(29)

MUHEMMED KURBAN TOGE

Oct. 5, 2005 


Herem uyghurliri haji memet,dep atixatti.esli astin artuxning tijen digen yurtidin kunajim toge digen kixining oghli,surgundiki sherki turkistan hokumetining sabik bax ministiri enwer yusup turani [RICHARD KENNIDY] ependining anisining akisidur.

1949-yili wetendin heremdiki dadisigha tartixip yurttin hijret kilip qikkanda 20 yaxlarda bar ikenmix. 1950-yili bax baharda mekkige yetip kelgen iken.dadisi kunajim toge ,1935-yiln1936-yilgha baghlighan yili kixta astin artuxtin hejge mangghan bir gurup hajilar bilen ustun artuxning torghat yoli bilen sewit ittipaki kirghizistan jumhuriyetining ox xehrige otup,u yerdin poyiz arkilik,moskiwa,Odessa,Istanbul,misir yoli bilen hejge kelgen iken xu yili hejge ulgirelmey ikkinji yili,1937-yili hej kilghan iken,tehminen 60-yillirining op-qoriside olup ketken bolsa kerek.bu yezilghan terjumehalgha mumkin bolsa enwer yusup turani ependi toluklima yezip koysa memnun bolimen.

haji memet igiz boyluk,semiz kelgen kulupla turidighan, bir dane altun qixi bar qiraylik kelgen kixi idi.ozi taifta olturatti,suudi erebistan wetendaxlighini alalighan uyghurlardin idi.hetta taiftikidin baxka jiddining" haretel buhari"[ALLAHgha xukurler bolsunki,erebistanning mekke,medine,jidde,taif tin ibaret bu tort xehride birerdin uyghur we ozbekler topluxup olturaklaxkan mehelleler bar,mana bu mehellilerge xu uyghur we ozbeklerge nisbet kilip haratel buhari dep nam koyghan] mehellisidimu ikki kewet mulk oyi bar idi,ozi asasen taiftiki dukinida kex satatti,ozi kiqik peil,mungdaxkak,gepni asta kilidighan kixi idi .daim baxigha ak doppini qingdap kiyip,erepler baxigha artidighan kizil yaghlikni ong dolisigha taxlap,bexini yerdin kotermey senggilitip asta mangatti ,ayda birer ketim heremde namaz okup,tawap kilghili yaki mekkidiki birer toy-tukun,mehmandarqiliklargha mekkige quxup kalsa [qunki mekke oyda ,taif dongde we hijaz tagh tizmilirining,ottura kismidiki kur taghlirining ustige jaylaxkandur ] kopinqe oz yurtlighi artux rubatning bax naziri, artux tijenlik abdurrehim karajimning oyige quxup konup kalatti.mana xu sebebtin men u kixini ayda birer ret mesjidil-haramda,yaki toy-tokun,nezir-qirak we mehmandarqiliklarda korup kalattim.we her koruxkenimixde heli uzun taghdin baghdin sozlixettuk.kopinqe gep-sozliride jiddi emes idi. oylanmayla sozleytti,gep-sozliride hiq mesuliyet almaytti,eklige nime kelse xuni sozleytti,eger karxisidikide konglige yakmaydighan birer gep-soz yaki hereket sezse derhalla jawap kayturidighan,kerek bolsa bir minottila uningdin hapa bolup ketidighan, amma ertesi tonogun otken ixni tamamen untulup ketidighan mijezi bar idi.1986-yilni 1987-yilgha baghlighan kix ayliri idi,abdulkadir ibrahim tohta hoja mesjidil-haramda xerki turkistanliklargha kuran we hedistin deris eytiwatkan kunliri idi.her kuni akxam namizi bilen hupten namizi arisida wetendin qikip yerlixip kalghan kona uyghurlardin 25-30 uyghur abdulkadir ibrahimning deris halkasida deris anglaytti.u kuni haji memetmu deriska kelgen iken,biz ikkimiz halkining texidirak olturghan ikenmiz,bir haza men qongkur hiyalgha qomup ketiptimen we abdulkadir ibrahimning nime toghrilik hedis eytkinini hem anglimaptimen,birdinla haji memet manggha karap hapa bolup qeqilipla ketti,ittik dikketimni yighip gep-sozlirini anglisam,abdulkadir ibrahimning eytkan hedisidin hapa boliwatkan iken," undakta mening bekiwalghan balam xermu?,bu kandak digen gep,abdulkadirajim nime dep joyiliwatidu " didi, eslide bu yerde abdulkadir ibrahimning eytkan hedis derisige koxulmighanlik emes,huddi men yukurida teswirlep otkendek oz ehlakini kiliwatkan iken.nime gep dep soridim ,didi : abdulkadirajim ikki xerning balisi xer deydu, [ bu yerdiki xer sozi zani we zaniyege karitilghan idi ] undakta mening bekiwalghan balammu xermu? . men hajika abdulkadirajim oz iqidin qikirip sozlewatkini yok ,hedis kitaptin terjume kilip sozlewatidu,bolmisa hedis tugigendin keyin ozidin sorap baksila? Nime deydikin,didim." yak men sorimaymen sen sorap bakkin." didi.men : " makul men deristin keyin sorap bakay," didim.hekiketende deristin kaytip ketiwetip maxinida wekelikni tepsili eytip abdulkadir ibrahimdin sorisam:"ene hediste eytip turuptughu,ikki xerdin bolghan bala xer bolidu dep " didi.

Muhemmed kurban toge 1990-yaki 1991-yili olup ketti,balilirining diyixiqe olup ketidighan kunliride men olup ketimen digen iken we hekiketen xu kuni olup ketiptu,halbuki ket,iyen bu gep toghra emes idi,qunki haji memetning mijezi huddi yukirida men teswirlep otkendek,gep-sozlirige dikket kilmaydighan mijezde idi,xuning uqun iq puxighini qikirix uqun bolsimu kunde neqqe ketim bundak we buninggha ohxax geplerni kilip yuretti.elbetteki u kuni bir az baxkiqe bolghan bolsa kerek we mijezi ijabi bu gepni baxka normal geplerdin hiq periklendurmey kilghan bolsa kerek,we olumi bu gepige tesadup kelgen ix bolsa kerek.bolmisa oz olumini bilgen kixide her kundiki normal haliti bolmaydu, halbuki insan yaritilixidin tesadupi yuz bergen normal ehwallarni mujize bilip ixinixke mayildur.

1980-yili yazda haji memet yurttin uruk-tughkanlirini ekilixning yolini aqkan abdulkadir ibrahim tohta hojaning oz nebiresini yurttin elip qikip turekiyege yerlexturginidin jasaret elip,artux tijendiki singlisining oghli muhtar yusupni [ enwer yusup turanining akisi ]eyni yol we usul bilen turkiyege elip qikip yerlexturdi , we xu yili yazda muhtar yusupning istanbulgha kelixi bilen tengla ozi,hatuni we bir kizini bille elip istanbulgha kelip,bu jiyenige istanbul qapada on uq ming amerika dollirigha bir daire setip elip yerlexturup koydi,we arkidinla u kizini muhtar yusupke oylendurup koxup koyup, erebistangha kaytip keldi.erebistan uyghurliridin mexhur abdulkadir ehmet mesna [mesna erepqide zawut digenlik bolidu,qunki abdulkadir ehmet mesna [tetey ] hajimning jiddide we riyadda ikki dane plastic zawudi bar ] mana bu haji memetning hatunining akisi bolar idi.abdulkadir ehmet bu ixning toghra bolmighanlighini,birinjidin kizil hitay wetendaxi bir kixige kommunist duxmeni bir dewlet wetendaxi bir kizning oylinixining bu kizning istikbali uqun yahxi emesligini, ikkinjidin xu qaghdiki xert-xarait astida bir-biridin jik periklinidighan ikki hil ijtimai hayat terbiyeside qong bolghan ikki kixining bir omur ittipak otuxining mumkin emesligini eytip bu ixni mumkin bolsa bozux uqun kizning dadisi haji memetni derhal istanbulgha kayturup kizini erebistangha kayturup elip keliwaldi.

Muhtar yusup bu pirak daghida uq yil koygendin keyin 1983-yili turkiye wetendaxlighigha otup ixqi bolup erebistangha keldi,elbette yaxliktiki lezzet bu ikkisige tetighan bolsa kerekki,heliki gepler bir yakta kelip-kelip bu ikkisi taifta nahayiti daghdughalik qong toy kilip oylendi.keyin muhtar yusup mekkide kona artux rubatning astida dukan aqti. Unimu akturalmay jiddediki keyni atisining oyige koqup kelip, hatunining taghisining zawutida plastik halta elip satti.

" Oghul taghisini doraydu,kiz hammisini dep" muhtar yusupte del bu taghisining ehlaki bar idi.muhtar yusup ozi igiz kelgen, bughday ongluk,at yuzluk,[bu ailege nime uqun toge lekimi singixip kalghan ,bu terepi bizge mejhul, amma muhtar yusupning bax xeklige karighanda ,toge digendin at digen tehimu uyghun lekem bolar idi, amma biz uyghur helkide mundak bir makal-temsil bar," lekemni hizir koyidu " dimekki at digendin toge digen lekem uyghun bolsa kerek.] qiray-xekli kamlaxkan,men korgen yillirim yani 1980-yilining ahirliri 24-25 yaxlarda bar idi.biz ikkimiz turkiyede ikki yilgha yekin wakit kop yekin aghine bolup ottuk.muhtar yusup kixiler bilen nahayiti tezla qikixip ketetti,hayatida hiq kormigen birsi bilen hetta u turk bolsimu hem ikki saet iqide 20 yillik kedinas bolup kalatti.amma nahayiti az wakit oter-otmeyla eyni xundak tezlikte bir omurluk duxmen bolup kalatti.mesilini teyiz oylaytti we tez hokum kilatti xuning uqun hayatida ozige-ozi jik kongulsizliklerge sebebiyet bergen idi,we uning bilen arilaxkan her kimdin aghrinipla yurdi.amma on yildek aghinadarqilighimizda peket bir men bilenla jidel-majirasiz otti.buning sebebimu elbette mening bu muhajirettiki musapirqilik hayatimizda ,yaman disek,yahxining yoklighini bilgenligimdin idi.bek kop bir nerse bilmisimu,jahil hisaplanmaytti.hitayqidin,turkqidin,hetta ingilizqidin,we hettaki keyinki kunlerde erepqidin azdur-koptur biletti.amma her ilimde qolta idi,hetta oy-pikirdimu qolta idi.bundak kixilerni turkqide" kux beyinli" "dik kafali " deydu.

1980-yilining ahiri kix kunliri idi,biz tehi yengi tonuxkan iduk.amma lekin muhtar yusupning mijezi ijabi biz ikkimiz huddi kona tonux kedinaslardekla bolup ketken iduk.men CBS boya sanayi xerkitidiki hizmetimdin kaytip,muhtar yusupning qapadiki oyige kelip telewizyon korup kaytattim,hetta bezi kunliri uning oyide konupmu kalattim.bir kuni taksimde bir tiyatirhanida kizil hitay serik omigi serik oyuni korsitidiken dep anglap ikkimiz berip korup bakmakqi bolduk.mening berixtiki meksitim hewes idi,muhtarningki ixtiyak.

Ikkimiz taki tiyatirhane eqilghiqilik qong zalning ikkinji kewetidiki balkonda turup pesni kuzettuk.istanbulgha yerlik kazaklar,serik baxlinixtin burun zalning pes kewetide he dise serikqi hitaylar bilen bille resimge quxux uqun jan atatti,muhtarmu bir-ikki intilip bakti amma men tostum.serik ayaghlaxkandin keyin hitaylar huddi wetendiki set kilighini kilip onlarqe minot sehnidin quxmey qawak qelixip turuxti,buni korgen tamaxibinlarmu bumu bir hil serik oyuni ohxaydu dep koxulup qawak qelixip turuxti.heli bir hazadin keyin sehnidiki hitaylar bir-birdin sehnidin quxup tamaxibinlar bilen kol elixip koruxkili turdi.men yerimdin kopmay olturdum. Meksidim aldirimay hekler qikip bolghanda qikix idi.birdin bu hitaylar mengip biz bar terepke kelgili turdi.muhtar buni korup kopup koruxmekqi boldi.ene xu qaghda men xundak bir ghezep arilax hayajanlanghan ohxaymenki,muhtarning murisidin kattik tartip yerge olturghuzup koydum.umu mening qirayimdiki bu korkunqluk xeklimdin eyminip jim olturdi.hitaylar bizning aldimizgha kelip her bir kixi bilen bir-bir kol elixip koruxup otup ketti.muhtarning emes mening qirayimdiki ghezep-neprettin bolsa kerek ,hityalar bizge karap koyup udul otup ketti,elbette ulargha istanbul hitay duxmeni uyghurlarning ugisi ikenligi eytilghan bolsa kerek.mening ene xu qaghdiki rohi haletimni teswirlisem,eger birsi meni kuxkurutup,kolumgha bomba berip xu sehnige qikip hitaylarning arisida ozungni partilitiwetkin digen bolsa kilattim.hekiketen xundak kattik kanim kaynighan idi.bu mendiki milli neprettin ziyade,yaxliktin kelgen kizzik kanliktin idi.

1982-yilning baxliri kix kunliri idi.bir kuni quxtin keyin iximdin quxup,muhtarning oyige keldim.apartman derwazisidin kirip daire ixigige kelsem ixik oquk,birsi ixiktin oyge kirip ketiwetiptu.menmu beximni koturmeyla u kirgen kixining arkasidin oyge kirdim.ixiktin bir qamdam atlap beximni xundak koturuxum aldimdiki kirgen kixi polis iken.yene bir turk polisi oyning iqide turudu,qoqup kettim,qunki sakqidin korkux,bolupmu sakqa kirgen oyge baxkiqe karax bizge kommunist terbiyesidin kelgen ehlak idi.men daire bosughusidin bir kedem iqkirige kirip bolup derhal arkamgha kaytip qikip kettim,polis meni kormey kaldi korgen bolsa elbette tohtitip kimsen?. Nime uqun kelding digen bolatti,dimek turk polislirimu bihot iken.ertesi uktumki muhtar yusupning oyide bille yatidighan artuxluk mamutajim digen kixi mengisige kan quxup terethanida yikilip olup kalghan iken.bu polislar xuning uqun bu oyde iken. mamuthajim erebistangha berip u yurtta olup ketken dadisining miraslirini elip kaytip istanbulgha kelgen idi.we waktinqe muhtar yusup bilen bille yetip kopatti.xu wekedin az otmeyla turk polisi keqisi muhtar yusupning oyige kirip tapanqini tenglep turup,24 saat iqide turkiyeni terk etisen dep biletini elip pakistangha yolgha selip koyghan iken.men u qaghda erebistanda idim keyin uksam muhtar yusup nahayiti ziq hitay konsulhanisigha barar iken, turk polisining muhtar yusupni turkiyedin koghliwetixi muhtar yusupning turk wetendaxlighigha iltija kilip turup daim hitay konsulhanisigha barghanlighidin iken.dimekki turk polisi uni hitayning jasusimikin dep guman kilghan bolsa kerek.halbuki bu ix muhtar yusupning jasuslighidin bekerek,xataraklighidin kilghan ixi idi.men muhtar yusup bilen bir yildin kop wakit bille yurupmu uning daim hitay konsulhanisigha baridighanlighini sezmigen ikenmen.dimek korunuxte kalte pem korungen bilen oz ixida pixxik iken. Muhtar yusup pakistanda bir neqqe ay turghandin keyin yene turkiyege kelip bu ketim diyixlerge karighanda pul hejlep bir yilgha kalmayla turk wetendaxlighigha otup ixqi bolup saudi erebistangha kaytip kelgen idi.dimekki turklerdimu pulni korse milli menpeetlerini setiwetidighanlar heli bar iken.

Muhtar yusup 1990-yili erebistandiki hatuni bilen qikixalmay ayrilip ketip,yurtka birakla kaytip ketti,bu hatunidin bala bolmighan idi, muhtar yusupning hazir urumqide 3 balisi bar iken.

1999-yili08 ayning 20-kuni anquantingning 3 hitayi meni urumqining ximalidiki [ TAI HE BIN GUAN ] digen mehmanhanining bir kewetide sorak kildi, men xu sorakta hitaylardin " enwer yusup bill klinton bilen resimge quxup siyasi hereket kilip yuruydu,aqisi we eri hem amerikada KORUNUXTE silerge karxi hereket kiliwatidu, kandaksige muhtar yusup turk pasaporti bilen silerde rahet yuruydu "dep soridim.hitaylar:" eger muhtar zhong guohokumetige karxi hereket kilmisila bizning uning bilen iximiz yok." didi.elbette bu gepke hitaylar ozliri hem ixenmeytti. xundakla diyilgen gep idi.halbuki turk wetendaxi bir uyghurning yurtta yillarqe ikamet bilen rahet yaximighi bek az bir kisim uyghurlarghila mumkin bolidighan bir ix idi.

Haji memetning dadasi kunajim toge haji memettin heli jik burun yurttin qikkan bolghaqka olgende heli bir miktar teellukati balilirigha miras bolup kalghan iken,bu miras haji memet arkilik erebistandiki yene bir ukisidin baxka yene muhtar yusupning anisigha we hammisigha hem bir miktar miras tegken idi.mana bu miraslarni tartixip we uruk-tughkan hej tartixip muhtarning aqisi mahinur hanim bilen ukisi enwer yusup turani ependimu erebistangha kelgen idi.mahinur hanim ikki ketim erebistangha kelixide baxta uruk-tughkanliri we bu yurttiki beziler kop izzet-hormetini kildi.bu izzet-hormet asasen menpeet ijabi bolghan idi.qunki ene xu izzetini kilghan baxta uruk-tughkanliri we baxka bezi birler mahinur hanimning kommunist hitay muhajirlar ixhanisidiki muhim hizmeti tupeylidin mahinur hanimdin [ EYMINETTI ] ,we yurtka berip kalsak digen umitte barghandin keyinki kunliri uqun kilinghan hoxameti idi.

Enwer yusup turani ependi,1984-yili bolsa kerek tam esimdin koturulup ketiptu hejge keldi,bir hisapta haji enwer idi,mahinur hanimning meshrep.comda élan kilghan makaleside ukisini " peyghember kilalmighan ixni kildim " didi diyixi eslide mahinur hanimning ukisining xehsiyetidin baxka ,dini ekidesige kilghan hakareti idi.qunki imani ijabi mekkige kelip hej kilghan ,we weten iqi we texidiki on bex milyon uyghur millitining amerikada surgunde kurghan hokumetining 1- bax ministiri bolalighan bir kixi,oz millitining dini etikadigha hakaret kelturidighan bundak sozni kilmaytti.

Keyin men abdulkadir ehmet mesna akimizning enwer yusup turani ependini amerikagha iwetix uqun Saudi bankisigha enwer yusup namida 50000 riyal yatkuzup wize elip bergenligini anglidim.elbette abdulkadir ehmet mesna akimiz xu qaghdila enwer yusup turani ependini mana bugunki kunler uqun teyyarlighan idi.qunki abdulkadir ehmet mesna akimiz uzakni korer kixi idi.

1995-yili yaz aylirida baxta saudi erebistandiki qonglardin huseyin kari islami,abdulkadir ibrahim,abdulkadir ehmet mesna,we abdulghafur eminlerning baxqilighida bir miktar meblegh yighip amerikada ixhana eqip,milli dawayimizni amerikada yurutmekqi boluxti.bu eslide huseyin kari islamining sitratigiyesi idi.qunki huseyin kari islamining karixiqe uyghur millitining surgunde hokumetini kurux peyti yetip kelgen idi.50 neqqe yillik surgun hayatimizda merhum liderimiz eysa yusup alptekin ependining kilmakqi bolup kilalmay armanda ketken bir qong ixini mana endi huseyin kari islamining kilixigha purset kelgen idi.amma epsuslinarlighi xuki bu uluk pursetning wakti kelgenliginimu ,janabi ALLAH huseyin kari islamigha amerikada bir hatun adwukat arkilik bildirgen iken.kim bildirixtin ket,i nezer, huseyin kari islami tezdin tutux kilip bu uluk ixni ozi hayatida baxkilargha kol tikturmay turup kilixi lazim idi.qunki yaxi 80 din jik axkan idi.olum hiq kimge baki emes idi.we uzak otmeyla huseyin kari islami,abdulkadir ibrahim,abdulkadir ehmet uqisi amerikagha ketti.

20-08-1999-kuni urumqi tai he bin guandiki yene xu sorakta hitaylar manggha abdulkadir ibrahimning bu hereketke 50000 riyal bergenligini didi,heyran kalghinim hitaylarning mebleghning sanini enik bilgenligide idi.eger perez kilghan bolsa idi,qokum tehimu jik bir san digen bolatti.qunki abdulkadir ibrahimning yillik yuz ming amerika dollaridin jik kirimidin baxka putun teellukatini pulgha orise bex milyon amerika dolliri tutatti.we bunqilik meblegh sahibi bir kixining milli dawayimizgha bax bolup turup aran 50000 riyal berixi hekiketende az idi.eslide kimning kanqilik bergenligini eng yahxi bilidighan kixi elbette huseyin kari islami idi,amma hitaylarning bu sirni huseyin kari islamidin biwasite bilixi mumkin emes idi.hitay hokumetining eng kizzikidighan bundak muhim ixlarni bilixi uqun huseyin kari islamining etrapida kixiliri bolixi kerek idi.bu wekedin bir yil keyin mahinur hanimning aileqe amerikagha nahayiti rahet koqup berixi elbette bir tesaduf emes idi.

Huseyin kari islamimu bu jeryandin bek razi idi,qunki 2004-09-14-kuni amerikada huseyin kari islami kakalighan surgundiki xerki turkistan hokumeti kurulghanda asasen huseyin kari islamining sizikidin QIKMAYDIGHAN alte uxxuklar [baxta huseyin kari islami,muhemmed salih artux,sultan mahmud kashgarli,enwer yusup turani,mahinur yusup hanim,we azad tijen ] bu hokumetning kurulixi uqun huseyin kari islamining etrapida toplanghan idi.amma jik kixiler bu hokumetni enwer kurghan diyixidu,eslide enwer yusup turani ependi peketla huseyin kari islamining yaghaqqilighinimu ozi kilip,tikkuqiliginimu ozi kilip,mollilighinimu ozi kilip jan kirgiziwalghan kixisi idi.enwer yusup ependi terepidin eytkanda uyghur siyasi tarihigha oqmes tamgha bolup iz kalduruxka sebeb bolghan nerse,peketla enwer yusup ependining amerikada yaxixi,artuxluk bolixi,huseyin kari islamigha bir keder baghlilighi we alijoka ehlaki,andin kalsa amerikadiki we baxka yurtlardiki uyghur ziyalilirining surgunde hokumet kuruxning waktining tehi yetip kelmigenligige bolghan ixenqisi we eng muhimi bu uluk behit kuxining ezip berip enwer yusup turani ependining baxigha konixi idi.

Huseyin kari islami amerikada bu ixni erkin siddik ependige teklip kilghan iken,yani amerikadiki xerki turkistan azadlik merkizining idareqilik ixlirini kilixka bezi kixilerning korsitixi bilen kaliforniyedin kelgen erkin siddik ependi huseyin kari islamidin aylik bex ming amerika dollari telep kilghan iken,egerde huseyin kari islami bu aylikni berixke muktedir bolghan bolsa hem ,erkin siddik ependining hayatida kilalmaydighan birla ixi bu idi.

Bu hokumet baldur kurulghan idi, wakitsiz kurulghan idi.amma kurulixi xert idi.qunki purset keqip ketip baratti.eger bu purset koldin keqip ketse belki bir kuni huddi germaniyediki dunya uyghur kurultayigha ohxax wakti kelgende, hekiki bu ixka muktedir we layaketlik,uyghur ziyaliliri terepidin kurulixi mumkin idi. U qaghda huseyin kari islami, muhammed salih artux we sultan mahmud kashgarlidin ibaret bu uq artuxluk buyuk xehsiyetler belki bu dunyadin koqken bolatti.kalghan uqige hiq kimmu etibar kilmaytti.

Amma nime bolsa bolsun huseyin kari islami baxqilighidiki bu gurup surgunde xerki turkistan hokumetini kurdi,we dunya uyghur kurultayidin periklik halda programlirida xerki turkistanning mutlek istiklalini kolgha kelturuxni birinji xert kildi,bu hokumet uyghur millitining hokumeti idi,bizning hokumetimiz idi.uning uqun biz bu hokumetni kolliximiz,dawamlaxturiximiz kerek idi.surgundiki xerki turkistan hokumeti mejlisining maawin baxlighi amerikadiki muhammed sabit ependining diginining eksiqe, enwer yusupning bir kun kelip bu hokumetni tarkitiwetixidin endixe kiliximizgha hiq bir sebeb yok idi.qunki sawut damollam kurghan xerki turkistan islam jumhuriyetini tarkitiwetken hoja niyaz hajimning arkasida sawut damollamningkidin kuqluk kurallik kuwwet we rus kizil ermiyesi bar idi.halbuki enwerning bu hokumetni quqak oyuni kilip oynixigha sebebiyet beridighan taghisi haji memettin kalghan ehlakidin baxka hiq bir nersisi yok idi.heddini bilixi kerek idi.uyghur millitining teghdiri,istanbuldiki muhammed salih artuxni ,aldida ak balam ap-ak balam dep, hekiki mahiyeti otturigha qikkanda enwerge telefonda,senlerni tughkan ata-ananglargha lenet bolsun deydighan derijige yetkuzgen bu bir aile efradigha kalghani yok idi.

Gerqe xerki turkistan surgun hokumetining yengi baxministiri damyan rehmet ependi huseyin kari islamining sizikida mangmaytti,amma uyghur millitining milli menpeeti ijabi huseyin kari islami enwer yusup turani ependining baxministirliktin elip taxlinixigha we yeng kurulghan bu hokumetning baxigha damyan rehmet ependining olturuxigha razi boldi,amma yenila ozi puwlep jan kirguzip ixka salghan enwer yusupning ikkide bir huseyin kari islami namidin we xerki turkistan surgun hokumeti namidin meshrep.comda hokumet uhturixi elan kilip hokumetni ikkige bolixige karxi huseyin kari islami bayanat elan kilip tekzip kilixning ornigha sukut kildi,sorighanlargha huseyin kari islamining jawabi xu idi." Men hayatimda dewlet reisi derijilik 200 ge yekin kixi bilen milli dawayimiz toghrilik sohbetlexkenmen.men undak kixiler bilen makale yezixip tenglexmeymen." .eslide toghra idi,amma bu toghrilikning arkisida enwer yusupning bu ekil almaz hiyanetlirige karxi [ YUXURUN KOLLAX ] bar idi.enwer yusupmu bu yuxurun ixarettin jasaret alghan idi.

Nime bolsa-bolsun hekiketende huseyin kari islami uyghur millitining yekinki zaman tarihimizde qet ellerde yetixturup qikalighan buyuk xehsiyetlerdin biri idi.hiq bir zaman amerikadiki ablajan leyli naman ependining ozini qaghlimay erebistan uyghurlirini ghulja uyghurlirigha ohxutup,huseyin kari islamigha hakaret kilidighan tohmet we yalghan gep-sozler bilen tolghan,pitne-pasat makalesini erebistan uyghurlirigha iwetidighangha sebebiyet beridighan layakettiki kixi emes idi.

Hulase men bu makalemde hergiz mawzudin qetnep ketkinim yok,mening heremdiki mexhur uyghurlar namlik makalelirimning kimmeti hergizmu heremdiki uyghurlarning mexhur bolghanlighidin emes,tam eksiqe mening bu kixilerning terjume halini bahane kilip turup,oz oy-pikirlirimni dunya uyghur jamaetqiligige yetkuzgenligimdedur.



IHTIYARI MUHBIR MEKKE




(30)

MUKEDDIME

Oct. 31, 2005




Men daim etrapimgha mundak bir gep –sozlerni eytip yuruymen,hetta bu gep-sozlirimni bezi bir olturuxlarda,hetta mehmandarqiliklarda hem wez ornida eytip keldim.men mundak deymen : men kim ?,men uyghur,undak bolsa men nimixke uyghur millitining reisi jumhuri bolmaymen?,bolalmaysenki, nimixke?, qunki uyghur millitining reisi jumhuri boluxka layik biliming yok,imkaniyetliring yok,undak bolsa men nime bolalaymen?,bolsang,bolsang mana xu ihtiyari muhbir bolalaysen. toghra ,her kanqe eytixsammu men hiq nime bolalmaymen,qunki men,men. qunki mening mustekil yurtum yok.ozige-ozi hakim millitim yok.

Eger menmu baxkilardek mustekil bir milletning ferdi bolghan bolsam idim.dewletimning we milletimning imkaniyetliri bilen.yurtumda kiqigimdin eng yahxi mekteplerni,uniwersitlerni okup,u yetmise yawrupada,yaki amerikada tehimu qong mekteplerni okup,millitimning reisi jumhuri bolup millitimge we wetenimge eng yahxi hizmetlerni kilghan bolattim.bu mening we manggha ohxax her bir uyghurning arzusi idi,we eng tebii hekkimiz idi.halbuki bugun millitimge reisi jumhur bolup hizmet kilix u yakta tursun,26 yildin beri qet-ellerde sersan-sergerdan bolup yurup,ya yurtka bimalal berip kelalmay,ya tapkan tugkinimning tayini yok,yaka yurtlarda bir tok,bir aq yurdum. undak bolsa bu eng yahxi mekteplerde kiqigimdin tartip okup,bilim elip alim bolup,helkimge eng yahxi hizmet kilix, millitimge reisi jumhur bolux hekkimni kim kolumdin alghan?, mening bu arzu – isteklirimning emelge exixi uqun kerek bolghan bu imkaniyetlirimni kim kolumdin alghan, elbette baxta tajawuzqi hitay emperyalizimi,hitay milliti, andin kalsa tarihlerdin beri dawam kilip kelgen milli zulum we milli kemsitixlerdin peyda bolghan milli jahalet, [ nadanlik ] .we hetta uluk tatar din alimi musa jarulla 1929-yili kexkerge barghanda kexker ulemalirigha : islam kexkerge tetur kiriptu " diginidek,millitimning islam dinining hekiki mahiyetini tam bilmesligi,we eng muhimi tarihlerdin beri arimizdin qikkan wijdansiz weten hainliri [ jasuslar we ixpiyonlar ] kolumdin alghan.

Makul bularning iqide hazir etrapimizda heli hem bar bolghan we millitimning hitay emperyalizimining esretidin kutulixigha heli hem sebeb boliwatkan amillar barmu?, BAR, bar bolsa kimler?, heli hem arimizda yaxawatkan weten we millet hainliri,milletning iqidin qikkan jasuslar we ixpiyonlar.undak bolsa bugun biz putun milletqe oyghanduk, duxmenimiz kim,dostumiz kim bilduk,undakta biz etrapimizdiki bu hainlargha,jasuslargha,we ixpiyonlargha karxi kurex kilimizmu ?, yaki yenila teghdirimizge xukur kilip ulargha yol koyimizmu?,

Mesile mana muxu yerde,beziler dise kerek.hainlar bilen eytixkiqe hitay bilen eytixmaymizmu?, eytiximiz,wakti kelgende eytiximiz,zaten eytixiwatimiz,Rabiye kadir animizning helik –arada kiliwatkini millitimizning hitay bilen eytixiwatkinidur,bu eytixixni dawamlaxturimiz,amma yurtimizdiki weybenning baxlighi kuqarlik hain digendek emes.nime deptu u hain : oghlunggha eytkin noqi bolsa koxun tartip kelsun." Aldirima hain ,u kunlermu kelidu ,amma hazir biz emes ,amerikamu hitaygha koxun tartip baralmaydu,qunki tehi wakti emes,amma biz aldi bilen putun milletqe weten iqide we sirtida sanggha ohxax hain,jasus,ixpiyonlar bilen eytiximiz,qunki siler arimizda we her zaman bizge ziyininglar yetiwatidu,silerning kolunglar bilen biguna uyghurlar hitaylar terepidin weten iqide we texida ziyankexlikke uqrawatidu,yaki olturuliwatidu,we bizning milletqe siler bilen eytixixka kuqimiz yetidu,hiq bolmighanda silerni milletning aldida axkarilap,rezil-reswa kilixka kuqimiz yetidu.huddi kexker heytkar jamesining bax imam hatibi harunhan damollamgha ohxax,we bu makalemizning bax kehrimani mewlaniyazhangha ohxax.

Makul emise mana muxundak hain,jasus,ixpiyonlar arimizda barmu yokmu?,meshrep.comda tughluk abdurrazzak osman ependining : uyghurlarning iqide ixpiyon yok [ tughluk abdurrazzak osman ependi,bu kiska makaleside ixpiyon sozini,hain,jasus,we ixpiyon ornida ixletken.] digen kiska makalesige karita men weten iqide we sirtida uyghurlarning iqide hain,jasus,we ixpiyonlarning bar ikenligini hetta ularning bezilirining mehsus qet elge iwetilgen ixpiyon ikenligini bezilerning weten iqide uyghurlarni kontirol kilix uqun koyghan ixpiyon ikenligini buning hekiket ikenligini hergizmu guman emesligini az-kop delil ispatlar bilen yazimen. Mening bu yazghanlirim elbette mening bu 26 yillik muhajirettiki hayatimda baykighanlirim we bilgenlirimning nahayiti az bir kismi,undakta mendinmu jik bilidighanlar yazsa tughluk abdurrazzak osman ependi kandak jawap beridu,elbette tughluk abdurrazzak osman ependi bu yazghinigha ozimu ixenmeydu,peket meshrep.comda uq adminning yurtka barghanlighigha karxi yezilghan inkaslargha karxi, hekning aghzini yumux uqun yaki xundakla yezip koyghan bolsa kerek,amma nime bolsa bolsun bu makale jik tenkitke uqridi.we menmu mana bu heremdiki mexhur uyghurlar namlik makalemning 30-halkisini tughluk abdurrazzak osman ependining meshrep.comdiki uyghurlarda ixpiyon yok namlik makalesige karita jawap terikiside yazdim.eslide meshrep.comni eqixtek qong ixni kiliwatkan kixilerning duxmini jik bolidu,amma ulargha jawap yezix bundak bolmaslighi kerek idi.


MEWLANIYAZHAN


Germaniyening munhen xehridiki xerki Turkistan ahbarat merkizining,1999-yili 3-aydiki ahbaratigha karighanda,mewlaniyazhan 1923-yili karakaxta ulema ailiside tughulghan iken.ozi pakar kelgen oruk,ak ,sakallik we kaxlik qiraylik kixi idi.1992-yili ozi hatuni uq oghli we nebireleri bolup 20 din artuk uruk-tughkanliri bilen mekkige koqup qikixining sebebini mana bu texkilatimizning Bergen ahbaratidin anglaylik: mewlaniyazhanning karakaxtiki oyige urumqidiki jamaet hewipsizlik nazaretidin, dini hizmet organliridin,her kandak birsi kelse,uning oyige barmay ketmeydighan boldi.u yaki uning uruk-tughkanliri qet-elge qikmakqi bolsa tezdin resmiyet bejirip berildi,tamojnidin elip mangidighan malning sanigha qek koyulmidi,tamojna beji elinmidi,elbette bu ixlargha dewletlik biheterlik orgini mesul bolghan tursa,xundak bolmisa bolamdu,hotende yer xunqe kis ehwal astida oy selix uqun hokumet mewlaniyazhangha on mo yerni heksiz bolup berdi.

1992-yili uning qet-elge[ mekkige aileqe kelip yerlixixi] qikip olturaklixixi kandaktur uruk-tughkanliri qet-elde bolghanlighi sebebidin bolmastin,qet-eldiki din soyer weten soyer zatlarning kommunist hakimiyetige karxi elip barghan hekkani paaliyetleridin hewer tepix uqun hokumet tereptin ozining eng ixenqilik koz-kulighi bolghan mewlaniyazhanni qikartti.u seudi erebistanda kommunist hitaylargha wetenperwer zatlarning ehwalini yollap turdi.

1997-yili 12-ayda aptonom rayonluk siyasi kengexning ezasi,karakax nahiyelik siyasi kengexning maawin reisi digen emili kaldurulup,birlik sep tarmakliri terepidin maawin nahiye derijilik turmux puli tohtutulghandin baxka, wezipe imtiyazliri saklinip turuwatidu.bu peket emelning kaldurulghanlighi mewlaniyazhanning jasusluk hereketlirini perde arkisigha elix bolup hesaplinidu.uning komunistlargha terbiyelep Bergen jasusliri,iqki kisimda dawamlik jasusluk hereketliri bilen xughullinip islam dinigha karita buzghunqilik hereketliri bilen xughullinip keliwatidu.

Mewlaniyazhan ozila jasus bolup kalmastin,belki jasus terbiyeligen terbiyeqi hesaplinidu.

Xunimu eslitip koyux kerekki,mewlaniyazhan ozi kerip kereksiz halgha quxup kalghanlighi uqun,uning qong oghli abdulla mewlaniyazni hitaylargha hizmet kilixta kozge korunerlik yetixturdi.u erebistangha kelgen her kandak uyghur we hitay kadirlargha jan koydurup hizmet kilidu,seudi erebistandiki hitay konsuli bilen alakesi koyuk bolup,hiq kim kilalmaydighan pasaport ixlirini u kilalaydu.hitay konsulliri mewlaniyazhanning mekkidiki oyini wakti-waktida ziyaret kilip turudu.[ XERKI TURKISTAN INFORMATSION MERKIZ MUNHEN GERMANIYE MART 1999].

Buningdin baxka bu merkez yene mewlaniyazhanning wetendiki waktida kilghan jasuslukliridin delil-ispat kelturgen, towende bu delil-ispat hetidin hewerdar bolunglar,

Mewlaniyazhan bu jasusluk hetini hitay helik siyasi meslehet kengex karakax nahiyelik komititi ix keghizige yazghan toluk teksiti towendikiqe : [ Hoten diwei tong jan bugha ,dini ixlar baxkarmisidiki rehberlirimizge,hormet bilen salamdin keyin eziz tenlirige salametlik tilep,towendiki pikirni huzurlirigha yollidim.tekxurup oylap korup baksila.jung guo dewletining mukimlighini saklax hemme kixilerning birdin-bir wezipesidur.hazirki merkizi wezipe mukimlikni saklax bolghanliki uqun abdullah rozi damolla hajimning mukimlikka karita emeli ehwalini tekxurup korup baksila hazir wetenge ghaljirlik bilen hujum kiliwatkan qet-eldiki rehmitullah inayetullah ependimdur.abdullah rozi damollam rehmitullah inayetullah ependimge hejge mangghan dosti niyaz hajimdin ibergen hoten ehwalidin yazghan doklat ehwali, Rehmitullah inayetullah ependi hotenge kelgende Abdullah rozi damolla oyige berip,fatihe [ pete ] kilip,Abdullah rozi damollamning hejge barghan dosti niyaz hajimdin doklat yollighanlighigha alahide memnun bolghanlighi ehwalidin Abdullah rozi damollam texkilge tapxurdimu?,yaki yoxurdimu?.muxu ehwalni obdan tekxurup,ehwalgha karap ix koruxlirini sorap salam yazghuqi: Mewlaniyazhan hajimdin 20-06-1990 karakax .] .

Mewlaniyazhan 1923-yili karakaxta tughulup,1931-yilghiqilik karakaxta aile terbiyeside bolghan.1931-yildin 1947-yilghiqe dini helpetlerde okughan.1947-yildin 1956-yilghiqe dehkanqilik koxumqe dini paaliyetler bilen xughullanghan.1956-yili karakax nahiyelik siyasi kengexke maawin reis bolghan.xuningdin keyin hitaylar terepidin, aptonom rayonluk siyasi kengexning hey,et ezasi,memliketlik islam jemiyetining hey,iti ,aptonom rayonluk islam jemiyetining hey,iti, karakax nahiyelik islam jemiyetining qang weyi,karakax nahiyelik muhajirlar birlexmesining muawin mudiri,katarlik wezipilerge teyinlengen.

Mewlaniyazhan putun bir aile 1992-yili yurtimiz karakaxtin mekkige koqup kelgende mekkide yengi yurttin qikkanlar yok diyerlik idi.hej wakitlirida hejge kelgenlerni hesapka almighanda yengi yurttin qikkanlar bek az idi.xuning uqun men mewlaniyazhanning qong oghli Abdullah bilen bir neqqe yil taki germaniyediki texkilatimiz bu jasusluklirini axkare kilghiqilik bek yekin arilaxtim,kaqan bularning milletke we dinimizgha hiyanetliri axkarilandi xu qaghdin baxlap men bu aile efradi bilen tamamen alakemni uzdum.bu ailede irkidin kelgen hislet bolsa kerek yuz rengi bir az parildaytti.1999-yili bir turk mewlaniyazhanni korup manggha bu kixining yuzidiki imanning nurini kara didi,burun digen bolsa menmu ixinip kalghan bolattim.amma men u turkke buning nur emes ikenligini, yaritilixtin yuz terisining yumuxak we parkirak ikenligini eyttim we didim: bundak bir kixining yuz rengige karap aldinip hokum kilsak hataliximiz,eger bu parkiraklikni nur disek,bezi bir hitay kizlirining yuzi tehimu parlak,u qaghda u hitay kizlirigha nime deymiz?,bu bir az yaratilixtin,yigen-iqkendin,iklimdin bolidighan ix.bizning yurtimiz ottura asiye iklimi kurghak,yaz kunliri bek issik,kix kunliri bek soghuk,yazning issighida terimiz kurup ketidu,kixning issighida terimiz tonglap kalidu,biz uyghur milliti kop yaghlik tamak yeymiz, xuning bilen 25 yaki 30 yaz kixni ottura asiye iklimida otkuzgen bir kixining terisi baldur bozulup kerip ketidu didim.

20-08-1999 kuni urumqi tai he bin guandiki sorakta hitaylar mendin nime deydikin dep bolsa kerek mewlaniyazhanni we oghli abdullahni soridi.men u hitaylargha xundak jawap berdim.

Buningdin ikki yil ewwel [1997-yili ] karamaydin 20 yaxlarda bar bir uyghur balisi mekkige umrege keldi.men u balini korgen idim,u bala yaxi kiqik tejrubesiz bolghanlighi uqun qet eldiki uyghurlarning hemmisi hitaygha karxi ohxaydu,men bu yerde hitaygha karxi gep-sozlerni kilip yursem belki manggha ix we ax berse kerek dep oylighan bolsa kerek,qunki yenida hiq puli yok iken,hetta kalidighan yeri hem yok mekkidiki artux rubatta yetip-kopup yuretti,u bala her yerde udul kelgen kixilerge karamayda awu yerde nefitni partilatsak bolidu,mawu yerde ani partilatsak bolidu depla yuruptu, hetta u gepni menmu anglighan idim, keyin u bala mekkide turuxka imkaniyet tapalmighandin keyin kaytip ketixni niyet kilip bolsa kerek, mekkidin oyige telefon kiliptu aqisi telefonni elipla derhal: way ukam sen nerde yuruysen?, nime ix kilip yuruyusen?,akxam sakqi kelip oyimizni ahturup ongini tetur kiliwetti,tez kaytip kelgin deptu.bu gepni anglap qoqup korkup ketken bu yax we tejrubesiz bala kandak kilixini bilmey ganggirapla kaptu,we bu wekelikni uninggha buninggha eytip yuruptu,bu gepni anglighanlar u baligha iqini aghritixip sen kimlerningkige barghanting?.nimilerni digenting ?. dep soraptu,u bala bir kuni meni ubeydullah [ mewlaniyazhanning qong oghli Abdullahning qong oghli,xu qaghda 14 yaxlarda bar idi] digen bir hotenlik bala,qong dadam mewlaniyazhan hajim silini oyge kelip leghmen yep ketsun deydu dep qakirip oyige elip barghan idi,mewlaniyazhan mendin gep-soz soridi, men u kixige hem muxundak u yerni bu yerni partilatsak bolidu didim u kixi bek yahxi boluptu,xundak kilinglar digen idi deptu. Bu gep-sozlerni u balidin anglighan her kim ,hey bu bala bundak gep-sozlerni mewlaniyazhangha eytip yahxi kilmaptu dep yuruxken idi Hekiketen xu wekedin keyin u bala mekkide turalmay yurtka kaytip ketken iken.xu yilki hejde biz hejge kelgenlerdin hitay hokumetining u balini karamaygha berixi bilenla kolgha elip olumge hokum kilghanligini uktuk we erebistandiki putun uyghurlar bu bir ailege lenet kilixti,halbuki mewlaniyazhan hajimning bu ixni bilindirmey kilixi kerek idi didim.heliki mendin bu mewlaniyazhan we oghli abdullahni sorighan ikki hitay bir-birsige karixip koyup : yak biz undak bir kixini bilmeymiz,undak bir bala olturulgeni yok bundak bir weke bolghani hem yok didi.

Buningdin ikki yil burun mewlaniyazhan mekkede oldi,erebistangha yerlexken kona uyghurlardin hiq kim janazesige barmidi amma yurttin yengi qikkanlardin 20—30 qe kixi janazesige beriptumix.bularmu yurttin yengi qikkan,kolida hitay pasaporti bar,janazigha berixka mejbur bolghanuyghur baliliri yaki oz uruk-tughkanlari idi.halbuki kuranning towbe suresining 84we85-ayeti bir musulmangha islamning duxmenliri bilen bir septe turup,musulmanlargha ziyankexlik kilghan munapiklarning olse janaze namazini quxurmeslikni,undaklarning kebrisige barmaslikni,korunuxte ular musulman korungen bilen,eslide ALLAH ning ularning kapir peti oluxini irade kilghanlighini yazidu.


Gerqe bu makale muxu yerde tugixi kerek bolghan bolsimu?,men tughluk abdurrazzak osman ependining " uyghurlarda ixpiyon yok " namlik kiska makalesige tehimu yahxi jawap bolsun uqun yene bir ikki missal kelturuxni toghra kordum.

Rabiye kadir hanimning 6 yil turmide yetixigha sebeb bolghan kixi ,rabiye kadir hanimning ahirki yillirida uning bilen iq koyun tax koyun bille yaxighan bax meslehetqisi,hitay xairi sesik mozdoznong oghli,OSMANJAN SAWUT idi.

Osmanjan sawut oz hayatida heli jik uyghurlarning bexini yigen hain we jasus idi,kolgha elinip turmide yatkan,hetta hitay olumge hokum kilghan bir neqqe kixi bilen ularning hereketliride daim digidek bille idi,halbuki osmanjan sawut her daim sak kalghan,bu ehwalni rabiye kadir hanim keyin baykighan,amma ix-ixtin otup ketken idi.osmanjan sawutni rabiye kadir hanimning bax meslehetqiligige hem,bir yerler tewsiye kilghan idi.eger tughluk abdurrazzak ependi bu gumanghimu delil-ispat izdise rabiye hanimning aghzini koqilap baksun.

1993-yili hej ayliri idi.yurttin hejge kelgen bir yekinim abdulkadir ibrahim tohta hojagha xundak didi,men yolgha qikixning aldida sakqi idaresidin ikki kixi,biri kazak, oyge kelip,mendin mekkige barghanda ihtiyari muhbir otken yili hejde abdulkadir ibrahim tohta hojagha bergen yoghan kanwertning nime ikenligini sorap beriximni tapilidi.men makul mekkige berip abdulkadir ibrahimdin bu ixni sorap berey didim didi.men we abdulkadir ibrahim bu ixni ket,iyen untulup ketken ikenmiz.hiq esimizge alalmiduk.qunki u yekinim wekelikni tam uhturup diyelmigen idi,bir neqqe kun, uhlisam uykumda hem oylidim nime ix bolghuytti bu dep.

1993-yili 5-ayda Saudi erebistandiki bex kixi kazakistan hokumetining deweti bilen baxta kazakistan putun ottura asiye jumhuriyetlirige ziyaretke barghan idi.bular barghandin keyin ozlirige heridarlik kilghan uyghurlardin xu yili hejge kelmekqi bolghanlardin bir neqqesini mekkige barghanda ihtiyari muhbirni tepinglar u silerge yardem kilidu dep tapilighan iken.bu bex kixining iqidiki,yazghuqi we edip muhammed kasim emin xu yili ozining korosini hejge kelgen uyghurlargha yatakhane kilip Bergen idi.men koroning aldida hajilarimizgha hizmette idim,koroning aldi qong yol bolup,hajilar heremge berip kelix uqun xu yoldin otetti.birdin uduldin bir top kixi keldi,men ulargha dikket kilmaptimen,qunki hej wakti yol kista-kistangqilik, hiqkimning hiqkim bilen kari yok.

Tosattinla : " Mana mana,muxu bala xu ,yerim saetning iqidila hetni igisige yetkuzip beriptu,hekiketen ixenqilik bala iken" digen awaz anglandi,ittik burulup karidim.del bir yil ewwel koruxken kazakistanlik uyghur hanim yiraktinla meni tonuwalghan iken.bir tereptin men bilen koruxuwetip,bir terptin meni yenidikilerge tonuxturiwatatti. " men u idarege beripla ustaz rehmitullahgha telefon kilsam hetni aldim didi,mana muxu bala xu " bular kazakistan uyghurliridin bir top kixi idi.iqidiki birsi bu men bilen bir yil ewwel koruxken kazakistanlik uyghur hanimning eri iken .kazakistanda heli-hem uyghurlar kona we yengi dep ikkige ayrilidiken,kizil hitay hokumeti yurtimizni besiwalghandin keyin yurtimizdin kazakistangha keqip qikkanlarni yengi uyghurlar,esli yette suluk taranqilarni kona uyghurlar deydiken,we hekiketen konilarning yengilarni kemsitixi bar iken,men bu ehwalni u hatunning gep-sozliridin baykighan idim.xu yerde tunuxturghandila manggha men yengi uyghurlardin,erim kona uyghurlardin digen idi.eri eghir –besik anqe gep-soz kilmay jim turidighan kixi iken.Biz koruxup hal-ehwal soraxkandin keyin,ular manggha ustaz muhammed kasim eminning yezip Bergen hetini korsutup turup,biz bu hettiki ihtiyari muhbirni izdeymiz,muhammed kasim akimiz bizni mekkige barsanglar ihtiyari muhbirni izdenglar dep mana bu hetni bergwen idi didi.men ihtiyari muhbirning ozum ikenligini tonuxturdum hox boluxup ketixti. Men ularni elip mekkini aylandurdum,turk resturantigha elip berip mehman kildim we video cameragha tartip koydum ular mendin jik hox boluxup ketixti ,esimde kelixiqe birsining ati tahir idi.ularni tartkan video casetning bir nushisi heli hem mende saklinighlik.

Mana xu wekedin keyin men ganggirapla kaldim.bir turup estaghfirullah deymen,bir kulimen ,bir heyran bolimen,bu wekelik bilen amerikadiki tughluk abdurrazzak osman ependini yalghanqi kilip koyamdikenmen dep tehi endixe kilimen.esli wekelik mundak idi.

1992-yili hejdin keyinki bir kun idi,tehi yengi mustekil bolghan ottura asiye jumhuriyetlerdiki musulmanlarni saudi padixahsi oz hisabigha ekilip hej kildurup yolgha seliwatkan kunler idi.bir tereptin bu musulmanlargha bolghan ixtiyak.yene bir tereptin nime bar-nime yok korup kelix uqun, 1982 model toyota hailux marka kiqik tiptiki kamyonetim bilen ozbekistan hajilari quxken binaning aldigha bardim .kamyonetimni bir yangha tohtitip koyup,hajilarning arisida aylinip satkan nersiliridin konglumge yarighinini setip alay dep yurettim ,eslide bu kommunizimning balayi-apetide aq-yalangaq kalghan ottura asiye musulmanlarining yakturup alghuqilik hiq nersisi yok idi. Peket setiwatkini kurut,gule-kak we rus mali resim aparatliri idi.ozum aylinip yurup bir qetke qikip kaptimen,birdinla yenimda birsining " hay ukam siz uyghurmu?," digen awazi anglandi.xundak burulup karisam,45 yaxlar opqoriside bar qiraylik kelgen bir uyghur hanimi manggha karap gep kiliwetiptu.men " he,e men uyghur " didim. U uyghur hanim,ozining kazakistan uyghurliridin ikenligini,kazakistandiki texkilatning muhim bir parqe hetini ustaz rehmitullah ineyetullah ependige berix uqun alghaq kelgenligini,ozining bek-bekla aldirax ikenligini,mening bu hetni derthal u kixige yetkuzup beriximning bek zorur ikenligini eytip ,yoghan serik kanwertni kolumgha tutkuzup koyup turkiye hajilarini yolgha selix idaresining kaysi terepte ikenligini,taxi bilen kandak barsa bolidighanlighini soridi.

Men heyran bolup," siz kazakistandiki texkilatning bek muhim heti ,ustaz rehmitullah ependige tez yetkuzilixi kerek deysiz,undakta men kim?, siz kandaksige bundak bir muhim hetni mening kim ikenligimni bilmey turup manggha berip koyisiz?," didim. U hanim : siz uyghur emesmu ?, dep soridi, men" he,e men uyghur, amma uyghur bolsamla yetemdu?,"didim kulup turup. u kazakistanlik hanim kixini heyran kaldurarlik bir gep kildi.belki tughluk abdurrazzak ependimu bu " uyghurlarda ixpiyon yok" namlik kiska makalesini yezixta eynen mana bu hanim oylighandek oylighan bolsa kerek.u hanim mundak didi: " siz uyghur bolghandin keyin men sizge ixinimen." Gerqe xundak meghrurlandim,bek hox bolup kettim.amma u hanim toghra kilmighan idi.tarihlerdin beri biz uyghur milliti bir-birimizge ixinip mana bu kunlerge kalghan iduk.yurtimizda ixengen ulemalirimiz,imam mezinlirimiz bir kosakning toklughigha,neqqe yuz koyqen maaxka ,ozlirige ixengen uyghur millitige we bu mubarek islam dinige eng eghir hiyanetlerni kilip keliwatidu,biz milletqe heli-hem ulargha ixinip keliwatimiz.

Men u hanimgha : ene awu korunup turghan oy ustaz rehmitullah ependining oyi,[ qunki xu wekelik bolup otken yer bilen ustaz rehmitullahning oyining arilighi bir yerim kilometir keletti we oyi korunupla turatti] halisingiz sizni oyige elip berip koyay,amma hazir ustaz rehmitullah oyide yok idareside hetni oz kolingiz bilen oyidiki hanimlirigha yetkuzip bering, yaki halisingiz men sizni maxinam bilen idaresige [ on bex kilometir arilik ] elip berip koyay, hetni oz kolingiz bilen ustaz rehmitullah ependining oz koligha bering didim.". U hanim " yak men hekiketen bek aldirax ,men sizge ixinimen siz hetni nahayiti tezlik bilen ustaz rehmitullahgha yetkuzip bering " didi.we men bu heyranlik iqide u hanimni taxigha selip, yolni taxsiqigha korsutup koyup,abdulkadir ibrahimning yenigha berip bu yoghan we serik kanwertni koligha berip,wekelikni eytip ustaz rehmitullahgha telefon kilip koysila didim we yenidin qikip kettim.

Mana bu yoghan serik kanwert wekesige hitay hokumeti jik dikket-etibarini bergen iken,amma kandak bildi?,tughluk abdulrazzak osman ependi bir jawap tepip bakkan bolsa?, mana xu wekelik esimge kelgendin keyin towbe dise towbe dep yakamni tutup,huddi saranglardek oz-ozumge kulimen,qunki u hanim manggha yoghan serik kanwertni bergende yenida bir yax bala bar idi, we u hanim u balani ukam dep tonutkan idi.eyni xundak mening yenimdimu yurttin xu yili hejge qikkan nahayiti dindar,tekwadar,milletqi bir tughkinim bar idi. Hetta u tughkinim ikkimiz u hanimgha jik kulgen iduk,hiq tonumaydighan bir kixige nahayiti muhim dep bilgen hetni berip koyup ketkinige,

Ikkinji yili u hanimning meni yolda korup,hetni derhal yetkuzip beriptu diyixi, u hanim turklerning haj idaresige berip ustaz rehmitullahgha telefon kilip ehwalni eytip hetni alip-almighanlighini sorighan bolsa kerek,ustaz rehmitullah belki u hanim telefon kilixtin az burun abdulkadir ibrahimdin muxundak bir hetning ozide ikenligini ukkanlighini bilgenligidin u hanimgha hetni aldim dep koyghan bolsa kerek.amma nime bolsa bolsun u hanimning kilghan bihotlighi milli menpeetimizge hiyanet idi.her kimge ihtiyari muhbirdek wijdanlik uyghur milletqilirining piri uqkaxmaytti.bu bir tesaduf idi.

Hekiketen meshrep.comdiki yazghan makaleliridin jik bilimlik we muhterem zat ikenligi her kim terepidin etirap kilinghan uq kimmetlik adminlerning biri bolghan tughluk abdulrazzak osman ependining,bu makaleni okughandin keyin jawap makale yezixi asangha tohtimisun uqun,men yene towende bir ikki misal berip otuxni toghra taptim.

1994-yili abdurrahman aksu [wakti kelgende bu zatnimu tepsilati bilen yazimiz,] alghan helimehan hajining yenida bir urumqilik kassap bala peyda bolup kaldi.ozi nahayiti dindar we xeklen tekwadar idi.1999-yili 8-ayning ahirlirida u bala meni urumqide yamalik taghdaki abliz xakirning baghlik resturantida mehman kildi. Mening mekkide uninggha kilghanlirimgha jawap idi.bizning olturghan xiremizde harak yok idi.qunki biz hemmimiz ehli namaz kixiler iduk.amma udulimizdiki xirede hewir tomur olturatti. Ozi ghirk mes idi.abliz xakir bir yanda aghzini kalqaytip,exekning osurighidek set awazi bilen duttargha tengkex kilip nahxa eytip olturatti.turup oylidim,neghme –nawani hatun kixiler kilsa er kixiler huzurlansa bolghidek,er kixi neghme –nawa kilip hekning konglini alsa yaraxmaydiken,xuning uqun ejdadlirimiz: neghmeqini balam dimeng,bukini kalam dimeng ,dep bikar eytmighan iken.dep oylidim.bir hazadin keyin hewir tomur deldengxip asta mening yenimgha kelip: siz ihtiyari muhbir,men sizni tonuwaldim didi.menmu : menmu silini tonudum didim.manggha yenidin bir kartini qikirip berip meni izdisile didi.men kartni aldim.amma ALLAH meni bu dunyada her nerse kilsa kiliduki bu melungha muhtaj kilmaytti xuning uqun u kartni ertesi ehletke taxliwettim.xu mehmandarqilikta bu kassap ozi bilen bille elip kelgen aghinisini xu resturanda manggha bu aghinem sakqi dep tonuxturdi,derhal xeklendim.we baykidim. Eslide bu abliz xakirning baghlik resturani,hitay hokumetining biz on bex milyon uyghur millitini we wetenimizni bulap-talap kilghan zulumlirini yepix uqun az bir mikdar uyghurlargha kilghan IN,AMliridin behriman bolghan az bir kisim millet haini wijdansiz uyghurlarning kelip ketidighan resturani iken.

2003-yili hejde mana bu kassap yene hejge keldi,we manggha heliki resturanda bille olturghan sakqining hej omegide kadir bolup kelgenligini we manggha ikki dane hitayning yexil qayini hediye kilip elip kelgenligini we men bilen koruxmekqi ikenligini eytip qayni manggha tenglidi. Men u kassapka u sakqining bizning jan duxmenimiz ikenligini mening kolumdin kelse uni bala-qakaliri bilen koxup olturidighanlighimni eyttim,kassap korkup ketip boldi,boldi kopruxturmeymen,didi.

Men mana xu sebebler tupeylidin mekkige yengi kelgenler bilen eger u kixini yahxi bilmisem arilaxmaymen ,qunki biz uyghur milliti heddimizni bilmeyla kalduk,weten iqi we sirtida bir kursakni bakmighimiz xunqe teske tohtawatiduki,kursak toklughi uqun her pokni yeydighan ehwalgha kelduk.

Yene xu yili hejdin keyinki kunler idi.wetendin qikip barar yeri yok mekkige kelip turup kalghan balilardin,mana bu kassapning,hej omigige kadir bolup kelgen enquantingning uyghur kadirlirigha yol korsutup,bu qaresiz balilarni korkutup,oylirini korsutup yurgenligini anglidim,turup ghujjide aqqighim tutti.iqimde : way haywan kongungni ghit kisip neningni yisengqu?,bu biqare gunahsiz balilarni korkutup,bu balilargha bu keng dunyani tar kilip,tehi bex wakit namazni taxlimay okuxingqu?,tehi 12 we 14 yaxta bar ikki balangni dini ilim alsun dep pakistanda okutiwetipsen,depoylidim.

Bu biqare balilarning diyixiqe,bu kassapka ohxax bir neqqe urumqilik balilar hej omigi kadirlirini egexturup bu yurtka baralmaydighan talip balilarni oy-oy izdep ularni tutup aghzigha bir nerse puritip huxsizlandurup taghargha selip maxinining arkisigha selip jiddidiki hitay konsulhanisigha apirip solap koyarmix.iz –derigi yokap ketken yurtka baralmaydighan bir talip bala, mana muxu usul bilen hazir jiddediki hitay konsulhanisida imix,xuninmg uqun bu balilar hitay hej omigi kadirliridin korkuxup her kuni oy yotkep keqip yurermix.hetta pasaportliri tugigen bolsa hem uzartix uqun hitay konsulhanisigha baralmay baxkilar arkilik uzartarmix.bu geplerni anglap ozumni tutalmay honggirek eytip yighlap saldim.makalemning bu yerini okusa muhterem tughluk abdulrazzak osman ependimu ozining amerikadiki rahet hayati bilen bu gunahsiz ,qaresiz bu keng dunyagha sighmighan uyghur balalirining hayatini selixturup korup ozining bu " uyghurlarda hain,ixpiyon we jasus yok " digen makalesini bek aldirap yezip salghanlighini his kilsa kerek.

Andak kazangha mundak qomuq,tohta sen haingha menmu bir kilip bakay keni korkamdikensen?, keqe saat uq,bu kassapning kol telefonigha telefon kildim.
" Sili nerde?,"
didi " men jiddide dengiz boyida kadirlar bilen olturattim "
estaghfirullah,
nime gep ?,
boldi keyin sozlixeyli,bek muhim bir gep bar idi.yanliridikilerge mening silige telefon kilghanlighimni dimisile?,bek mehpi tutsila?,telefonni koyuwettim we rahet uykigha ketiptimen.

JAAAAAR, JAAAAAAAAAR,uzun-uzun qalghan bu kongghurak awazidin,rahetsiz bolup oyghunup kettim. karisam saet ettigenning altisi iken.oghri gumanhor dep,bu kelip ettigende oyumning kongghirighini urup meni rahetsiz kilghan,hain kassap iken,ale xeringni ihtiyari muhbir ependi, ozum tapkan balagha ,nerge baray dawagha,

Kozumni ugilap ,asta peske quxup ixikni aqtim,
Heliki dimekqi bolghanliri nime gep idi,
Ikki otturida nahayiti tenglikte kalghan kixidek, : estaghfirullah didim.
Bu yerim keqide muhim bolmisa telefon kilmas idile,meni endixige selip koydila,
Men : ozlirining ikki baliliri pakistanda okumti?,
He,e ,nime boldi,
Dadilirining ismi xxx mu?,
He,e,nime gep,
Yene estaghfirullah didim,huddi nahayiti muhim bir gepni eytip uni kongulsiz kilghinimgha hijalet bolghandek.: Hajim sili bilen uzun yillardin beri tonuximiz ,konglimiz yekin,silimu mening balalirimni oz balaliridek bilila buninggha rehmet,menmu silining balalirini oz balamdek bilimen,eytmay digen idim bolmidi, eytay, amma hergiz meni didi dimisile,sir saklisila,bu bek heterlik ix,
Makul,disile?,
Mumkin bolsa ertela pakistangha ketip u okuwatkan ikki balalirini tezdin yurtka elip kaytip ketsile,

Nime uqun?,
Sir saklisila, bugun ikki talip bala mening oyumge kelip germaniyediki texkilatka fax kiliwalayli didi,qandurmay turup okup baksam mezmuni silini we putun aile efradlirini olumge hokum kilghan, nerde bolsa olturux uqun qikarghan mujahid mehkimisining karari iken ,uni germaniyediki texkilatka testiklatmak uqun fax kiliptu,tezdin ikki oghullirini yurtka elip ketmisile ular balilirini olturuwetmekqi iken ,hetta silini yurtta bolsimu aileqe hemminglarni olturmekqi iken,amma bu geplerni kattik sir saklisila,hergizmu mening diginimni bilindirmisile,bolmisa hitaylar ozliri silini we balalirini olturiwetip ,taliplar olturdi dep ulargha artip koyidu,

Qirayi tatiripla ketti.put kolida jan kalmidi,

RAS,MAKUL

Hu wijdansiz hain,mana muxu ras makul digen ikki eghiz gepidin men bu anglighan delil –ispatsiz gumanlirimning hemmisini,ozige testiklatkan boldum.we u kassap asta mengip ketti.xeklen tekwadar korunup,hayatida aghzigha harak almighan bu imansiz hain,huddi tort ser yerim jing iqiwalghandek deldengxip mangdi,

ALLAH insanni her kandak musibetke qidamlik kilip yaratkan iken.korkkinidin olup kalarmikin digen idim.

Amma ertesi biletini OK kildurup pakistangha berip, u ikki balasini elip yurtka kaytip ketiptu.xuning bilen yokap ketti.

Jan sanggha tatlik bolsa,baxkilarghimu tatlik.bir kursighingni gunahsiz uyghur balilirining kanigha qilighan nan bilen toyghuzmisang baxka yol yokmu?,sening balang kandak tatlik bolsa,bu balalarmu oz ata-analirigha ene xundak tatlik.bu biqare balilar sendeklerning yuzidin xu kengri yurtimizgha sighmay ,qet-ellerde sersan-sergerdan bolup yurugluk.bir kismi sendek milli munapiklarning koli bilen hitaylar terepidin olturugluk.huddi kurex kosen yazghan makalediki OLMESJANLARGHA ohxax.

Yene bir misal kelturey we xuning bilen makalemni ayaghlaxturay.uq tort yil bolup kaldi,mekkige yurttin ozi urumqilik esli turpanlik enwer digen bir bala peyda bolup kaldi.ozi qiray-xekli kamlaxkan, hetta bei jing daxue de okughan bala iken,diyixiqe okux putturup yurtta ix tapalmay mekkide jan bekix uqun kelgen iken.halbuki bir yilning ramazan we hajdin baxka wakitta anqe ix bolmaydighan xu mekkide hem bu bala ramazan hejde ixlimey haji baxi bolup kelgen kadirlar bilen talip koghlap otidiken.buningdin gumanlanghan bu talip balilarmu jim turmaptu.asta u enwer yatkan oyige kirip qamadanini eqip karap baksa u enwerning qamadanidin, ikki dane pasaport qikiptu,biri diplomatik pasaport,ikkinjisi,normal pasaport iken yene normal we anquantingde ixligenligige ait ikki kimlik [ shen fen zheng ] qikiptu.

Bu makalemni mana muxunqilik yezip ayaghlaxturdum.elbette bu mening 26 yilda peket bir ketim yurtka berip 47 kun turup,weten millettin uzakta bilgenlirimning belki onda biri,yazsam tehi jik amma tughluk abdurrazzak osman ependining makalesige karita muxu yazghanlirim yetkuqilik delil-ispat hisaplinidu.

Eslide tughluk abdurrazzak osman ependi u makalesini peket baxkilarni meshrep.comgha tartix uqun yazghan bolsa kerek ,bu gepke ozimu ixenmeydu dep oylaymen lekin biz uyghurlarda aghzingdin qikkan gepni tilingdin emes,dilingdin korgin deydighan makal-temsil bar.halbuki meshrep.comgha heridar yighixning qaresi mundak makale yezixtinmu baxkiqe usul bilen hem mumkin idi.

IHTIYARI MUHBIR : MEKKE





(31)

TOHTI MOLLA

Nov. 2, 2005


 

Tohti molla esli yengisar [yengi hisar ] lik,1949-yili heremge qikip turup kalghan iken.ozi igiz boyluk,keke sakal,bughday ongluk,qiray-xekli kamlaxkan ,aqqighi yaman,ozi ekillik we huxyar,gep-sozliridin hekiketen bir nersiler bilidighanlighi qikip turidighan ,amma ziyade meynetqiliktin set korunidighan kixi idi.her kim tohti molla dep ataytti,hiq kim dadisining ismini bilmeytti.hayatida hiq oylenmigen kixi iken.men korgen yillirim yani 90-yillarning baxlirida yaxi tehminen 70 te bar idi. mekkening jebel omer taghi [ jebel omer taghi heremning gherip terepidiki heremge ikki yuz metir kelidighan taghning ismi,bu taghning heremge tutaxkan yeride mexhur bedewletning tekkisining orni,we hoten tekkisi bar idi.yekinda hokumet bu taghning baghridiki otel we oylerni yengi kurulux kilix uqun orup-tuzliwetti,xu sebebtin kona hoten we bedewletning tekkilirining ornigha heli jik pul berdi, bu wekeliknimu keyinki bablarda biliximizqe yezip otup ketimiz,] ning ustide taghning tam qokkisidiki meydanning del otturida ozining mulk zimin korosi bar idi.kona zamanda yasalghan tax bilen koparghan eski tamlik hoylining iqide iqkir-taxkir ikki eghiz oyi bar idi.bu tamlargha ixletken taxlarghga karighanda bu koro uzun yillar burun taxtin selinghan iken,belki tohta molla bu koroni tagh baxida bolghanlighi uqun erzangha setiwalghan bolsa kerek.amma oyide sowutkuqi yok idi, peket iqkerki oyde bir dane perwane [ pildirlighuq ] bar idi,oyning penjiriside eynek hem yok idi,Mekkining yazining 48—49 giradusluk issik kunliride hem, tohti molla mana xu pildirlighuqning xamilining astida bir yazni otkuzetti.taghning topisi heli igiz bolghaqka oydin yani tuzlengliktin heli giradus salkin bolsa kerek,bolmisa sowutkuqisiz,pildirlighuq bilen bu issikta yaximak mumkin emes idi, Amma kix kunliri bu taghning usti bir jennet idi,tagh heli igiz bolghanlighi uqun salkin idi, we putun mekke tort etrapidin korunup turatti men anqe-munqe tohti mollining yenigha qikip kalsam, aldi bilen bir igiz yerige qikip tort etrapka karap mekkini uzun-uzun seyle kilattim, perezimqe hayatida hiq sugha quxmigen bolsa kerek,qunki yenigha kelse yillardin beri yighilip kalghan ter burighi [ koltuk burighi emes,qunki koltuk burighi ter burighidinmu sesik buraydu,dimekki tohti molla meynetqiliktin ter burighan bilen koltuk burimaydiken,] etrapigha yeyilip turatti.oyining iqi tertipsiz we sesik idi,amma tohti molla bu meynetqiliktin hiq rahetsiz bolmaytti,hetta baxkilarning uni sesik we meynet diyixini yetirkaydighan bir ehlaki bar idi.hokumetning turba suyi mana bu tagh ustige qikidiken, hoylining del otturisida bir ton su alidighan ak kangaltirdin yasalghan kona bir su tungi bar idi,mana muxu su tungidiki suni tohti molla ax-tamakka we teretige tijep ixlitetti.qunki u tagh baxigha hokumetning suyi hem hepte on kunde bir berilse kerek, tohti molla mana xu su tungini ene xu hokumetning suyi kelgende tolduriwalsa kerek,tohti mollining korosi ikki eghiz oyi bilen koxulup,tehminen 80 yaki 90 metir kuwadiret keletti,koroning derwazisining tam udulidiki derwazida ,yene bir yengisarlik ibrahim hajim digen kixi olturatti,bu kixini gerqe men kormigen bolsammu,tohti mollining eytip berixiqe xu kunlerde kerip ikki kozi kormes bolup kalghan we xu sebebtin tala-tuzige qikmaydiken,bengallik hatuni bar iken we u hatunidin balaliri bar iken. qunki ixigining aldida her beriximda 8-10 yaxlarda bar,bizge karighanda bengalliklargha bekerek ohxap ketidighan karamtul bir neqqe kiz oghul balilarning oynawatkanlighini korup kalattim. tohti molla mana xu balilarni bu yengisarlik ibrahim hajimning balaliri dep bergen idi.ak irik bilen kara irikning qanglixixidin karamatak balaning tughulidighanlik hokmini "mendel kanuni" digen kitaptin okughanim esimde kalghan iken. melum boldiki bu ibrahim hajim ozidin jik kiqik we kembighel bengallik koqmenlerdin oylengen iken.qunki u kunlerde ibrahim hajim tala –tuzige qikalmaydighan derijide keri iken,amma balaliri tehi uxxak bolghanlighigha karisak hatuni yax bolsa kerek.amma oyi betondin we pixxik kesektin kopurulghan ikki kewet heli korkem oy idi. Melum boldiki tagh baxida bolsimu xu oyni selip xu hatunni emrige elip bakalighiqilik iktisadi kudreti bar kixi iken. Bu yengisarlik ibrahim hajim hayatida baxka oylengenmu?,baxkamu hem balaliri barmu?. Bu terepi bizge mejhul,amma 1992-yili wetendin hejge kelgen bir sahtipez tewip, kandak tapkan bolsa tepip, bu ibrahim hajimni aldap: " men kozungni dawalaymen dep kozige ozi yasiwalghan komeqlerdin surkep ,bir munqe pulini elip keqip ketken iken,keyin ibrahim hajimning kozi tehimu kormes bolup kaptu we az zamandin keyin tohti molla ibrahim hajim olup ketti digen idi.buninggha ohxax hayatida bir kun bolsimu tibbi mektepning karisini kormigen,,sahtipez tewiplar turkiyedimu heli jik,ozlirini akupunkturqi diyixip ehmek turklerni aldap pul tepip yuruxidu,halbuki yekinda " historiy channel " atlik tv kanalida,akupunkturning insanlargha paydisi toghrisida hiq kandak ilmi ispatning yoklighi,buning peket 2000 yildin beri hitaylarning kixilerni aldax uqun ixletkenligini didi.

Tohti molla eslide abhada turidiken,abhada heli hem 5-6 aile uyghurlar olturughluk,abha suudi erebistanning jenop terepide,erep yerim arilining gherip terepidiki hijaz tagh tizmilirining jenop kismigha jaylaxkan menzirilik sayahet yurtliridindur,yazning uzun we issik yaz tetilliride mekke,medine we jiddedin ibaret suudi erebistanning issik yurtliridikiler salkinlax uqun mana bu abhagha berip aylap turup kelixidu,xeherninmg qetidiki tagh qokkisidin,kizil dengizning kirghighidiki muhayil digen yerni seyle kilmak mumkin we hetta tagh qokkisidin tuzlenglikkiqe neqqe kilometirlik teleferik bar,maymunlar huddi haywanatlar baghqisidikidek sayahetqilerning aldilirida erkin oynixip yurixidighan guzel bir sayahet yurtidur.

Tohti molla mana muxu abha digen yurttiki waktida bir uyghur bilen uruxup kelip u kixini piqaklap koyghan iken, xu sebebtin heli bir muddet turmide yatkan iken,xuning uqun mening bu dawayimda hemxeherlirim mening terepimni elip adalet kilmidi dep uyghurlardin aghrinip yuretti.turmidin qikkandin keyin mekkige kelip mana bu ozining tagh baxidiki mulk oyide tenha otti,hiq kirimi yok idi ,biliximqe anqe-munqe tapalixiqe zakat-makat digendek bir kirimler bilen yaxap otti, zaten hiq qikimi yok diyerlik kixi idi,tok ixletmeytti,suudi hokumeti sugha pul almaydu,eger un-guruq sedike-zakattin ramazan aylirida yighiwalsa baxka hiq qikimi yok idi,her kuni digidek koligha bir yaghaqni hasa tayak kiliwelip taghdin quxup heremge kirse kirip,kirmise baridighan yerlirige berip ahximi yene xu yaghaqni tayinip taghdiki oyige qikip ketetti.

Tohti molla 80-yillarda urumqide xopurluk kilidighan bir akisini istanbulgha aileqe elip keliwelip yerlexturgen iken, istanbulgha qikip uzun yaximay bu akisi tohti mollidin burun olup ketiptu,manggha bir neqqe ketim u akisini istanbulgha elip qikip hata kilghanlighini,akisining ozige nankorluk kilghanlighini eytip akisidin hapa bolup bergen idi.biliximqe istanbulda xu akisining balaliri heli hem bar iken,eger xu balilar mana bu makalemni okup kalsa bilgenlirini koxup koysa kop hursend bolimen." barning bari yukidu,yokning nimisi?," dep,mana bu yurtlarda xunqe yoksulluk iqide yaxisimu akisini turkiyege elip kelalighiqiligi bar iken,we u tagh baxidiki oyimu az digende 30-40 ming dollargha yaraydu,way yurt yahxi bolup ketti digen bu ekli yoklar bu makalemni dikket bilen okup oylap baksun,yurtta hitayning kuni yahxi bolup ketti digenlik hergizmu uyghurning kuni yahxi bolup ketti digenlik bolmaydu,

Tohti mollimu on yilqe boldi olup ketti,oyide olup kelip heli kunler olgenligini hiq kim bilmey jesidi sesip kalghan iken,zaten hiq kim bilen koyuk arilaxmaytti,we hiq
kimmu u taghning ustige tohti mollini izdep qikmaytti .u tagh baxidiki mulk oy elbette mirasqilirigha kalghan bolsa kerek.biliximqe ene xu istanbuldiki akisining baliliridin baxka mirasqiliri bolmisa kerek.

Tohti molla bu derije meynet we yoksul yaxighan bilen,wijdanlik we adalet soyer kixi idi.kixiler arisidiki adaletsizliklerge taket kilip turalmaytti,u kim bolixidin ket,i nezer u kixini adaletsizligi tupeylidin oquk axkare tenkit kilatti.daim jemiyettiki adaletsizliklerdin xikayet kilipla yuruytti.imanlik we milletqi kixi idi.yurtimizni dinsiz we baxka kandin bolghan yatlarning besiwalghanlighining nime menagha kelidighanlighini bilidighan kixilerdin idi.kiskisi anglik kixi idi.hergizmu korunixidek emes idi.eger kim tohti mollining korunixige karap bu kixi muhajirettiki uyghurlarning iqidiki eng towen tebikediki insan bolsa kerek dep oylisa hatalaxkan bolar idi.halbuki erebistandiki muhajir uyghurlar hekiketen tohti molla toghrisida hatalaxkan idi.qunki her kimning neziride tohti molla puli yok, kembighel,peyghemberimizning sunnetlirining eng qongliridin biri bolghan er-hatunluk sunnetini tutmighan, [ oylenmigen ] meynet, hiq kim bilen arilaxmaydighan ,hiq kimge menpeeti yok,ehlakta birsi idi.bundak boluxning bax sebebimu,tohta molla emes,biz uyghur millitining milli ehlaki idi.qunki biz uyghur milliti yurt iqi we sirtida heli hem ekil –idrakka,ilim-penge we wijdangha emes,tam eksiqe pul-baylikka,menpeetke,tor we pegagha karap kixini olqeymiz.

Bir kixining medeni yaki medeni emesligini uning usti –baxigha we aile iqi pakizlighigha hejligen pulining nispitige karap olqeymiz.tapkan pulining kanqe jik pirsenti pakizlikka we usti-baxka hejlengen bolsa u kixi xunqe medeni bolghan bolidu,bolmisa u kixining turghan turkidin bilimining yukuri-towenligi,ang sewiyesining yukiri –towenligi,mensepining kandak ikenligi bilinmeydu.biz uyghur milliti milletqe yurt iqide we yurt texida mana muxu olqem bilen olqigende tehi jik medeniyetsiz bir milletbiz.bu uzun yillik asaretning,we milli kullukning tesiri,hetta 1897-yildin taki 1915-yilghiqe 18 yil, kexker qini baghdaki ingiliz konsulhanisida konsulninmg hanimi bolup yaxighan ingiliz hanim, oz eslimiside kexkerde tughulghan uq oghlini bekix,we oy hizmetqiligini kilixi uqun uyghur hatunlirini meynet korup,bir dane kalmakni hizmetqilikke alghan iken ,yani bizning eng paskina dep bilgen kalmakimizni ene u ingiliz hanim bizdin pakiz korgen iken,yurtimizda heli-hem er-hatun oquk axkara munqigha barmak eyiptur.uningdin kore iqkerki oyining bir bulungigha mokuniwelip sopunsiz kuruk suda ghusul kilmak makul we xerep bilinmektedur.tohti mollamu ozi huxyar bir kixi bolghani bilen,mana bu milli ehlakimizni taxlimighan kixilerdin idi.

Tohti molla men korgen yillirim ozi kerip kalghanlighi uqun hiq okughinini kormigen bolsammu,yaxlighida anqe-munqe okughan iken,heti qiraylik idi ,hettat hesaplanmisimu,hetni qiraylik yazatti.abdulkadir ibrahim tohta hoja ozining yazghan bir ikki kiska kitabini mana muxu tohta molligha kol yazmisida yazdurup metbeede kopeytip basturghan idi.yurtimizdiki uyghur erep elipbeside erik-ostengdiki erikning E heripining astigha tik ikki qekit koyidighanlighigha dikket kilghan iken xundak yazatti.halbuki bu muhajirettiki uyghurlar wetendin qikkanda yurtta heriplirimiz tehi u xekilde islah bolmighan idi.xuning uqun bu yurtta tughulup heli okughanlarmu yurttin het-qek kelse okuyalmaydu.erep yezighi bilen ,uyghur erep yezighi arisidiki bir neqqe dane herip perkini huddi ikki taghdiki periktek bilidu,bu jehettin olqigende tohti molla baxkilardin ustun idi.


I.M : MEKKE









(32)

ABDURRAHMAN AKSU

Nov. 19, 2005



Esli aksu xehrining aykol yezisidin. bir diyixlerge karighanda,aksuning awattin,ozi pakar kelgen,ak pixmak,qiraylik bilen setning arisida, semizirak kelgen, hindoniziyeliklerge ohxap ketidighan, kulup turidighan,kiqik peil hox ehlak kixi idi.1998-yili ramazanda mekkide wapat kilghanda 70 ke tehi toxmighan idi,belki 1930-yillar etrapida aksu aykolde tughulghan bolsa kerek.aksu aykol aksu xehrining 15-20 kilometir gherip terepidiki bir mexhur yurt imix,mekkidiki bir neqqe aile aksuluklarning hemmisi digidek aksu aykoldindur,kizzikarlighi xuki hejge kelgen aksuluk hajilarning udul kelgenidin sorisa, men aykollik deydu,dimekki aykol heli qong we bay bir yurt bolsa kerek, abdurrahman aksu heremdiki kona uyghurlardin idi.karighanda 30-yillarning otturilirida kiqik heremge qikkan bolsa kerek.

60-Yillarning baxlirida bu yurttiki mexhur uyghurlardin kexkerlik abdulghafur emin hajim,kexker tokkuzsak taxmiliklik abdulfettah hajim,memet tohti hajim we abdurrahman aksu tortisi riyad bilen jiddede xerik tijaret kilghan iken,ALLAH ixlirini ong kelturup 80- yillarning baxlirighiqe bu torti erebistandiki eng qong tort uyghur baylarigha aylanghan iken,80-yillirining baxlirida abdurrahman aksu bu xerikqiliktin ayrilmakqi bolghanda kalghan uq xeriki abdurrahman aksugha 40 milyon riyal[ 10600000 dollar ] bolup bergen iken.1982-yili erteyazda men mekkige deslep kelgende mana bu abdurrahman aksuning mekkideki bir xehsi dokturhaneni muzayide yoli bilen setip almakqi bolup doktorhanening igisige kirik milyon riyal teklip kilghanligini, amma baxka birsining tehimu jik berip bu doktorhaneni setip eliwalghanlighini anglighan idim.hazir u diktorhane tamamen takilip ketti.

Men abdurrahman aksuni 1982-yili deslep korgenimde ewwelki hatunidin uq oghli bar iken,otturanji oghlini amerikada okuwatkan wakitta bir yatakta bille yetip kopidighan pelestinlik erep aghinisi dadisining oghligha iwetken pullirining jiklighigha kozi quxup,abdurrahman aksuning oghlidin heli jik bir mikdar pulgha qek kilduriwelip andin u balini olturup maxinidin koqigha taxliwetken iken,kiqik oghli anqe bejirim emes idi, qong oghli ibrahim dadisidin keyin neqqe ret yurtka berip hitay hokumetining ziyapetliride olturup hitaylarning hoxamet we iltipatliridin razi bolup kaytip keldi,

Abdurrahman aksuning yenida ikkinji tokali, yerkenlik sabikajim digen kixining burunki hatunidin bolghan kiqik kizi nurjan hanim bar idi, sabikajim1961-yili yurtta hitay hokumetige bizning eslimiz afghan, biz bu uyghurning yurtigha muhajir dep yurttin afghanistangha kaytip qikip,afghanistan yoli arkilik mekkige kelip yerlixip kalghan uyghurlardin idi. yerkenlik sabikajimningmu xu kunlerde ikkiji hatunidin uq oghul ikki kizi bar idi,sabikajim ozi igiz kelgen sakallik qiraylik kelgen kixi idi,xuning uqun keyinki hatunidin bolghan ikki kizi hekiketen bek-bekla qiraylik idi, u qaghlarda tehi boyigha yetmigen ikki aqa singil kizlar kona artux rubatta yuzi oquk oynuxup yuruxetti.

Diljan hanimmu igiz boyluk,semiz kelgen qiraylik hanim idi. Diljan hanimning Nurjan isimlik bir aqisi xu guzelligining sebebidin bolosa kerek,bir puldar germangha tegip hazir awustraliyede yaxarmix.

Men bu yerde bir muhim meselini ukmighanlargha ukturup koyuxni lazim kordum,islam dinining fikih ilmi ukimida mundak bir mesele bar,biz musulmanlar eger MEJBUR KALSAK baxka semawi dinlardiki er-hatunlar bilen nikahlansak,u dindiki er-hatunlar islam dinigha kirixni halimisa oz dinlirida turupmu biz ular bilen nikahlinixka bolidu ,yani dinimiz buninggha ijazet beridu,xuning uqun bundak nikahlinixlar musulmanlarda kop bolmisimu anqe-munqe uqkixidu,hetta yurtimizda hem ruslar bilen oylengen erkek uyghurlar bar,hetta ularning baliliri hem bar,mana bu balilar dinimiz ijazet bergenligi uqun kanunluk [ mexru ] nikahtin bolghan halal balilardur.buninggha bir misal kelturey,esli yerkenlik manasta qong bolghan bir uyghurning ak orus hatunidin bolghan rustem isimlik bir oghli bar idi.biz bille qong bolghan iduk. kulupla turidighan lelle bir nerse idi,yurt taxkirigha eqilghandin keyin ,50-yillarda sewitke qikip ketken anisini yurti belarussiyege berip tepip tughkanliri bilen koruxup kaytip keptu,halbuki bir eghiz rusqe bilmeytti mubaleghe kilip eytsam hetta anisining ak oruslardin ikenligini hem bilmeytti.bir neqqe yil boluptu urumqide lukqekler u rustemni urup olturiwetiptu tehi 50 ke barmighan bala idi,ikki balisi bar iken.mana bu bala [[ eger dadisining bu mubarek kanimizni bulghighanlighini hesapka almighanda aralirida nikah jaiz bolghanlighi uqun ]] halaldin bolghan balidur.amma dinimiz bir musulmanning samawi bolmighan dinlardikiler bilen [[ meselen budistler,mejusiler,we baxka ibtidai dindikiler ]] nikahlinixka ijazet bermeydu.peketla u dindiki er-hatunlar bizning dinimizgha kirix xerti bilen andin biz musulmanlargha nihak quxidu[[ nikah jaiz bolidu.]].hetta bu semawi bolmighan dindikilerning kolidin tamak yeyix hem hetta u tamakta musulmanlargha haram bolghan tongguz goxi bolmighan teghdirde hem haramdur.[[ yeyix jaiz emestur ]] .[[ Rabiye kadir hanimning los angleste M.Yasin bilen bille yigen sandwiqining halal ikenligige delil ]] . mesele mana bundak iken, hazir yurtimizda hitaylargha tegidighan uyghur kizliri yaki ulardin kiz alidighan uyghur baliliri heli kopuyiwetiptu . halbuki biz musulman uyghur kiz – oghullirigha hitaylar bilen nikahlinix jaiz bolmighanlighi uqun,bularning arisidiki resmi hokumet nikahi dinimizda we milli orp-adetlerimizda inawetsizdur.xu sebebtin bularning er-hatunqilighi kanuni [[ mexru ]] emes, yani zina hisaplinidu,we ularning tapkan balaliri hem haramdin bolghan bala hesaplinidu.men heremdiki mexhur uyghurlar namlik bu mexhur makalemning 29-halkisida bundak ikki xerdin [[ eskidin ]] bolghan balilarning xer balilar ikenligini hedistin delil kelturup otup ketken idim.mana bundak mukeddes milli ekidemizdin hewiri bolmighan jahil uyghurlirimiz yurtta kizlirini hitaygha berip hetta uningdin tughulghan haramdin bolghan bu xer baligha ARAFAT dep isim koyuptu,hetta mana bu haramdin bolghan xer balining qong anisi bex wakit namaz okuydighan derijide musulman bir uyghur hatuni iken, bu ix maytaghda bolghan hekiki bir weke iken. yene bir weke urumqide bir uyghur hatuni, dostlar ara qayda, etrapigha kuyoghlining ozining oyini nahayiti jik pulluk dekoratsiyon [[ zhuang xiu ]] kilip bergenligini eytip u kuyoghlini mahtapla ketiptu, qayda olturghan bu hatunlar, u kuyoghlidin razi hatunning bu derije pulluk ,bay we mert kuyoghlidin kizghinixip ketiptu,erge bergen neqqe kizining kaysisining eri bolghuydi bu mert kuyoghul diyixiptu, keyin ukuptiki u hatunning hitay balisigha bergen hitay kuyoghli iken bu mert kuyoghli, mana bu ix uyghur millitige ALLAHning bergen milli kulluktin kalsa eng qong balasidur.bu ix uyghur millitining kanining kattik bulghunixigha we hetta uzun muddette oz milli kimligini we orp-adetlirini yokutup,baxka bir millet bolup kalixigha sebebtur.biz bu meselige kattik dikket-etibarimizni beriximiz,bu meselige qare-tedbir koriximiz kerek,elbette qare-tedbirning baxida mana bu yukirida eytip otulgen islam fikih hukmini milletke bildiriximiz kerek, kizlirimiz her kanqe kembighelqilikte kalsimu yat hitaylar bilen oylenmmeslikni ,hetta bilmey oylinip kalghan teghdirde hem bala tapmaslikni u nikahsiz oylunixtin bolghan balilarning halaldin bolghan bala hesaplanmaydighanlighini,ozliriningmu bu yatlarning koynida yatkan muddetqe zina kiliwatkan bir hatun kixi hesaplinidighanlighini eger bu meselige dikket kilmisa [[ kizil bax kirse kara bax qikidu ]] dep ,bu qaresizlik iqide tepip ,bekip qong kilip koyghan haramdin bolghan oz balalirining qong bolghanda ozigimu,milletkimu,islam dinighimu we hetta insanlikkimu heyri tegmeydighan bir haywani mehlukka aylinip kalidighanlighini,hetta u dunyadimu jehennemlik ikenligini, ukturiximiz kerek.hetta u hitay hatuni bilen oylengen uyghur balisighimu eyni mana bu hokumning otudighanlighini uning koynidiki u set sesik hitay hatunini almisimu mademki sidik haji rozining balisi bolghandin keyin aydin qiraylik uyghur kizlirining qikidighanlighini bildiriximiz kerek. Kongulning keynige kirmeng,kongul her jaygha baxlaydu.semerkent almisidek,apirip qollerge taxlaydu.digendek bir kunler kelip bu yatlar bilen oylengen uyghur er-hatunliri ahiri bu dunyadimu jik har we zarlikka uqkixidighanlighini bildiriximiz kerek.


Diljan hanimni men bir neqqe ret korgen idim,1987-yili erte yazda awustraliyediki reisi jumhurimiz ehmet igemderdi ependining keyni anisi we keyni ukisi sadik ependi mekkege umrege kelgende Diljan hanim u ikkisini bizning oydin elip medinege aqisining oyige elip berip ziyaret kilduriximu ene xu yene bir aqisining awustraliyede bolghanlighidin idi.

Diljan hanim 1988-yili,27 yil koruxmigen yerkendiki anisini mekkige hejge ekeldurgen idi.1989-yili bax kixta mekkide oz anisining kuqighida yurek kesili sebebidin yax olup ketti . Diljan hanim tughmighan hanim iken.mening u hanimni eng ahirki koruxum,14-12-1988-kuni mekkide oz toyumda idi,xu toyumgha texrip kilghan iken ALLAH yatkan yerini jennet kilsun AMIN .

Diljan hanimning dadisi Sabikhajim 1984- yili olup ketti,olup ketkende kop bolsa yetmix yaxlarda bar idi.

Abdurrahman aksu diljan hanimgha mekke misfele mehellisidiki ozining on kewetlik imaretining yenigha ikki kewet kiqik bir imaret selip mulk kilip beriwetken iken,elbette abdurrahman aksu olse,Diljan hanim yenila ohxax bir hatunluk miras alar idi,amma bu imaret uning bu yax we qiraylik hatunigha bolghan razilighining netijiside bergen hediyesi bolsa kerek,amma ALLAHning teghdiri tam tetursiqe bolup Diljan hanim abdurrahman aksudin burun olup ketti,we bu imaret Diljan hanimning anisigha tegixlik hessisidin baxkisi yenila eri abdurrahman aksugha miras bolup kaytip keldi.abdurrahman aksu bu yax hatunining olumige we bu yax hatunigha atiwetken imaretning ozige kayta kaytip kelginige eqinghan bolsa kerekki,Diljan hanimdin keyin bu imaretni aksuluklargha tekki kilip koydi.hazirki mekkidiki aksu rubat digen tekki mana xu Diljan hanimdin kalghan imarettur.elbette sawabi baxta Diljan hanim we abdurrahman aksulargha tegidu.


Behitlik erkekning hatuni olidu,Behitsiz hatunning eri olidu.mana bu uyghur helik makal temsilide diginidek,gerqe abdurrahman aksu bu guzel hatunining olgenligige kattik eqinghan bolsimu,yene bir behit kuxi baxigha konux aldida idi,bu behit kuxi belki abdurrahman aksugha bu guzel hatunining olumini unutturatti,qunki aldida Sabikajimning kiqik hatunidin bolghan ikki kizi aydek qiraylik qong boliwatatti. Sabikajimning olumidin keyin hayatning tenglikqiligide kalghan sabikajimning bu hatuni, elbette keri bolsimu bir kizini bu bay we mert kuyoghligha aqisining ornigha berixke razi idi,we keleqekte aqisining basalmighan miraslirigha warislik kilatti.amma ALLAHning teghdiri mekke uyghurlirining oylighan yeridin qikmidi.

1989-yili hejde ottura boy ,akpixmak,qiraylik kelgen 40 yaxning opqoriside bar bir ayal urumqidin mekkege hejge keldi,esli kuqarlik bolghaqka kuqar rubatka [[ esli xahyar rubat,amma kuqar xahyardin mexhur bolghanlighi uqun her kim kuqar rubat dep ataydu.]] quxti.ehlakidin karighanda ozi xak-xak,jawuldap gep kilidighan qakkan we xok eyelge ohxaytti,mana bu eyel keleqekte abdurrahman aksugha 9 yil hatun blup ikki milyon riyal nek pul miras alidighan mexhur helimehan yeltapankari kizi idi.

Hey ist diyixip kaldi herem uyghurliri,Sabikajimning kizliridin birni aqisining ornigha elip bu dunyaning lezzitini korup yaximay, amma abdurrahman aksuningmu oylighan bir yeri bolsa kerek , amma bu digenlik,abdurrahman aksu toghra oylaydu digen menige kelmeydu elbette.qunki hata kilghanlighi mana bugun otturigha qikti.

Abdurrahman aksu helimihan hajim bilen bille her yazni urumqide otkuzdi,elbette ozi puli bar bay, tejrubelik adem , hitaydin pul tepip yeyixke muhtaj emes uyghurlardin idi.amma bu digenlik, abdurrahman aksu wijdanlik,ak-karini perik kilalaydu, milli menpeetlirimizni hitaygha utturiwetmeydu,eng yahxi xekilde himaye kilidu digen menige kelmeytti.hitay hokumetige yahxiqak bolux uqun bu yurttiki hain uyghur kadirlirining, qet eldiki bir mikdar uyghurlarni wetenge tartixi,ularni hitay hokumetige qet eldiki uyghurlarning hekiki wekili kilip korsutup, wetenimizdin zorluk bilen tartip alghan baylikliridin zerreqilik bir kismi bilen mehman kilip,ziyapetler berip, yurtmu-yurt sayahet kildurup,way sendin ulughi yok dep kokke koturup,hitay hokumetige wetenning taxkirisidimu mana muxundak zhong guo hokumetige we hitaylargha sadik uyghurlar bar digen ukumni berixi,we xu arkilik ozlirining hitay hokumetige we hitay millitige hekiketen sadik uyghurlardin ikenligini bildirixi, we bu kiskighine hayatida hitay bilen bille bu biqare milletni depsende kilip,karxilighida haywangha ohxax yep-iqip rahat yaxighinini uyghur millitige karxi mexrulaxturuxi kerek idi.netijide bu hain kadirlar abdurrahman aksu we xuninggha ohxax qet,eldiki bir kisim ehmek,we wijdansiz uyghurlarning wasitasi bilen oz ixlirida kismen muweppek bolalidi,qunki yurtta anglighanla uyghur kiz- qokanliri quxide mana muxu abdurrahman aksudek qetelllik uyghur baylirigha tegip ,ularni her yili yurtka sorep kelip,kanhor zalim hitay hokumeti bilen qet,eldiki uyghurlar arisida koprukluk rolini oynax,we bay ,xan-xohretlik boluxni arzu kilidighan boldi,ularning hatuni bolmak,zhong guo hokumetining aldida yuz-hatirlik bolmak eng qong umidi bolup kaldi.

Abdurrahman aksu aksuda yurtigha kopruk saptumix,hiq kerigi yok idi,paydisimu bolmaytti,sawapmu bolmaytti.qunki bizning yurtimiz ozimizning yurtimizgha kopruk salalmaydighan,yol yasayalmaydighan,mesjid salalmaydighan derijide kembighel emes idi.wetenimizning putun baylikliri hitaylar terepidin talan-taraj kilinip millitimiz aq-yalingaqlikta ,haru-zarlikta,esaretning zulmida kap-kara jahalette yaxawatatti,bek salghusi kelip, bu hain uyghurlarning hoxametlirige,hoxamet bilen jawap bergusi kelip ketken bolsa, mektep salghini toghra idi,qunki u mekteplerde ewladlirimiz hitayning aghzi bilen bolsimu musbet ilimdin su iqetti,halbuki bu ang abdurrahman aksu we xuninggha ohxax ozlirini qet,eldiki uyghurlar bilen yurttiki hitay hokumeti otturisida kopruk hesaplaydighanlarda hiq yok idi. Janabi ALLAH bu muhajirettiki musapir uyghurlargha iman we baylik ata kilghan bilen, ang we wijdan ata kilmighan idi.abdurrahman aksuning kilghini bu bir turkum hain uyghur kadirlirining hitay hokumetining aldida yahxiqak boluxighila yaraytti.teghdirning abdurrahman aksugha helimihan hajimni qetiximu,wetendiki hain uyghurlarning behti idi. yak, helimihan hajimning ikki balisining behti,ularning riski idi diguqiler bolsa ulargha jawap xu,Undak bolghan bolsa idi,2004-yili 6- ayda men istanbulda qaghda helimihanning kizi rehime ak qekidighangha pul tapalmay,istanbuldiki oyide ketip olup kalmighan bolatti.we oghlimu ak qekkenning derdide bugun olmigen bolsa erte oler halette kalmighan bolar idi.abdurrahman aksudin helimehangha kalghan bu ikki milyon riyal mirasning millitimizge hiq bir paydisi bolmidi,zaten millitimiz bundak milli ghurur we milli angdin yoksun bir neqqe kixining azghine puligha emes,kerek bolsa jan berip ,kan tokup asarettin kutuluxka muhtaj idi,ene xu kunlerge kelalisakla pul millet uqun kolimizning kiri idi.mana bu hekiketni bilix uqun qet,eldiki bay bolux,yaki bilimlik uyghur bolux ketmeytti.anglik we wijdanlik bir uyghur buni biletti.

1986-yili hejdin burunki aylar idi. Mehellimizdiki aksuluk mahmut hajim tomurqi digen kixi manggha oyumni hejge alidighanlar bolsa kira kilip bergin didi, u kunlerde hajilirimiz hejge kelip anqe-munqe oy kira kilip olturuxka baxlighan kunler idi,yaxlik kilip derhal xundak deptimen : hajika oylirini bizning uyghur hajilirimizgha kira kilip berey, YAK,YAK OYUMNI HERGIZ UYGHURLARGHA BERMEYMEN. Jenim kongumdin qikti,erwayim uqti.uyghurlar anangni bir nerse kilghanmiti senmu uyghurghu ,?kira kilsang pulgha kira kilisenghu,? Digim keldi amma yenila qong kixige karxi hormetsizlik bolmisun uqun ozumni aran tutup,: hajika nimixke uyghurlargha oylirini kira kilmayla didim. DIDI : Uyghurlargha oyumni kira kilsam oyumge eroin[[ ak qekimlik ]] koyup koyidu.baximizni balagha tikidu.hangtang bolup kaldim.bu tomurqi sarangmu,? Ongmu,?

Heli kunlergiqe bu kixini korsem salam bergim kelmidi,turkiye kayseride tughkanliri bar idi,ulardin kelgen hetlerni men okup berettim.hetta u hetlernimu okup bermes boldum.qunki bizning yurtlarda u qaghlarda normal aylik tehi 60 koydin yuz koygha yengi qikkan wakitlar idi,helik tehi jik aqarqilikta ,eroinge ohxax bundak lux qekimliklerni qekix u yakta tursun ,korgen kixi behitlik hesaplinidighan wakitlar idi.yurtimizda bir kixining bir yillik aylighigha bir qekim kelidighan bundak kimmetlik qekimlikni bizning hejge aran-aran kelalighan bu biqare hajilirimizdin kutux,hekiketen sarangning ixi idi,ekillik bir uyghur bundak geplerni kilix u yakta tursun,oylaxka hem petinalmaytti,qunki oylighanning ozi ekilsizlik idi.

Halbuki undak emes iken,ismini yazalmaydighan bu jahil tomurqige bundak geplerni perixte sozletken iken.men hatalaxkan ikenmen,yaxlik kilghan ikenmen.

Uzun otmey qet,eldiki WETENPERWER bayimiz abdurrahman aksu,heremdiki uyghurlar bilen,zhong guo hokumeti arisida kopruk bolup ,oz puli bilen jahil tomurqi mahmut hajimni RASQI kilip koydi.

1993-yili bolsa kerek,helimihan hajim oghli ibrahim bilen,kizi rehimeni mekkige umrege elip keldi.elbette abdurrahman aksuning puli bilen kelgen idi.bular abdurrahman aksuning mekke misfelediki on kewet oyide olturuxti,abdurrahman aksu hem bu sadik hatuni we ikki ogey balisi bilen bille mana muxu imarette bille idi.bir kuni keqisi abdurrahman aksu manggha telefon kilip ukam tez kelsile didi,barsam ibrahim aghzidin kopuk qikirip saranglardek yetiptu,humari tutkan iken,bundak ixlarni men kinolarda korgen idim deslep oz kozum bilen koruwatattim.doktorgha elip barduk.ibrahimge uyuxturghuqi dora berdi we u doridin hetta bir neqqe kunluk beriptu, aridin bir neqqe kun otkendin keyin bir kuni men ibrahimdin soridim,nimixke bundak boldung,? Didi:[[ dikket kilinglar bu gepim yalghan emes,del ibrahimning oz aghzidin anglighan gepim.]] urumqidin mekkige yolgha qikarximda yolda we mekkide iqimen dep yenimgha bir mikdar eroin eliwalghan idim,uni hetta bir ketim ayripilanning terethanisida iqtim ,kelgendin keyin mekkide hem iqtim emdi iqidighan eroinim tugigen idi ,humarim tutup mana muxundak boldum. mana bu insanni qoqutidighan dehxet bala-kaza hadise, abdurrahman aksuning HALALdin tapkan puli bilen,abdurrahman aksu salghan kopruk arkilik,bu beledel tahirda [[ pakiz yurtda ]] bir uyghurda yuz bergen idi.

Kargha bilen dost bolsang yeyixing pok,uyghur millitining milli menpeetini depsende kilip ,u wetendiki bir mikdar wijdansiz uyghur kadirlirining yuzini hitay hokumetining aldida AK kilix uqun ,yurt bilen heremning yolini oy bilen kassapning arilighi kiliwalsang,pulungni weten milletning milli dawasi uqun emes,yurttiki kadirlarning menpeeti uqun hejliseng, mana bu akibetke kalisen.,

amma abdurrahman aksu bu ixtin hiq ibret alghini yok,tehi aghzidin quxurmey helimihan hajimning eroin iqip olgen, hetta olugini komup koyghan yeridin, yasighan eroinge katix uqun oghirlap kaqkan akisini mahtap, aghzidin quxurmidi,way u kixi undak ekillik idi,mundak ekillik idi,kongli yumxak idi, wakitsiz olup ketti,wehakazalar,

Tehi buning bilen tugimidi,1995-yili abdurrahman aksu ,helimihan hajimning aqisining eroinkex oghli alimjan digen balini mekkige ekilip bir yildin jik bakti,u bala bu yerde kandak qidighan bolsa qidap ,1997-yili hejde, hejge kelgen uyghur hajilarning kurbanlik koy pulidin 60-70 qe koyning pulini aldap elip bei jingge keqip ketip ,bei jingde olup,olugini aran teste urumqige elip ketip komuptu,tehi 22-23 yaxlarda bar bala idi.hitayning beijingde olgen bir uyghurning olugini koyduriwetmey,yurtigha elip ketixige ijazet beriximu,elbette abdurrahman aksuning hitay hokumeti bilen,ozige ohxax qet,eldiki bir neqqe wijdansiz uyghurlar arisida aqkan yolning hatiri idi.

Ibrahim yene mundak bir gepni kilip bergen idi,men uning hayatigha kizzikip sorighanimda,ikki uq ming yuanlik akni oyge ekiriwalimiz 3-4 kizni oyge ekirip, hatunim bizni oyge solap texidin kuluplap koyup, anisining oyige ketidu. bir heptide bir kelidu,hatuning bu ixka hapa bolmamdu,? Men uninggha pul bersemla boldi,makul sen u kizlar bile jinsi munasibet kilamsen,? Yak,u kizlar jinsi munasibet istimeydu,ak bolsila boldi,zaten menmu jinsi munasibet kilalmaymen, kanqe yaxta bar kizlar,? Xu biz bilen teng,[[ yani 20-25 yax etrapida ]] mana bu ibrahim we yurttiki yax uyghur kizlirini bu ehwalgha ekelgen pullar abdurrahman aksuning pulliri idi.halbuki weten millet uqun,heyir sahawet uqun,jennetligi uqun,bir uyghur yaki birer texkilat pul telep kilsa kanqilik berer idi buni bilelmeymen.

Abdurrahman aksuning keyni singlisi reyhan hanimmu eyni yol bilen yene bir aksuluk iminhajim digen baygha tokallikka tegip, iminhajim olgendin keyin yekinda heli jik miras aldi, angliximqe iminhajimning baliliri, bu mirasning bir kismigha jiddide reyhan hanimgha bir imaret elip beriptu ,ijare kilip yesun uqun,amma her kimning altuni helimihan hajim bilen reyhan hajimningkidek kimmetlik boliliwermeydu,bazarda altunning kilosi 13 ming amerika dollari,bu yerdimu ikki uq kilo altungha ikkinji tokallikka tegidighan aydin qiraylik minglarqe yax kizlar bar,toxuk marjan yerde kalmaptu dep toxukla bolsa erebistanda pul ohxaydu dep bilinmisun ,bular istisna hadiselerdur.ALLAHning teghdiri xundak yezilghan iken.

Reyhan hajimgha rabiye kadir hanimning turmidin azat kilinip,amerikagha kelgenligini eytsam,: xuning sebebidin yurtta baliliri perixan,oghli amerikadiki anisi rabiye kadirgha ellik ming dollar iwetix uqun bankigha barsa almaptu iwetmeymiz dep,hetta hitay iqidiki bankilarmu iwetmeymiz dep almaptu digen idi.elbette hitay bu pulning uyghur millitining milli dawasigha hejlinidighanlighini obdan biletti.qunki u pul rabiye hanimning puli idi,abdurrahman aksuning puli emes idi.