Analiz: Meshrepdiki bezi kishilerning ULY gha bolghan endishi

Tildil

Meshrep.com diki bir nechche kishining kozqarishi bolsa "yeziq Pinyingha oxshash bolsa shunche yaxshi we Xenzuche oginishke shunche paydiliq" iken.

Yuqarqi koz qarash bir tereplimilik qoz qarash, we alli qachan meghlup bolghan we uning meghlubiyiti ispatlinip bolghan qoz qarash.

Burunqi Uyghur Yengi Yeziqi meghlup bolghinigha hemmimiz qayil. U bolsa alliqachan tarix bolup qaldi. Biz shu yeziqning meghlup bolghinini yaxshi oylishimiz lazim. Erkin Sidick ependining korsetken ulinishida

http://www.uyghurscholars.org/Bio/ULY.htm

yuqarqi soalgha jawab tepish anche qeyin emes. U yeziqning ejellik ajizliqining xulaslighanda towendikidek:

"Uyghur yeziqi bilen Pinyinni arlashturiwalghan, Uyghur tilida yoq tawushlar Uyghurchige mejbur tengilghan."

Shuning bilen bu yeziq emiliyette Uyghurlarning hissiyatigha mas kelmey ularning konglidin orun alalmay emeldin qaldi. Emdilikte bolsa meshrepdiki bezi adminlar yenila ispatlinip bolghan xataliqni qayta qollanmaqchi boliwatidu bu xataliq bolsa yenila "Uyghur yeziqi bilen Pinyinni arlashturiwelish" tin ibaret. Shuni eytip qoyush kerekki,

Uyghur Latin yeziqi Pinyin emes!!!!

Uyghur latin yeziqi bolsa bir mukemmel yeziq. ULY diki bir ikki herpning Pinyingha oxshimay qalghanliqi Xenzuchini oginishke tesir yetmeydu. Meshrepning tesir yetidu dep pikir qilish tepekkuri putunley assasiy yoq ish.

ULY bolsa bir yeziq u hergiz Pinyin emes. Taz hazirghiche Pinyinni Xenzular hergiz yeziq dep baqqan emes. Buni Pinyin digen isimdin korgili bolidu. Bezenlirimiz Pinyinni yeziq dep chushuniwatimiz. Xenzularning yeziqi bolsa xenzuche xet, buni untup qalmayli, shundaq kop yil xenzuchida oqup turup uni untup qalsaq qamlashmaydu.

Xenzularning Pinyini bolsa xenzuche xet sawat chirishta oginidighan tawush belgiliri xuddiy Englishche oginishtiki xelqaraliq tawush belgiliridek waqtinche qollinidighan shekiller. Kishilernig oqush sawadi chiqqandin keyinla u shekillerni kishiler ishletmeydu we untushqa bashlaydu. Siz hech qachan bir putun maqalini Pinyin bilen yezilghanliqini korelmeysiz, nawada shundaq yezilsa hechkim oqup chushunelmeydu, hemmimizge ayan Xenzuchida tawushlar bir birige oxshash peqetla xet arqiliq meqsidini shushendurmise Pinyin arqiliq chushendurush munkin emes. Undaqta bundaq otkunchi, peqetla tawush chirishqa ishlitidighan Pinyingha Uyghurche Latinche yeziqni yeqinlashturushning neme ehmiyiti. Yeqinlashturushqa urun'ghan bolsimu emiliyetke mas kelmey yeqinlishalmisa, uni mejburi yeqinlashturushning nime ehmiyiti?

Uyghur yengi yeziqini Pinyin'gha yeqinlashturshning aqiwiti neme boldi. Uyghur yengi yeziqi axiri meghlup boldighu. Shundaq turuqluq biz yene shu qedemni besishning neme hajiti. Shuning uchun yuqurdiki idiyediki dostlarning yaxshi oyliship beqishi kerek.

Meshrepdiki adminlarning "ULY Pinyingha oxshimay qalghandin keyin, Uyghur perzentliri Xenzuchini yaxshi oginelmey qalarmikin" deydighan endishisi bayqash anche qeyin emes. Bolupmu Tughluq ependining.

Elwette! latin yeziqi Pinyingha qanche yeqin bolsa ziyini yoq, lekin yeziqni birlilke kelturush jeryanida yeqinlashtursimu bezi herpler yeqin bolmay qaldi chunki biz Uyghurlar "h" (hormet) bilen "x" (xoraz) ni ayrishimiz lazim. Ularni bir tayaqtila meshrep.com dikidek "h" (hormet, horaz) bilen ipadilesh Uyghur tilinig qanuniyetlirige Uyghun emes. Bolmisa, her bir herpke birdin tawush bolmay qelip sozluklerni perq etish teske toxtaydu.

Meshrep.com teshwiq qiliwatan elipbemu emiliyette Xenzuche Pinyingha we burunqi yengi yeziqqa anche yeqin emes. Misal,

e (emgek), kh, v, ë

yuqurdiki "e" bolsa Pinyinda bashqa xil oquydu, misal (E Lo Si=Russian), yengi yeziqta "e" (éyiq) gha yeqin, lekin uni burunqi yengi yeziqtiki herp "∂?" ning ornigha ishletken. "v" we "kh" bolsa Pinyinda yoq herp. Hetta burunqi yengi yeziqtimu yuqurqi herplerning (kh digen qoshma herp yoq) ishlitish orni oxshimaydu yeni "v" ni peqetla chettin kirgen sozlergila ishlitidu, bashqa Uyghurche sozlerge peqetla "w" ni ishlitidu. "ë" (yo) digen herp yengi yeziqtimu we Pinyindimu yoq. Undaqta silerning yeziqinglarmu Pinyin'gha oxshimay qaldighu?!

Meshrepning bashqurghuchiliridek latinche yeziqimiz Pinyin bilen az-tola toqunush bolsa Uyghur baliliri Xenzuchini oginelmey qalarmikin dep endishe qilish artuqche. Towende misal qilay. Biz oqughan chaghda. Matimatika we Fizika dersliride ishlitidighan ozgurushchan miqdarlar latin herpliri bilen ipadilengenlirining oqulishi yengi yeziq herpliri bilen gerche shekli oxshash bolsimu oqulishi oxshimayti (Uyghurche mektepte oqughan ependiler yaxshi eslep beqinglar!), mesilen:

x [eks], y [igrik], z [zet], h [hash] (Matimatika)

I [ay], (Fizikida tok kuchini ipadileydighan herp).

Yuqarqilarni biz hergizmu, yengi yeziq bilen "shi", "ye", "ze", "hi" yaki "i" dep oqup qalmaytuq, qolumizda Matimatika yaki Fizika kitipi bolsa yaki shu derslerde bolsaqla mengimgiz derhal yuqarqi herplerni qandaq oqushqa toghurlunup bollatti. Qolimizdiki kitaplarning hemmisi yengi yeziqta idi. Qet'iy almashturup oqup qalmighan. Bu ishlarni kichigidin Uyghurche mektep korgen kishilerge nahayiti eniq, xetta Xenzularmu yuqarqi herplerni Pinyin bilen arlashturiwalmay oquydu mesilen, x [esk], y [way], z [zi], h [ech] I [ai] (emiliyette kop Xenzular bularni ogengengiche Pinyinni untup bolidu).

Yene Pinyinda "c" digen herp bar, uni Xenzular "tzi" dep oquydu lekin biz hergizmu uni yengi yeziq herpi bilen arlashturup oqup qalmighan iduq ["c" (si) /herp ismi: tirnaq si/ chet tilidin kirgen sozlerge ishlitidu]. Yene "a" ni Pinyinda bezide "a" (baba) oqusa yene bezide "∂?" (ban ding) dep oquydu. Bularnimu biz yengi yeziqimiz bilen arlashturuwalmighan iduq. Shuning uchun siler ensirimenglar. Undaq asan arliship qamlaydu. Uyghurlar siler oylighandek unchilik "dotliship" ketmidi.

Yene, Pinyinda hemme tawushlarning oqulishimu yengi yeziq bilen oxshimaydu, (be, pe, me, fe,...) buni xenzuche ogen'genler bilidu. Ejiba, bu oxshimashliqlar Uyghurlarning xenzuche oginishige tesir yetmey keldighu?!

Tughluq, Mewlan, Shohret Sheydehmet ependiler siler kichikinglardin tartip Uyghurche mektep yuzi korgenmu?

Meningche kopinglar kormigen. Buni yazghan maqaliliringlardin bayqiwelish anche qeyin emes.

Gerche Uyghurchini keyin oginiwalghan bolsanglarmu lekin yenila muntizim Uyghurche mektep yuzi kormigenliktin bezi mesililerni Uyghurche oqughanlardek Uyghur tilini we yeziqini chushinelishinglar natayin. Bundaq digenlik silerning biliminglarni mensitmigenlik emes. Bu bir emiliyet, bu digenlik Uyghurchini keyin ozi oginiwalghanlar bilen yette yashtin tartip taki aliy mektepkiche Uyghur tilida muntizim oqughanlarning Uyghur tili we yeziqigha bolghan qarishi oxshimaydu, meyli hissiy jehette bolsun yaki texnikiliq ishlitish jehettlerdin bolsun hergiz oxshimaydu, meningche silerning Uyghur balliridin ULY diki "x" we "q" ning Pinyindiki herplerge oxshimay qalghanliq sewebidin Xenzuche xetni oginelmey qalarmikin dep endishe soqush artuqche. Bu endishe del silerning Uyghur tilida mektep kormesliktek arqa korunishinglarning netijiside Uyghur tiligha bolghan heqiqiy tonushinglarning kamchiliqi seweb bolishi ehtimalliqqa eng yeqin.

Shuning uchun, ULY diki "x" we "q" herpliri eger Xenzuche derslerde uchrisa Uyghur baliliri qandaq oqushni oqudu. Uyghurche yazmilarda u herpler uchrisa Uyghur baliliri ULY bilen oquweliridu, Xenzuche derslerde uchrap qalsa Pinyinda qandaq oqulsa shundaq oquweridu, biz Uyghurlar ishlarni unchiliq perq etelmesh halette emes. Buni meningche Uyghurche oqughanlar teximu yaxshi chushunelishi munkin.

Neme uchun meshrep.com domain namini "mexrep.com" dep yazmaydu. Ularning neziri boyiche meshrepning elipbesi Pinyin gha yeqin emesmu. Hette SS (Shohret Seydehmet) ependimu ismini "Xohret" dep yazmaydu neme uchun? Chunki undaq yazsa Englishlarning oqalishigha tes toxtaydu. Her halda SS ependi (Admin2) ULY ning qollaydighan positsiyede bolmaqta bu intayin yaxshi ish.

Shohret Seydehmet (Admin2) ependining yuqurqidek diyishichimu, maqalilar herqandaq yezilsa shundaq oquweridiken, demek Latinche yeziqimizdiki melum herpler Pinyin bilen oxshimay qalsa Xenzuche oginishke tesir qilarmikin dep endishe qilish haketsiz ikenligini ispatlalaydu. Eger heqiqeten shundaq endishe heqiqet bolsa biz Uyghurlar Englishchinimu oginelmeymiz digen xulase chiqidu. Chunki Pinyindiki "x (shi)" we "q (chi)" ni Englishchide "eks" we "kiu" dep oquydu. Lekin siler ularni almasturup qolumay Englishche sawadinglar chiqqandu? Shundaq hemmimiz almasturuwalmay Englishche sawadimizni chiqarduq. Hetta bezenlirimiz, Ruschidiki herplerni yengi yeziqdiki herplerge almashturup qoymay Rosche sawadini chiqardi. Emiliyette ULY bolsa Englishchi herplerge eng yeqin.

Yene bir ish ULY ni ishlitiwatqanlarning asasiy qoshuni yenila wetende ULY alli qachan omumliship we muntizimliship boldi bu yerdikidek yeziq munazirisi tot-besh yil burun ULY ning birlikke kelishi bilen besiqqan, ular hazir programilarni tuzush torbetlerni neshir qilishtek ehmiyetlik ishlargha kiriship boldi, bezenlirimiz yenila birlikke kelip bolghan ishlar toghurluq munazirlishiwatimiz. Chet'elde qandaq elipbeni barliqqa kelturgen bilen yenila u wetendikiler uchun ehmiyetsiz nerse, chunki 99% xelq yenila wetende. Shuning uchun biz wetendikiler bilen qedimimizni maslashturimiz lazim. Siz sirta turup qandaq yeziqni berpa qiling wetendikilening qollishigha erishelmigen yeziq, hamini halak bolidu. Sirta turup wetendikilerningkige oxshimaydighan bashqa bir xil elipbeni barliqqa kelturush we jahilliq bilen oz meyliche ish korush bolsa wetendiki birlikke kelip bolghan birilike palta chapqanliq, yeziqni qalaymiqanlashturghanliq we mutleq kop qisim xelqning tallishini kozge ilmighanliqqa barawer. Bundaq idiyediki kishiler axiri xelqning neziridin shallinip qalidu, undaqlargha xelq menggu lenet oquydu.

Tughluq, Mewlan, Shohret Sheydehmet ependiler silermu bayqighansiler, meshreptiki eng nadir eserler we xewerler, qolgha chiqqidek nersilerning hemmisi ULY bilen yeziliwatidu. Admin supitinglar bilen bu silerge bek eniq. "q" ni "kh" bilen yazidighan elipbeni ishlitidighanlar ikki-toktuk adem, misal Tughluq ependi we yene bir nechcheylenla, tor bettin aran birla bar (uighurlanguage.com) emiliyette bu Tughluq ependining beti. Eger ULY ning ilmiliqi siler korup turghandek ammiwi asasi, ULY ning ilgharliqi we wetendiki ammiwi asasining kuchlukligi sewebidin hazir ottura assiyadiki Uyghurlarmu bir putun Uyghurlarning menpetini oylashqan asasta ULY ni qolliniwatidu, buni siler http://www.uyghurlar.biz digen bettiki munberdin koriwalalaysiler. Ular ottura assiyadiki milliondin artuq Uyghurlarning wekili, ular wetendiki kopchilik Uyghurlarning menpetini oylap ULY ni qolliniwatqan yerde siler Washingtondiki bezi ikki uch Uyghur ULY qollanmasliq we bashqa bir xil elipbeni barliqqa kelturushni oylash eqilgha sighmaydu. Bu bolsa tarixiy eqimni tosighanliq.

Bir qisim kishiler daim yazghanliringlarda Uyghur Latin Yeziqida Erepchimu bar Turkchimu we Roschimu herpler bar dep chushunidiken. ULY qandaqsige yuqarqi uch tilning yeziqi dep chushengili bolsun?! ULY bolsa Latin-1 we ISO-8859-1 gha kategoriyesige kiridighan elipbe tursa qandaqsige uningda Semitic we Cyrillic herpler bolidu. Bundaq koz qarashtikiler yeziq bilen tilni ayriwelish kerek. Italiyelikler Latinche yeziq ishlitidu, Englishlarmu Latinche yeziq ishlitidu, undaqta yuqarqi ikki tilni oxshash digili bolamdu?! Silerche "q" ni ishletkenlik, ULY de Erebche herp bolghanliq bolamdu? Silerche "x" ishletkenlik, ULY de Rusche herp bolghan bolamdu?! Bundaq koz qarash imliy asasiy yoq, yuqarqilar tildin qilche xewersiz insanlarning sepsetisi. "q" (qumluq), "x" (xoraz) ni Azeriler, Turkmenler, Ozbekler, Tatar, Qirim Tatar, Qazaqlarmu Latinche elipbeliride ishlitidighu. Siler yuqarqi milletlerning Latin elipbelirini korup beqinglar.

Ozbekchide "o" ni "a" dep oquydiken, "a" ni "e" dep oquydiken, o, u, o', u' larni apostrof bilen ayriydiken. Uyghurche latin yeziqta texi undaq gheyri IPA(xelqaraliq fonitika alfabeti) gha xilap oqushlar mewjut emes. Mushuni oylishidighan bolsaq bir hesapta ULY bolsa Ozbek Latin gha qarighanda IPA gha uyghun we qolayliq jetlerde nahayiti ilghar yeziq. Uyghurlar shunchilik mushkil sharaitta, mebleq yoq sharaitta, tilshunaslar, ilghar ziyalilar, yashlar, tordashlar ozliginidin uyushup nahayiti ilghar yeziqni berpa qilip axiri munasiwetlik organlargha resmiy sunushi we uni ammigha omumlashturiwatqan hazirqi sharaitta, bezenler bashqa bir elipbeni ijat qilimiz dep tosalghuluq qilmay, hemmimiz birlikke ULYni qollap ularning ishlirigha apirim oqushimizgha erziydu.

Dr. Kahar ependi otturigha qoyghan yeziqnimu esli burun bar yeziq idi. Uning ismi UIY (Uyghur Internet Yeziqi), 2001. yildin burun bir mezgil ishlitilgen, yeziqni birlikke kelturush jeryanida keskin munazire qilinghan we axiri shallinishtin qaldi. Meshrep.com ning elipbesini "q" ni "kh" yazidighan planmu munazire qilin'ghan hem sabiq Makanim.com da ray sinashqa qoyulghan, uning ray sinashtiki nami UIY-2, we munazire qilinghan aqiwet yenila axiri hazir ULY dewatqan Uyghur kompyuter yeziqi 15 xil planlarning (yuqurqi ikki planmu bar) asasida 5 qetimliq Shinjang Uniwersitida echilghan ilmiy muzakire yighin we uzun muddetlik torda munaziriler netijiside birlikke kelturulup 2001.yili elan qilinghan we omumiy yuzluk qollinishqa qedem qoyghan hazir 4 yillgha yeqin asasiy bar.

Axirida sozleydighinim, bir milletning yeziqqi hette transkripsiye qilishqa ishlitidighan yeziqimu muqim shekilde bolishi kerek. Bir yeziqning her xil shekilliri bolishi, bir milletning texi yeziqta birlikke kelelmigenligini, chechilangghuluqini we sawadi texi chiqmighanliqliridin derek beridu. Eger sirtiki bir yat millet meshrep.com gha kiridighan bolsa, latin yeziqining her xillighidin, beshi aylinip bu millettin umidni uzushtin yanmaydu. Texi yeziqi birlikke kelmigen millette neme umid bolsun dep enshishe qilishi munkin.

Yeziq bir xil idiye emes, koz qarash emes, mezhepchilik emes, uning choqum birligi bolishi shert. Jumhiriyetchiler partiyesining tutqan yoli we idiyesi Demekratlar bilen perqliq we bezide bir birige zid siyasetliri bar, lekin her ikki terepning sozleydighini yenila English tili we yazidighanliri oxshash elipbe.

Yeziq bir xil tawar emes, xalighanche ishlitidighan we istimal qilidighan. Siz Coca Cola yaki Pipsi Cola ichish hoqungingiz bar hette ularni ichmey, minral su ichishmu hoquqingiz bar. McDonald gha barmay Beger King gha barsingiz oz ixtiyaringiz, hetta Pizza Hut qa barsingizmu meyli. Lekin, yeziqni undaq qalaymiqan xalighanche istimal qilghili bolmaydu. Uning birligi bolush kerek. Ozini Uyghur dep hesablaydighan insan, kopchilikning menepetini oylap, shexsiy koz qarashlarni bir chetke qayrip qoyup, birlikke kelgen yeziqni ishlitish kerek we uni bashqilarning ishlitishigimu dewet qilish mejburiyiti bar. Jumlidin, menmu burunqi burunqi yengi yeziq diki "x (shi)" bilen yazattim, misal, "xamal, xamdan, xohret", hazir men kopchilikning tallighan birlikini kuwetlep emaillarni we bashqa yazmilarni putunley birlikke kelgen ULY bilen yazimen. Uni qilish qeyin emes, yuzi we abroy chushup ketidighan ishmu emes. Bu bolsa kopchilikning iradisini hormetlesh hesaplinidu.