Hormatlik meshrep ahli,

Yekinda arkin asia radiosining Uighurqa bolimi "Kanundin sawat"
Programmisi achiptu.

Man, Yazghuqi-Xair ham Kanunxunas Ablajan Laylinamanning ikki ketim sozligan nutkini kirguzup koydum. radio anglimiganlar bolsa bu yardin okunglar. yaki bu yardin anglap. kimmatlik pikirliringlar bolsa beringlar.

http://origin.rfaweb.org/uyghur/programmilar/qanun/

Hormatlar bilan,

Uighur

DUNYA KIXILIK HOKUK HITAPNAMISI

Ablajan Laylinaman

03/03/05

Dunyada, insanlarning oziga has bolghan insani hokuk-manpaatliridin mahrum kelixliridinmu artuk azap wa yokutux bolmisa kerak alwatta!

Qunki, harkandak xahs wa gruh, harbir insanning oziga has izzat-hormiti, tabi'i barawar wa tawranmas hokuklirining barlighini etirap kilalighan qeghidila, andin, arkinlik,hakkaniyat wa tiniqlik asasida, yengi bir dunya kuruxka hassa koxalaydu.

Insanlar, uzun tarihtin tartipla,ozlirining bir insan bolux supiti bilan, hakiki bir insaniyatka has tabi'i hokuk wa arkinligini koghdaxning, nakadar zorurligini aldin tonup yatkan bolsimu, amma, nima uqundur, hakimyat bexigha qikiwalghan zorawan kuqlar, bu hil Insanlarning tamaman yolluk arzulirini, yolsizlarqa basturup kaldi . Qunki, ularning karixiqa," tangri Allah kixilarni ana axundak, har hil xakil wa mijazda yaratkan imix. xunga, ulargha oz alahidligi wa pishikisigha kora muamila kilixi zorurmix" digan sap-satani kotirip qikip, oz hakimyitini yaki kuqini koghdaxka tirixip kaldi.. Qunki Insanlarning arzu kilghan kixilik hokuk wa arkinligi, radikal gruhlarning uzun muddat tahitta olturiwelixigha yol koymaytti.

Tarih, xuni enik ispatlap turuptiki, Insanlar uzun muddat,ozlirining insani hokuk manpaatlirini,turlik usul wa yollar bilan koghdap kelixka tirixkan. Masilan, Insanlar Islam dinidiki Kuran karim, Hiristian dinidiki kitabi mukaddas, Hindu dinidiki veiydas... katarlik harhil dinlargha, wakillik kilidighan turlik kitaplarda, alla kaqan xarhilangan insanlarning hokuk, majburiyat wa wazipiliriga asasan, oz hokuk-manpaatlirini koghdap kalgan.

Dimak, dunyaning harkaysi jaylirida toplixip olturaklaxkan insanlarning, oz aldigha yazma yaki eghzaki, diniy orp-adat, kaida-yosunliri bolup, ular ana xunngdin paydilinip, oz jamaiti arisida, adap-ahlak, hakkaniyat, adalat yoli bilan, saghlam wa parawan halda hatirjam barawar yaxaxka tirixkan.

Lekin, mayli Insanlar diny jahattin oz arkinligini wa hokukini koghdaxka urunsun yaki yarlik orp-adat jahattin bolsun, ixkilip nimila kilmisun harwakit kixilik hokuk harhil sawap wa hadisa tupayli dawamlik turda ziyankaxlikka uqirap kaldi. "Qong belik kiqik belikni yaydu, kiqik belik komutini"digan, sozni biz kop anglighanmiz. amma, uni insanlar turmuxigha koqirip kobul kilix tamaman hata. Insanlar tarihigha nazar salidighan bolsak, hakikatan kuqliklar ajizni, baylar kambaghalni, yoghanlar -kiqiklirini horlax, halighanqa talan-taraj kilix, huddi hamma adam bilidighan,ortak bir hadisiga aylinip, kixilar ihtiyarsiz halda tadriji kobul kobul kilalaydighan naqar xarait xakillinip kaeldi.

1689-yilidiki, Angiliyining tuzgan Kixilik hokuk layhasi, Fransiyaning 1789 yili tuzgan, pukralar hokuki layhisi, Americaning 1791-yili tuzgan Asasi kanuni wa Kixilik hokuk layhasi katarliklar, bugunki yengi dawrdiki kixilik hokuk kanunliri wa hitapnamilirining yazma asasi bolup kaldi.

Dimak, Insanlarning uzun muddatlik kixilik hokuk dawasi, ahiri yazma xakilda elan kilinip, koghdilixka baxlidi. bolupmu 2-dunya uruxidin keyin, yani 1945-yili,8-ayning 8-kuni. America, Angilya, Fransiya, Sabik sovet ittipaki... katarlik dolatlar birlixip elip barghan, Germaniyining Nurumburg xahiridiki birlaxma sotida, Getler hokimidining Harbi komandanliri. sotqiliri, hokimat arbabliri wa maliya ikdisat arbablirini sotta rasmi sorakka tartip, ularni urux jinayiti. kixilarning tiniqlighi wa hatirjamligini buzux jinayiti xundakla, bigunah 6 milyondin artuk bigunah halkni yolsizlarqa basturux jinayiti ,katarlik jinayatlar bilan ularni ayplap, xahslarni halkaralik kanun bolyiqa olumga hokum kildi, wa ularni sottin keyin, dargha esip oltirdi. Dimak, putun dunyagha hojayinlik kilix uqun xunqa kuqlik ot aqkan Getler hakimyiti wa uning aktip katiwaxliri, tunji ketim halkaralik kanun boyiqa jazalandi.

Dimak, kixilar heq ixanmay kalgan halkaralik kanun, 1945-yili rasmi turda oz kuqini namayan kildi. Ilgiri kixilar halkaralik kanunni pakat bir hil qux, uni yezip kalduruxkila bolidu, amma,ijra kildurghili bolmaydu dap, hata karaxta muamila kilixip kalgan idi. Xundin, etibaran, Birlaxkan dolatlar taxkilatining kuqu wa halkaradiki orni osupla kalmay balki tehumu makammallixip berixka baxlidi.

Mana, axu Nurumburg birlaxma sotidin keyin, Americaning raisi Roseveltning kuqlik taxabbusi wa kattik talipi boyiqa, 1948-yili 12-ayning 10-kuni. Birlaxkan dolatlar taxkilatigha aza 50 dolatning makullixi wa 8 dolatning awaz berix hokukidin waz keqixi bilan, rasmi halda Dunya Kixilik hokuk Hitapnamisi makullandi.

Buning bilan, insanlar uzun muddat arzu kilghan ang buyuk armanlirining biriga yatti. Dunyada, Insaniyatning kimmiti-kadri, hormiti izziti wa xohriti ghayriti exixka baxlidi. Hazir Birlaxkan Dolatlar Taxkilatigha aza dolatlar, kunsayin kopiyip, birlaxkan dolatlar taxkilati, ozining putkul yar xaridiki 165 tin artuk dolatlar ustidin ,hokumranlik yurguzix kuqi,kunsayin exip barmakta. Karanglar, andi igi-qakisiz insanlarning hamxayighi, zalim guruhlarning jajisini beridighan halkaralik hakimyat xakillandi. Dunya, ilgiri biz oylighandak har kim nimila kilsa boliweridighan, Hakimyat bexidikilar halighanqa kanun qikirip, yolsizlarqa pukralarni jazalisa, halkaradiki baxka dolatlar tamaxa korip karap turidighan naqar xaraitka asasan hatima beriliwatidu.

Dimak, andi pakat, dunyadiki eziliwatkan millatlar wa ularning ortak arkinligi-hokukliri ,zimin putunligi xundakla bir putun mustakillighini, malum mustamlikiqilar kolidin tartip elip, oz igiliriga kayturuxtak mukaddas bilr wazipa birlaxkan dolatlar taxkilatining yekin kalgusida sorap hal kilidighan muhim dawalirining biri bolup kaldi.

Man, bir halkaralik kixilik hokuk kanuni tahsil kiliwatkan xahs bolix suputum bilan, yekin kalgusida qokum. Halkaralik sotning dolatlar ustidin sot eqip, adil hokum qikirip ijra kilalaydighanlighigha wa halkaralik jinayi ixlar sotining malum hakimyat bexidiki jinayatqilarni mayli ular dunyaning kaysi bulung pushkighi wa dolitida bolixidin kat'i nazar haman halkaralik jinayi ixlar sotigha sorap kirip jinayi jawapkarlighini suruxta kilip, jinayitiga kora jazagha tartilidighanlighigha tamaman ixiniman.

Harkaysingizlarning kimmatlik wakitingizlarni qikirip anglighiningizlar uqun kop rahmat!

Hormat bilan,

A.laylinaman

Dunya Kixilik Hokuki Hitapnamisining Kirix Sozi Hakkida

Ablajan Laylinaman
03/09/05

Dunya kixilik hokuk hitapnamisi, barlik insanlarning oziga has izzat-hormiti wa ularning insaniyatka hax tabi'i, barawar hokukini etirap kilixning, dunyawi arkinlik-hakkaniyat wa tiniqlikning asasi ikanligini, ang daslap takitlangan bolup, kixilik hokukka etibarsiz karax,wa hakarat kalturuxining jiddi aldini elip, hamma adam soz arkinligi wa etikat arkinlikliridin bahriman bolalaydighan, barlik insanlarning ortak arzusi bolghan, tinq-hatirjam halattiki bayaxat-parawan, yengiqa bir dunya barpa kilix arzusini amalga axurux uqun 1948-yili makullanghan. Blupmu Insanlarning oziga has bolghan kixilik kimmmat wa hokukiklirini koghdax yolida zorawanlik wa zulumgha karxi, oz aldilirigha harkat elip berip, axu zorawan kuqlar taripidin bigunah basturulup, tehumu eghir azap-okubatlarga duqar bolixining hakiki turda aldini elix maksidida, kixilik hokukni kanun arkilik idara kilixni halkaralik jiddi wa zorur masila dap karap, elan kilinghan.

Dunya kixilik hokuk hitap namisi, Birlaxkan Dolatlar Taxkilatigha aza bolghan dolatlar halki iqidiki dostluk, oz -ara quxunixni kuqaytip,ozlirining asasi kixilik hokuki, insaniy izzat-hormiti,wa kadir kimmiti,xuningdak ar-ayallarning barawar hokukini kayta bir ketim takitlax bilan,birga, birlaxkan dolatlar taxkilatigha aza bolmighan dolatlarning oz-ara dostlighini ilgiri surux, zorurligini ozining intayin muhim programmisi kilip bekitip. tehimu anglik asastiki bir kadar mukammal arkinlik asasida jamiyatlarning yuksilixini, wa turmux sawyasining yahxilinixini algha suruxka bal baghlighan.

Xuning bilan bir wakitta, BDT aza dolatlarning BDT bilan hamkarlixip, kixilik hokuk wa asasi arkinlikning omumyuzlik hormatlinixini hamda amalga koyulixini algha surux uqun kat'i iradiga kelixlirini qakirghan.

Dimak, BDT aza dolatlarning ang aldinki kataridin orun alghan dolatlarning biri, Hazirki biz 5 kolimizdak enik tonup yatkan Hitay kommunist hakimyitidur. Hitay kommunist hakimyiti bu dunya kixilik hokuk kanunlirigha himaya kilidighanliklirini bildurupla kalamay, balki oz asasi kanunlirida Dunya kixilik hokuk kanunliridikidinmu guzal til-ibarilarni kollinip, oz pukraliri wa halkarani aldawatkan, bir sozi bilan harkiti bir-biriga karmu-karxi, pakat kanunni xakil uqunla tuzup, koyup amilyatta bolsa putunlay uning aksinqa harkat elip beriwatkan ozi tuzgan asasi kununning ang daslapki buzghunqisi ikanligini, ularning asasi kanunidiki munu maddilardin enik koriwelix keyin amas.

Zhong Hua halk jumhuryiti asasi kanunining ikkinqi bapida otturgha koyulghan <<Pukaralarning asaslik hokuk wa wazipisi>> astidiki, 33-maddisida mundak xarhiylangan:

Barlik zhonghua halk jumhuryiti pukraliri kanun aldida bap-barawardur...
Barlik grajdanlar ozlirining hokukliridin arkin paydilinidu.. dap yezilghan bolsa,

Dunya kixilik hokuk hitapnamisining 7-maddisi bilan tamaman ohxax bolup, Dunya kixilik hokuk hitapnamisining 7-maddisida mundak dap balgilangan.

Hamma adam kanun aldida bap-barawar. hamma adam kilqa kamsitilmay, kanunning barawar koghdixidin bahriman boluxka hokukluk....

Zhonghua halk jumhuryitining 35-maddisida yana, Zhonghua halk jumhuryitining barlik pukraliri, pikir bayan kilix arkinligidin,yighin otkuzux wa taxkilatlargha uyuxux arkinligidin,
yighilip namayix otkuzux-karxilik bildurux arkinligidin toluk bahriman bolidu"dap, balgilangan. bolsa bu ibarilar ohxaxla Dunya kixilik hokuk hitapnamisining 19 wa 20-maddilirida mundak dap korsitilgan:
Dunya kixilik hokuk hitapnamisining. 19-maddisida hamma adam oz taxabbusini bildurux wa pikir bayan kilix arkinligidin bahriman boluxka hokukluk, hamma kixilarning oz taxabbusini saklap kelix arkinligi, uqur ham pikirlirini harkandak wasta arkilik, kobul kilix wa tarkitix arkinligini ham oz iqiga alidu. diyilgan.
Dunya kixilik hokuk hitapnamisining 20-maddisida bolsa, " hamma adam tiniq yol bilan yighin otkuzux wa taxkilatlargha uyuxux arkinligidin bahriman boluxka hokukluk. Harkandak adamni malum bir taxkilatning tawaligiga otuxka zorlaxka bolmaydu,dap korsitilgan..

zhonghua halk jumhuryiti asasi kanuning 36- maddisida bolsa, Zhonghua halk jumhuryitining pukraliri dini etiqat erkinliga iga. harkandak dowlat orgini, ijtimai tehshilat wa xahslarning, pukralarni dingha etikat kilixka yaki etikat kilmaslikka zorlaxka yol koyulamaydu, dingha etikat kilidighan pukralarni hamda dingha etikat kilmaydighan pukralarni ohxaxla kamsitixka yol koyulmaydu. Dowlat, Pukralarning normal dinny paaliyitini koghdaydu"dap, korsitilgan.

Dunya kixilik hokuk hitapnamisining 18-maddisida bolsa, mundak dap korsitilgan:

Hamma adam idiyiwi, wijdani wa diny arkinlik hokukigha iga. Bu hokuk, xu adamning ozining dinniy etkadini ozgartix arkinligini,xunngdak ozining diniy yaki etkadini, dinny akida,
amilyat, namaz-ibadat, wa amir-marup arkilik yalghuz yaki om halda, axkara yaki yoxurun halda ipadilax arkinligini oz iqiga alidu. dap balgilangan.


Dimak, biz yukirida pakat Hitay hokumidining hazir mawjut bolup tehi tonigun yak tehi helila muxu sozlawatkan waktimizda aktip ijra kiliniwatkan, putkul Hitay kanunlirini tughup osturgan Hitay hokumidining ang muhim kanunliridin biri bolghan asasi kanunidiki birkisim maddilirini pakat bugunki anglitiximiz uqun misal tarikisidila Dunya kixilik hokuk hitapnamisidiki kisman maddiliri blan bilan selixturup ottuk.

Dunyadiki harkandak bir dolatning asasi kanuni bolidu. Dolat axu asasi kanunda balgilangan hokuk wa majburiyatliriga kora paaliyat elip bargahan bolidu. hamda, axu asasi kanunigha tayanghan halda, dolitini wa pukralirini idara kilidu. Harkandak dolatning kundilik ijra kilidighan kiliwatkan barlik paaliyatliri, jumlidin iqki wa taxki siyasiti ohxaxla ozilirining axu aldin tuzup, ijra kilghan asasi kanunidiki balgilimilardin qatnap katalmaydu. Mubada dowlatlar kandaktur atalmix qiraylik soz ibarilar bilan tolghan bir hil guzal asasi kanunni tuzup koyup, uni amilyatta toghra ijra kildurmaydikan u, halda axu dolatning putkul halkara aldikiki orni passip halatka quxupla kalmay balki, oz pukraliri aldidiki izzat-hormitini yokutup oz tawaliridiki pukraliri tarpidin axu ozliri qiraylik sozlar bilan tuzup taxlap koyghan kanuni boyiqa jazalinip, ozlirining qirik wa hiligar sahtipazlik ustiga kurulghan hakimyatliridin tamaman ayrilip kelixidu.

Bu hildiki yawuz kalak wa sahtipaz hakimyatlar pakat oz pukraliri toluk oyghunup bolghiqila yaxiyalaydu halas. Qunki hakimyatni halk ammisi kurghan bolidu. xunga uni yana kopqilik kuq asanla aghdurup taxliyalaydu.


Hormat bilan,

Ablajan Laylinaman