Jumhuriyet Tarihidin (10): Moskva Arhipliri

Dr. Kahar Barat

www.meshrep.com

Qirghizstan “Ittipaq” geziti 2004 yili 11- sanida U. Ibrahimovning “Tecliq sohbeti ve Xerqi Turkistan jumhuriyetining emeldin qelix sevepliri” namliq maqalisida biz uzundin beri kutup kelivatqan Moskva arhiplridin tunji melumatlarni elan qildi. Bularni ayrim oquxunglargha sundum:

Merkezi Hitay hokumeti Xinjang qozghulangcilerining arqa tirigi Sovet ittipaqi ikenlikini nezerde tutup 1945- yili 7- sentebir kuni Sovet ittipaqi rehberlikigie murajiet qilip, Xinjang mesilisini hel qilixta yardem korsutuxni sorighan (Rusiye federatsyesining dolet arhivi. Stalinning “mehsus papkisi”).

Sohbet baxlanghandin keyin sohbetning jeryani toghrisida Sovet meslihetcileri ozining rehberlikige her tereplime toluq melumatlar yollap turdi. 1945- yili 29- oktebirde general Yegnarov, general Langfanglar Molotov, Malinkov, Mikoyan ve Vexenskilargha yollighan telegrammisida: “24- oktebir kuni ozlerining qozghulangcilar vekilleri bilen Jingda ucraxqanliqi ve vekillerning Hitaylar bilen qilghan sohbetlerining netijeleri toghrisidiki dokuladini anglighanliqi eytqan” (Rusiye dolet arhivi Molotov alahide papkisi).

Yene bir telegrammida: “sohbetning netijesi uc vilayet helqide her hil inkaslar peyda qilghanliqi hetta selbi tesir qilghanliqi bayan qilinghan. Sovet meslihetcilerining keyinki bir telegrammisida “olkelik birlexme hokumetke kiridighan musulman namzatlar Xerqi Turkistandiki Sovet meslihetcileri terepidin tepsili mulahizelerdin otkenliki ve bularning namzatliri Beriyening raziliqini alghandin keyinla testiqlengenliki” korsetilgen. (Rusiye dolet arhivi L. I. Beriyening alahide papkisi).

1945- yili 10- ayning 11- kuni Xerqi Turkistan Jumhuriyeti qumandanliq xtabidin Sopahun baxciliqidiki Aqsu atliq partizanlar qisimigha ikki qetim telegramma yollap “Xerqi Turkistan Jumhuriyeti hokumeti merkezi Hitay hokumeti bilen tecliq sohbiti otkuzuxke baxlighanliqi ve xuning ucun derhal uruxni tohtutup Sovet herbi hadimleri bilen qurallerini Iligha qayturux ve arqidin ozlerining Iligha qaytip kelixini buyrighan. Elihan Tore bolsa Sopahun qisimlerigha “qumandanliq xtabning buyruqigha qarimay uruxni davamlaxturux toghrisida teklip bergen”. Bu toghrida Xerqi Turkistan Jumhuriyetidiki Sovet bax meslihetcisi ve operativ guruppisining baxliqi Ignarov (Xerqi Turkistanda ve S. Kozlov nami bilen yurgen) 1945- yili 18- Oktebirde Beriyening namigha yollighan telegrammisida “Biz Sadiqning (Sovet meslihetciliri ozlerining melumatlirida Elihan Toreni Sadiq dep atatti) jenubi frontta Aqsu sepida urux qilivatqan qisimning komandri Sopahungha ve xu qisimdiki hokumet vekilige yollighan ikki parce hetini qolgha cuxerduq. “Sadiq” ozining hetide xtabning mudapiyege otux toghrisidiki buyruqigha qarimay aktiv heriketlerni davamlaxturuxni teklip qilghan” (Rusiye dolet arhivi 118- varaq).

Sopahun Elihan Torening mesliheti boyice uruxni davamlaxturghan. Lekin eghir meghlubiyetke ucirghan. Cunki bu vaqtida uning qismidiki Sovet herbi hadimleri bilen qualleri elip ketilgen edi. Xunga Sopahun qisimleri cong ciqim tartqan. Olgen ve yaridar bolghanlar 72 adem, Hitay eskerliri 44 miltiq, 1 bataliyon minomyuti, 1 bataliyon pulemyoti olja alghan (Rusiye dolet arhivi 118- varaq).

Elihan Tore Sopahunning meghlubiyetide Sovet meslihetcilirini mudapiyege otuxke buyrighanliqi, quralliri bilen ofitserlerini elip ketkenliki ucun eyipligen. Elihan Torening yuquridiki heriketlerini tecliq sohbitining uzulixige elip kelixi mumkin dep qarighan Sovet meslihetciliri endixige cuxup qalidu. Xuning ucun Xerqi Turkistan Jumhuriyetining hemme menpetlerini bir yaqqa qayrip qoyup 20- Oktebirgice milli armiye qisimleridiki barliq Sovet ofitserlerini yighip cegara boyigha elip ketken. Undin baxqa milli qisimlardiki Hitay qoxunlerida yoq qurallarni yighivelip Qorghasqa ciqirvetken. Milli armiye qisimlerini oq-dora bilen teminlexni tohtatqan (Rusiye dolet arhivi 118- varaq).

Ghuljidiki Sovet bax meslihetcisi general Ignarov 19- Iyun kuni Sovet ittipaqi icki ixlar ministri Kruglovning ve dolet biheterliki ministri Abakumovning namigha telegramma yollighan. Telegrammida: “…1946- yili 17- Iyunda Xerqi Turkistan Jumhuriyitining sabiq bax reisi Elihan Toreni SSSRgha ciqirvetkenlikini bayan qilghan (Rusiye dolet arhivi, Stalinning alahide papkisi 208-211- varaqlar).
(Rusiye dolet arhivi ning alahide papkisi).