Uyghurlarning Kharlikh Oyuni
Tughluk A. Osman
Otkenki bir-ikki hepte iqide Amerkining nurghun xitatalirida khattikh khar yeghip, nurghun xeherlerde ixlar tohtap, mektepler takhilip ketti. Menmu bir kun ixkha baralmay oyde olturup khaldimde, taladiki khargha kharap Uyghurlarning 'Kharlikh Oyuni' digen oyunimizni eslep khaldim.
Uyghur helkhi kharni "Hudaning rehmiti" dep bilidu, bolupmu tunji khetim yaghkhan kharni alahide koridu. Kiqik ballar talagha yugrixip qikhip, "Khar yaghdi" dep tolixip, bir-birsige khar etixip, oz kholida yasighan kangki, qanilar bilen talagha qikhip koluxip qikhirxip taza khanghidek oynivalidu. Qonglarmu box kelmeydu. Ular tunji yaghkhan khargha bolghan hoxallikhni bildurux uqun "Kharlikh oyuni"ni baxlaydu. Beziler tunji khar yeghixtin heli burunla "Khalikh" taxlinidighan oyni nixanlap khoyidude, tunji khar yeghivatkhanda yaki tunji khar yeghip tuhtighan haman:
Kharda kharlikh taxlidukh,
Bu oyunni baxlidukh.
Yengi kharning hoxlukhida,
Sizge kharlikh taxlidukh.
dep baxlanghan ve:
Kharlikh aparghan kixini,
Pem bilen tutveling.
Yuzlirige khara surkep,
Aldimizgha ekiling.
dep ahirlaxkhan kharlikhni yizip, nixanlanghan oyge berip, kharlikhni oyning belgilik yerige tikhip khoyup, oydin qikhivetip "palan yerge kharlikh khoyup khoydukh" depla khaqidu. Kharlikh taxlanghan oydin bir adem derhal qikhip uni khoghlaydu. Eger khaqkhan ademni tutivalalisa, uning yuz-kozini boyap, juvini tetur kiyguzup mehellimu mehele aylanduridu. Tutulup khalghan terep kixilerni alahide mihman qakhirip "Kharlikh qiyi" otkuzup berixke mejbur bolidu. Birakh kharlikh ekelguqi tutulmay kheqip ketse, kharlikh taxlanghan oy kharlikh qiyi biridighan bolup khalidu. Bezen yerlerde, kharlikh taxlighuqilar "Kharda kharlikh taxlidukh, Bu oyunni baxlidukh, Bolsa polo, monta ve samsa, Bolmisa akh nan bilen etkenqay." digendek khoxakhlarni eytip kharlikh berguqige esil yemek iqmeklerni buyrutidu. "Kharlikh" berguqi oz madarigha kharap mihmanlarning izzitini khilidu. Xundakh khilip putun mehele boyiqe khixiqe "Kharlikh qiyi" baxlinip ta etiyazghiqe qay oynaydighan bolidu.
Bu orup adetimiz dihanqilikh rayonlarda koperek ravajtapkhan bolsimu. Qong xeherde bolsa zamanivilixip ketken. Mesilen, Urumqide tunji khar yaghkhanda telefon arkhilikh "kharlikh" taxlaydighan ixlar bar. Elbette, kharlikh taxlighanda qonglarning yuz-kuzini boyaydighan, juvini tetur kiyguzidighan ixlar nahayti az uqiraydighan bolup ketken. Birakh tunji khar yeghix bilen teng "Kharlikh qiyi"mu teng baxlinip ketidu.
Mening angliximqe "Kharlikh oyuni" Uyghurlar koperek otturakhlaxkhan jaylarda yenila davamlixivatidu. Olturup xuni oylap khaldim, bizning muxundakh enenivi adetlirimizni Amerkidimu davamlaxtursakh nime digen yahxi bolattihe.
