGHA OHXUTUXKA BOLIDU.ABDULKADIR IBRAHIM MEKKE UYGHURLIRINING IQIDE ENG EWWEL OZI MAXINA SETIWALGHAN WE MAXINA HAYDIGHAN UYGHURLARDINDUR.60-YILLARNING BAXIDIN BAXLAP OZ MULKI CADILLAC MAXINISINI OZI HAYDAR IKEN.OTTUZ YILGHA YEKIN HEREMNING XIMAL TEREPIDIKI MUDDAA KOQISIDA DUKANI BAR IDI. HOKUMET BABI-IBRAHIMNI BOZUP HEREMGE KOXKANDA ENE XU TEREPKE DUKANINI KOQURGEN IKEN.

ABDULKADIR IBRAHIM 1976-YILI 10-AYDA JIDDEDE OLUP KETKEN AKISI ISMAIL HAJIM BILEN 1966-YILI AFGHANISTANGHA ZIYARETKE BARGHA IKEN , MEKSET YURTIMIZGHA BARALMISAKMU ,YURTIMIZGHA YEKINIRAK YERLERGE BERIP KELEYLIK IKEN.KISKISI MANA MUXU ABDULKADIR IBRAHIM WE IKKI AKISI DADASI-ANASI BOLUP SEKKIZ KIXI MEKKIGE KELIP YERLEXKEN IKEN ARIDIN 75 YIL OTUP BUGUNKI KUNDE MANA MUXU SAYITTEKBIRAJIM LEKEMLIK IBRAHIM HAJIMNING EWLADI, PEKET SUUDI EREBISTANDILA HAYATTA MEWJUDI 200 GE YEKIN, BUNINGDIN UYGHURLARNING MANA MUXU YURTTIKI NUPUSUNI BILIWALGHILI BOLIDU. UNINGDIN BAXKA U KIXINING EWLADLIRI OZBEKISTAN, KAZAKISTAN,KIRGHIZISTAN WE WETENDE YENE 100 DIN AXIDU. DIMEK DESLEPKI BALISINI 1990-YILLIRI TAPKAN DISEKMU,115 YILDA BIR ER HATUN DUNYADA 300 GE YETKEN.BU MISALDIN BIZ UYGHUR MILLITI OZ NUPUSIMIZNI TEKRIBEN MOLQERLIYALAYMIZ.


ABDULKADIR IBRAHIM WETENDILA OKUR-YAZAR KIXI IDI, WETENDIN QIKKANDIN KEYINMU OZ-OZINI TERBIYELEP YETIXTURUP QIKKAN , EREP TILINI OBDAN DEREJIDE OKUP-YEZIXNI BILETTI. UNDIN BAXKA TURKIYE TURKQISINIMU OKUP YAZATTI.40-YILLARNING BAXLIRIDIN TARTIP HEREMDIKI DERIS HALKILIRIDA WE SULTAN DAMOLLA DEYDIGHAN BIR OZBEK ALIMDA OKUP DINI SAWADINI QIKARGHAN KURAN WE HEDIS ILMIDIN HELI OBDAN SOZ AQALAYDIGHAN KIXI IDI. EREBISTANDIKI BEZME WE SORUNLARDA KOPINQE EHLI SORUNGHA WAAZ WE NESIHET KILATTI. UYGHURLAR KOPINQE ABDULKADIR IBRAHIMNING MESLEHETISIZ BIRER QONG IXKA TUTUX KILALMAYTTI.

DINI SEHNINI BAXKILARGHA BERMIGINI BILEN,SIYASI SEHNIDE MERHUM ISA YUSUF ALPTEKIN EPENDINI KATTIK DESTEKLEYTTI.BU MESELEDE TAKI EYSA EPENDI KERIP , HUSEYIN KARI ISLAMI SUUDI EREBISTAN WETENDAXLIGHIGHA OTKIQILIK,IZQIL TURDE HUSEYIN KARI ISLAMINING ZIDDIGHA ISA YUSUF ALPTEKIN EPENDINI TUTUP KELDI.EYSA YUSUF ALPTEKIN EPENDINING ISLAM EKIDISIDIKI EKSIKLIKINI KORUP TURUP ENG AZ TENKIT KILGHAN BIRLA KIXI MANA MUXU ABDULKADIR IBRAHIM IDI, HALBUKI ABDULKADIR IBRAHIM ENG MUTEESSIP DINI ZAT IDI. BU HEREKETI UNING PEKET UYGHUR MILLI DAWAYIMIZGHA BOLGHAN QONGKUR SADAKETIDIN KELGEN YOL KOYIXI IDI. MILLI WE SIYASI DAWAYIMIZNING ISTIKBALI UQUN BUNINGGHA MEJBUR IDI .SEBEBI BU KIXINI UNDAK-MUNDAK DIGEN BILEN ORNIGHA BU KIXI KILALAYDIGHANNI KILALIGHIQILIK BAXKA IKKINJI BIR KIXI NING YOKLIGHIGHA IXENGENLIGIDIN IDI. PEKET 80- YILLARNING AHIRIDA EYSA YUSUF ALPTEKIN KERIP , HUSEYIN KARI ISLAMI SUUDI ARABISTAN WETENDAXLIGHIGHA OTKENDIN KEYIN ANDIN SIYASI SEHNIDE EYSA YUSUP EPENDINI EMES, HUSEYIN KARI ISLAMINI TUTIDIGHAN BOLDI.

1979-YILI YAZDA ABDULKADIR IBRAHIM TOHTA HOJA 1949-YILDIN KEYIN TUNJI YURTKA BARGHAN KIXI BOLDI. YANI YURT YOLINI DESLEP AQKAN KIXI BOLDI.BU WEKELIKNI BIR AZ OZ AGHZIDIN ANGLAYLI: DUNYA GEZIT-JORNALLIRIDA KIZIL HITAY IXIKNI EQIWETTI, QET DEWLETLERDIN KIRIP QIKIXLAR KOPIYIWATIDU DEP OKUYTTUK.1978-YILI YAZDA MAXINAM BILEN TURKIYEGE KETIWETIP URDUNNING AMMAN XEHRIDE BIR NEQQE KUN TURUP KALDUK KIZZIKIP URDUNDIKI KIZIL HITAY ELQIHANISIGHA KIRDIM. EHWALNI EYTIP MANASTA KIZIM BAR BERIP KORUP KELMEKQI IDIM DIDIM. HITAY ELQISI BUNING MUMKIN IKENLIGINI EYTTI WE MANA XU KUNDIN KEYIN HAYATIMNING AHIRIDA YURTKA BIR BERIP KELIXNI KONGLUMGE PUKKEN IDIM. HALBUKI SAUDI ARABISTAN WETENDAXINING U KUNLERDE KIZIL HITAYGHA BERIP KELIXI NORMAL EHWAL EMES IDI.XU SEBEBTIN IKKINJI YILI HONG KONG GHA TIJARET YERMENKISIGE BARIMENNI BAHANE KILIP HONG KONG YOLI BILEN WETENGE KIRIP QIKTIM.

ABDULKADIR HAJIM YURTKA KETIPTU,ABDULKADIR HAJIM YURTTA IKEN,EREBISTAN UYGHURLIRI IQIDE 8 BAL YER TEWREP KETKEN IKEN.ABDULKADIR HAJIMDIN EMES, OZLIRINING BU YURTTIKI KELEQIGIDIN JIKIRAK ENDIXE KILIXKAN IKEN.BUMU ABDULKADIR IBRAHIMNING BAXKA UYGHURLARDIN BEKEREK UZAKNI KORELEYDIGHANLIGHINING DELIL-ISPATI IDI.ABDULKADIR IBRAHIMNING YURTKA BARGHANDIKI EHWALINI BIR AZ YURTTIN BILLE ELIP QIKKAN BIR NEBIRESIDIN ANGLAYLI XUNDAK DIGEN IDI U NEBIRESI: QONG DADAM YURTKA BARGHANDA HER YERDE HUSEYIN KARI ANDAK,HUSEYIN KARI MUNDAK DEPLA YURDI MEN BU HUSEYIN KARI DIGEN KIXI RAS XUNDAK ESKI KIXI OHXAYDU QONG DADAMNI RAS YAMAN KORIDIGHAN DEP OYLAPTIMEN,ESLIDE U KUNLERDE IKKISI EYSA EPENDI MESELESIDE BIR-BIRSI BILEN KARMU-KARXI KORUXTE IKEN YANI OQUK KILIP EYTKANDA HUSEYIN KARI ISLAMI UYGHUR SIYASI DAWASIDA ABDULKADIR IBRAHIMNING OZINI EMES, EYSA EPENDINI TUTKANLIGHIDIN AGHRINAR IKEN.KEYIN MEN ARABISTANGHA KELGENDIN KEYIN KARISAM HUSEYN KARAJIKAM HEKIKETEN ANGLIK,KABIL,WE MILLETQI AKIMIZ IKEN DEP BERGEN IDI.

HEKIKETENMU 90-YILLARNING BAXIDIN TAKI HAZIRGHIQE BU IKKI ZAT UYGHUR SIYASI DAWASIDA HIQ AYRILMAY BILLE BOLDI.

1993-YILI 5-AYDA ABDULKADIR IBRAHIM, HUSEYIN KARI ISLAMI,ABDULKADIR EHMET,ABDULGHAFUR EMIN,WE USTAZ MUHAMMED EMIN KASIM BEX KIXI KAZAKISTAN HOKIMETINING DEWETI BILEN ALMAATA, BIXKEK,WE TAXKENT ZIYARETLIRIGE BARDI.BU BEX KIXILIK ZIYARET OMIKIDE ABDULKADIR IBRAHIM DINI ALIM,HUSEYIN KARI ISLAMI SIYASI BAX LIDER, ABDULKADIR EHMET FABRIKATOR,ABDULGHAFUR EMIN ENG QONG BAY, WE MUHAMMED KASIM EMIN MEXHUR YAZGHUQI WE EDIP SUPITIDE DEWET KILINGHAN IDI. BU HEKIKETEN HUSEYIN KARI ISLAMI QET ELDIKI UYGHUR SIYASI SEHNISIGE YOL BAXQI BOLUP QIKKANDIN KEYINKI ENG MUWEPPEKIYETLIK BIR IX IDI.


ABDULKADIR IBRAHIM 1985-YILDIN TAKI 1987-YILGHIQE BEYTULLAHDA XERKI TURKISTANLIKLARGHA DERIS EYTTI.HER KUNI NAMAZ XAMDIN TAKI HUPTENGIQE ETRAPIDA 20 WE 30 KIXI ABDULKADIR IBRAHIMNING DERISINI ANGLAYTTI.XU TARIHTIN KEYINABDULKADIR IBRAHIM OZINING RESMI METBU KEGHEZLIRIGE ( ABDULKADIR IBRAHIM TURKISTANI MUDERRIS BEYTULLAHIL-HARAM LIL-TURKISTANIYIN ) DEPBAX ISIM KOYIDIGHAN BOLDI.

1994-YILI ABDULKADIR IBRAHIM IKKINJI KETIM YURTKA BARDI,WIZE ELIXTIN TEREDDUT KILGHAN IDI AMMA HITAY NIME OYLIGHAN BOLSA WIZE BERDI. PUTUN AILESINI ELIP BARDI, MANA XU SEPERIDE ANGLIGHAN BIR HIKAYENI BU YERDE YEZIP KOYAY. TURPANGHA BARGHANDA TURPAN WALISI ABDULKADIR IBRAHIMGHA HAJIM OZLIRI MUMKIN BOLSA WETENGE MEBLEGH SELIP TIJARET KILSILA YURT YAHXI BOLUP KETTI HOKUMETIMIZ KIZGHIN KARXI ALIDU DIGEN IKEN BUNINGGHA ABDULKADIR IBRAHIM KATTIK AQQIGHLAP TURUP U TURPAN WALISIGHA: YURTIMIZDIKI PUTUN BARI-YOKIMIZNI HITAY ELIP KETTI, ENDI XU MUBAREK YURTLARDA TAPKAN TUGKENLIRIMIZNIMU EKILIP BU HITAYLARGHA TAXLAP BEREYLIKMU? DIGEN IKEN ARIDIN BIR-NEQQE KUN OTKENDIN KEYIN BU EKILSIZ DOT WALINI IXTIN BOXUTUWETIPTUMIX.

ABDULKADIR XU WETENDIN KAYTIP KELIP IKKINJI YILI YANI 1995-YILI AILESI BILEN BILLE AMERIKAGHA BARGHAN IDI. HAZIRKI SURGUNDIKI XERKI TURKISTAN HOKUMETINING SIYASI ASASI MANA XU KUNLERDE AMERIKADA ETILGHAN IDI.

ABDULKADIR IBRAHIM ENG AHIRKI KETIM 1999-YILI TURKIYEGE SAYAHETKE BARGHAN IDI. 17-08-1999-YILIDIKI ISTANBULDIKI YER TEWREXTE TARABYA OTELIDE IKEN ERTESI YER TEWRIGENGE 1000 DOLLAR YARDEM KILIP KAYTIP KELGEN IDI.

ABDULKADIR IBRAHIM 2002-YILI 10-AYDIN BAXLAP YURUYELMES BOLUP KALDI .HAZIR TAMAMEN YATAKTA AMMA EKLI KIXI TONUYDU WE GEP SOZ KILALAYDU PUTUN WETENPERWER UYGHUR MILLETQILIRINING BU KIXINING HAYATIGHA DUA KILIXLIRINI UMIT KILIP MANA BU UZUN-UZUN TERJUME HALNI TUGETTIM