Zhangkeyshining Rosiye Bilen Hitay Arisida Utken 70Yilliq Umur Hekayem
Namliq Eslimisidin Ariye

TurkchidinTerjime Qilghuchi:Gulshen Abduqadir

 


Hurmetlik doslar Zhangkeyshining rosiye bilen hitay arisida utken 70 yilliq umur hekayem namliq eslimisi bizning hazirqi hitay dimukratlirining mahiytini chushunup yetishimizde we uyghurlarning utmushi haziri we kelechigini tehlil qilishimizda muhim ehmiyetke ige dep qarighanlighim uchun terjime qilip silerge sundum

uzini dunyawi dimukratchi dep atiwalghan Zhangkeyshi bu eslimiside sherqi turkstan heqqide tohtulup Mesut Sebiri bayquzini ulkilik hukumetning 2-reisligige qobul qilghanlighini yerliktiki tengpungluqni waqtliq sahlap qelish uchun uz irademge hilap halda shundaq qildim dep ipadileydu.-----Terjimandin


Shinjang(Chini Turkstani) ning Milli Inqilap Dewrige Qaytishi

Yapuniye manjuriyeni ishghal qilghandin keyin Hubiy Chahargha qarita besim ishlitishke bashlidi.bu esnada rusiye uz tesir dairsini kengeytishke tirishiwatqan we yer asti bayliqliridin paydiliniwatqan gherbi shimaldiki shinjangfha qol uzartmaqta idi.1933-yili12- sentebirde rosiye shinjangda bir herket qozghap Shingshiseyni Shinjangning bash emeldari qilip teyinlidi shundin keyin sovit hukumiti bu ulkige qarita eskiri tajawuzini bashlidi.1934-yili majongying qisimliri Urumchini ishghal qilishqa bashlighanda rosiye qizil armiyesini Magha qarshi turup Shingshiseyge yardem berishke ewetti.bu Shinjangning eskiri konturullighining rosiyening qoligha utushidiki tunji qedem bolup hesaplinidu.1938-yili rosiye yapungha qarshi turushni bana qilip,8-qizil armiyeni qumulgha ewetti. bu Rosiyening Shinjangni uz konturullighi astigha elish shundaqla Shinjangning Hitayning bashqa rayunliri bilen bolghan alaqisini uzush pilani idi.Rusiyening Shinjanggha tajawuz qilishida eskiri hakimyitini turghuzush bilen bayliq menbelirini talan taraj qilish birlikte elip berilmaqta idi.1935-yili rosiye shinjangda tijaret kompaniyesi yolgha qoyushni bana qilip,Shingshisey bilen 5 milyun altun rubliliq bir kelishim imzalidi.Hitay hukumitining bu kelishimnamini tuzdurmeslik uchun kursetken tirishchanliqliri yoqqa chiqti. 1938-yili rosiye Shing shiseyni Moskiwagha kelishke kushkurtti.netijide Shingshisey moskiwada komunstik partiyege kirdi buning bilen rosiyening Shinjangdiki tesir daersi tehimu kucheydi.rosiyedin ewetilgen ros hadimlar Shinjangning herqaysi jayliridiki hukumet tarmaqlirida kurulushke bashlidi. 1940- yili noyabirda Rosiye-Girmaniye uz ara yardemlishish shertnamisige hatime berilgendin keyinmu yawrupada inqilap ilgirkidek dawamlishiwatqan bir peytte rosiye urumchige bir mehpi heyet ewetip Shingshiseyni Shinjangning qeley bayliq menbelirini ijarige berish kelishimnamisi imzalashqa qistidi we bu bayliqlarning imtiyazini bana qilip Shinjangda tumur yol, tash yol yasash telifun liniyeliri we radio istansiliri qurush shuningdek rusiyelik hadimlargha qoru jay,rus eskerlirige turalghu selish imtiyazini qolgha kelturdi we bu imtiyazning mudditi 50 yil qilip bekitildi bu rosiyening putun shinjangni uzige qaritishida kursetken tirishchanliqlirining munazire telep qilmaydighan bir delili idi.eslimemning aldinqi qisimlirida Mawzedongning qep qalghan bir qisim eskerlirining 1935-yili awghust aylirida gherbi shimalgha qarap qachqanlighi heqqide tohtalghan idim.ular rosiyedin maddi yardemge erishish umudide Shinjanggha qarap ilgirlimekte idi.

Shinjang hitayning bir parchisi uzun zamanlardin buyan hitayning bir ulkisidur.Shinjang uz nuwitide yene asiyaning kindigige jayl;ashqan istiratigiyilik bazidur .Shinjang peqet hitayning igidarchilighida qalghan sharaittila, asiya shundaqla dunyaning herqandaq bir yeride tinichliq we hewpsizlikni emelge ashurghili bolidu.

Eyni chaghda hitay hukumiti putun gheyritini yapongha qarshi urushqa serp qiliwatqan bolsimu,emma hitaygha tewe ulkilerni himaye qilish,gherbi shimaldiki musteqillighi we idari qilish ishini untup qalmighan idi.shunga hukumet Shinjangni rosiyening tajawuzidin qutuldurush shundaqla hitay komunstlirining shinjangda helqaraliq oyun oynishigha tosqunluq qilish uchun herketke utushni qarar qildi.eger undaq bolmighanda shinjangda hadisiler yuz beri asiyaning weziytini uzgertishke shundaqla dunya tenchlighigha tehdit selish basquchigha berip yetken bolar idi.1942-yilida rusiye shinjanggha qarita besimni kucheytishke bashlighandin keyin Shingshisey uzining tehdit astida qeliwatqanlighini his qilishqa bashlidi. 1942-yili aprilda sovit konsulhanisidiki jasuslar Shingshiseyni elip tashlap ornigha bir qorchaq hakimyet qurush pilanini tuzushmekte idi.avghustta Shenshi, gensu,ningsha,we gherbiy shimaldiki chingheyge qarita bir tekshurush ziyariti elip bardim we hanimimgha geniral Zhushawliang bilen birlikte Shinjangning merkizi urumchige ayrupilan bilen berishlirini u yerdiki helq we eskerlerge yahshi hewerler yetkuzush bilen birlikte hitay ulkilirining azatlighi we idare qilish ishlirining hukumitimizge qarashliq bolidighanlighi qatamesililerde Shingshisey bilen suzlishishliri kerekligini eyttim.netijide shingshisey rusiye girmaniye urushi pursitidin paydilinip biz terepke utti.we bizning bashqurushimizgha boysunidighanlighini bildurdi.buning bilen rosiye alman talman Shinjanggha tashqi ishlar wekilini ewetti we Shingshiseyge 1934-yili shinjangda komunizimni rawajlandurush heqqide uzlirige bergen wedisini ijra qilish heqqide tehdit saldi Shingshisey buni ret qildi Rosiye ewetken mehpi hadim moskiwagha perishan qaytti.1943-yili yanwarda merkizi hukumet teripidin teyinlengen hadimlar eskiri we siyasi sahelerdiki wezipilirini orunlash uchun Shinjanggha keldi.netijide rusiyening Shinjangni yengidin konturul qilish ishigha hatime berildi.shundin keyin hukumitimiz rusiyedin qumuldiki 8-qizil armiyeni ,urmchi we tudinghaba etrapidiki barliq qoghdighuchilirini we bashqa ruslarni shinjangdin chekindurup chiqipketishni telep qildi.Hukumitimiz shinjangda idari putunligi we hakimyitini yengidin qurmaqchi idi.rusiye chekinip chiqip ketish ishini 1943-yiligha qeder kechikturdi.iyun aylirida gomindang qisimliri qumulgha kirdi. Stalin shinjang weziytining konturul qilghili bolmaydighan bir ish ikenligini obdan biletti .shunga u 1943-yili Panyushikni bir hadim bilen birlikte hukumitimizge ewetti.u hitayghakelip Shingshiseyning rosiyege qarshi elip barghan dushmenche herketliri ustidin shikayet qildi we Shingshiseyning rosiye bilen tuzgen mehpi kilishimnamisining bir nushisini bizge berdi.Stalinning bundaq qilishidiki mehsidi hukumitimizning Shingshisey bilen bolghan munasiwitini dawulghutush we shundaq qilish arqiliq hukumitimiz bilen arilirini echish idi emma Shingshisey biz terepke utup uz sadaqitini bildurgen chaghda bu mehoi kelishim heqqide bizge bir doklatmu sunghan idi netijide Stalin Shingshisey bilen hukumitimiz ottursigha soghuqchiliq selishqa muweppeq bolalmidi.Hukumitimiz shinjangni uz idarisi astigha alghandin keyin moskiwa derhal Rosiyening tajawuzidin sahlinish digen banayi seweoni oydurup chiqirip shinjang bilen rosiye pttursigha jaylashqan Altay taghliridiki qazaqlarni chigra rayunlargha ewetishke bashlidi we 1944-yili awghustta rosiyening urumchidiki mehpi jasusliri helqni isyan kuturushke qutratti.bu herket hukumetning jiddi yusunda tedbir kurushi bilen bashqa terepke buraldi we bir kelishimname imzalinip weziyet normal haletke keldi.Shingshisey chongchinggha teklip qilinip merkizi hukumette bir wezipige olturdi shundaq qilip shinjangdiki eskiri we siyasi ishlar biwaste hukumetning konturullighigha utti.roslarning Urumchide bashqa wilayetlerdikige ohshash bir qoralliq herket qozghiyalmaydighanlighigha kuzi yetti.noyabirda ular rus mehpi jasuslirini we yerlik komunst eskerlerni ishqa selip Ghulja shehride shiddetlik hujumlar elip bardi.we Sherqi Turkstan jumhuryiti digen nam astida bir qorchaq hakimyet qurdi isyanchilar Ghulja shehridiki ayrudurumni we rayunlarni ishghal qildi.1945- yligha kalgende Urumchidiki rus konsuluslighi herket we taktikida tinichliq ichide bareber yashashqa bash urushqa bashlidi.we Ili isyanchilirini shinjang ulkilik hukumiti bilen tinichliq kelishimi elip berishqa qistidi ulkilik hukumet waqtliq halda tengpungluqni sahlap qelish mehsidide Ili isyanchilirining lidirini ulkilik hukumetning 2-reisi supitide qobul qildi merkizi hukumet buni uz iradisige hilap halda peqet yerliktiki kungulsizliklerge hatime berish uchunla shundaq qilghan idi.emma rusiye peqet peytning kelishini kutti we 1949-yili ottura tuzlengliktiki komunstlargha qarshi elip barghan urushni hukumetke qarshi urushqa uzgertishke bashlighanda eng awal Shinjang ulkilik birleshme hukumitige ishtirak qilghan isyanchi unsurlarning ulkilik hukumet reisi,uyghurlarning lidiri Mesutqa qarshi chiqti.Rosiye teripidin qurulghan sherqi turkstan jumhuryiti peqet shekildiki kualisyun hukumiti bolup 2-dunya urushidin keyin turluk mustemlike ellerde rus komunstliri eyni shekilde qurup chiqqan bir hukumet urnigi hisaplinatti.