Muherrirdin: tunji törk tili dikturi ruqiye haji 1939 - yili qorghasta tughulghan. Junggo radio -
téléwiziye inistitotida mexsus törk tili ögen'gen we törkiye enqere uniwérsitida bilim ashurghan.
1960 - Yilidin buyan junggo xelq'ara radio istansida törk tili diktori bolup ishlep kelmekte, u
hazir diktur yitekchisi. Ruqiye haji hazirghiche bir tereptin törk tili dikturluq saheside zor muwapiqiyetlerni qazan'ghan bolsa, yene bir tereptin terjime we ilmiy tetqiqat bilen shughurlinip, salmaqliq netijilerni qolgha keltörgen. Uning «amannisaxanning uyghur medeniyitidiki orni», «törk tili we hazirqi zaman uyghur tilining perqi», «sutuq boghraxan- törkiy milletlerning tunji musulman padishahi» qatarliq ilmiy maqaliliri dölet ichi - sirtidiki törlök ilmiy tetqiqat yighinlirida oqulup, tigishlik alqishqa sazawer bolghan, mejmuege kirgözölgen. U yene «yétim yösöp» rumanini törkchidin uyghurchigha, «sutuq boghraxan» (bu ruman törkiyide neshir qilin'ghan) rumanini uyghurchidin törkchige terjime qilghan we «yapunche - uyghurche sözlishish loghiti» (bulughet tokyoda neshir qilin'ghan) ni tözöshke qatnashqan.
« Mehmud kashgheri moldawiyide» namliq bu eser ruqiye hajining 1994 - yili moldawiyide échilghan tunji qétimliq xelq'araliq «gagawuz törkliri medeniyiti» ilmi muhakime yighinida oqulghan «uyghur tili bilen gagawuz törkliri tilining oxshashliqi toghrisida» namliq maqalisidin kéyinki mezkur témigha béghishlan'ghan yene bir maqalisi bolup, 2003 - yili 10 - ayda béyjingda chaqirilghan junggo uyghur tarix- medeniyet tetqiqat jem'iyitining 3 - qétimliq ilmiy muhakime yighinida oqulghan. Bu eser sélishturma medeniyetshunasliq tetqiqatida belgilik ehmiyetke ige.
Essalamu eleykum hörmetlik xanimlar, ependiler:
« Mehmud kashgheri moldawiyide» dégen bu témini köröp « mehmud kashgheri» shinjangliq tursa, qandaqsige moldawiyide bolup qalidu? Dep oylishingiz mumkin. Menmu moldawiyige bérip « mehmud kashgheri» dégen nam bilen atalghan zalni körginimde heyranliq ichide bu sualni qoyghan idim.
Men 1994 - yili 8 - ayda, moldawiyide échilghan 1 - qétimliq xelq'ara gagawuz medeniyiti ilmi muhakime yighinigha qatnashtim. Yighin « mehmud kashgheri» zalida échildi. Zalning « mehmud kashgheri» namida atalghanliqi mini bekmu qiziqturdi. Men yighinda sözge chiqqanda özömning mehmud kashgherining yurtidin kelgenlikimni, jungxua xelq jumhuriyiti shinjang uyghur aptonom rayonidiki törkiy milletlerning salimini élip kelgenlikimni éytip, mehmud kashgherini qisqiche tunushturdum, yighin ishrakchiliri guldiras alqish yangritip, mini qizghin qarshi alidighanliqini bildördi. Yighinda sözligen «uyghur tili bilen gagawuz tilining oxshashliqi» dégen témidiki notuqum «ana sözi» namliq gézitke bésildi. Ularning mehmud kashgherini özlirining ulugh alimi, dep hörmet bildörishi we étiqad qilishi mini tolimu tesirlendördi. Men junggogha qaytqandin kéyin ularni jungxua milletlirige tonutush heqqide wede berdim. Xizmet we bashqa ishlarning aldirashliqi sewebidin, bu wedemni emelge ashuralmay kéliwatattim. Bu qétimqi ilmi muhakime yighini men öchön bir yaxshi purset boldi. Bu pursettin paydilinip yighin ehlige moldawiyidiki uyghurlargha oxshaydighan gagawuz millitining zadi qandaq bir millet ikenliki we ularning tarixini qisqiche tonushturup ötöshni layiq dep kördöm.
Gagawuz milliti dubrujada ming yildin béri yashap kéliwatqan törkiy xelqlerning biri. Oghuz törklirige mensup bu gagawuzlarning asiyadin gherbke qarap mangghanda shimaldin kélip, tona deryasidin ötkendin kéyin dubrujaning jenubi we sherqi jenubi rayonlirigha bérip olturaqliship qalghan bir millettur. Aldi bilen men dubruja dégen yerni tonushturup ötey:
Törk tilida neshir qilin'ghan kitablardin bashqa tillarda «dubruja» dégen bu yer heqqide birer kitab chiqip baqqini yoq. Dubruja bashqa milletlerge qarighanda törkiy milletliri köp kélip - kétip turidighan jay bolup qalghachqa törkiy xelqlerning yurti dep atilip kelgen. Törk qewmliri sherqtin gherbke köchkende ularning bir qismi dubrujagha kélip olturaqliship qalghan. Tatarlar we osman impiriyisi dubrujani 100 yil ishghal qiliwalghachqa bu yer törkiy xelqlerning yörti, dep atilip kelgen.
18 - Esirning béshidin tartip 200 yilgha yéqin dawam qilghan törk - rus orushliri törkiy xelqlerni weyran qilghan'gha oxshash, dubrujanimu weyran qiliwetkechke ularning nupusi köndin - kön'ge azlap ketken.
Dubruja qara déngiz etrapidiki ekrene nahiyisidin tona deryasining tortoka nahiyisigiche bolghan ariliq bilen tona deryasining qara déngizgha qoyulidighan jay etrapini öz ichige alidu.
Tetqiqatlargha asaslan'ghanda, dubruja 100 ming yillar ilgiri déngiz bilen qaplan'ghan yer iken. Bu chaghlarda qara déngiz boghuzi téxi échilmighan bolup, esirler dawamida yöz bergen yer tewresh qatarliq herxil tebiiy apetler töpeylidin nurghun kichik arallar peyda bolghan. Zamanning ötöshi bilen bu arallar birliship «dubruja» dégen bu ziminni peyda qilghan. «Dubruja» dégen bu isim eslide qara déngiz etrapida yashighan oghuz törkliri bégining ismi iken.
Gagawuzlar 13 - esrde shimal we sherqtiki balqanda (yuguslawiye, albaniye, bulghariye, ruminiye, gritsiye we bashqilar) olturaqliship qalghan, törkiy milletlerning tilida sözlishidighan bir xelqtur. Hazir dunya boyiche 250 ming nopusi bar. Buning 152 mingi hazir gagawuziye dep atilidighan jenubiy moldawiyide, 40 mingdin köpreki okrainada, qalghanliri qazaqistan, törkiye, gritsiye, ruminiye we özbékistanda.
«Gagawuz» dégen bu söz «oghuz» dégen sözning yene bir wariyanti, deydighanlarmu bar. Orghaq dégen ikki yézini qurup chiqqan gagawuzlar 1812- yiligha kelgende bu xarist kélishimige asasen tatarlar bujak nahiyisidin qoghlan'ghandin kéyin, bujak nahiyisige orunlashqan. 1818 - Yiligha kelgende chidirliq gagawuzlar «chatir» orghaqliq gagawuzlar bolsa «awdarma» dégen yézilarni qurup chiqqan. Gagawuzlarning bir böliki 1909 - yilliri turmushning qattiqchiliqidin ottura asiyagha köchöp kélip torghay rayonigha, 1925 - yilliri tashkent tewesige jaylashqan.
Gagawuzlar qurbanliq qilidu. «Törkiy tillar diwani» diki izahatta törk qebililirining muqeddes simwuli, dep qubul qilin'ghan börini xatérilep böre bayrimi ötközidu. Hazirghiche kök törklerning bayriqini özlirining bayriqi qilip békitken.
Xet chonglughi 9pt 10pt 11pt 12pt 13pt 14pt 15pt 16pt 17pt 18pt 20pt 25pt 30pt 35pt 40pt 45pt 50pt
Hemmeylen'ge melum, oghuzname dastanining qehirmani oghuzxan «kök böre bizning simwulimiz bolsun» dégen. Hazir gagawuzlar börining béshi chöshörölgen kök bayraqni törk qewmining muqeddes simwuli, dep tunidu.
Gagawuz tili oghuz tilining ayrim bir xil shekli. Gagawuz tilining qipchaq tilgha oxshap kétidighan yerliri nahayiti köp. Hetta temsillirimu oxshap kétidu. Mesilen: «anisigha qarap qizini al», «ikki tawuz bir qoltuqqa sighmaptu» qatarliqlar.
Gagawuzlarning tili, örp -adetliri, yöz qurulushi, herxil sehne eserliri, naxshiliri, chöchekliri, riwayetliri we hékayiliridin qarighanda, gagawuzlarning esli tilining törkiy tillargha kiridighanliqi shöbhisiz. 1263 -Yilidin 1383 -yilighiche 120 yil musteqil dölet qurghan gagawuzlarning bayriqimu tépilghan. Ularning bayriqi qizil renglik yer sharining östige aq renglik bir xurazning söriti chöshörölgen bayraq.
Gagawuzlar 11 - esirde bizanis dinchilirining zori bilen xiristiyan dinini qubul qilishqa mejbur bolghan. 1768 - Yilidin 1774 - yilighiche bolghan ariliqta törk - rus urushliridin kéyin gagawuzlar ortudukus mezhipidin bolghanliqi öchön ruslarning teshwiqati bilen tatarlar tashlap ketken basabiyige (okrainaning ilgiriki ismi) 1806 - yilidin 1812 - yilighiche köchöp kelgen. Gagawuzlar millet bolup shekillen'gendin kéyin 13 - esirde tunji qétim dölet qurghan. Bu dölet 15 - esirgiche dawam qilghan. Bu ariliqtiki islahat heqqide hazirghiche melumat yoq.
Dubrujada osman impiriyisi hököm sörgen waqitlarda gagawuzlar özining törkiy milletlerdin bolushigha qarimay xiristian dinini qubul qilghanliqi öchön, ulargha ehmiyet birilmigen. Chönki, u waqitlarda millet asasliq orunda turmay, din we mezhep asasliq orunni igiligechke, osman impiriyisi gagawuzlarni étibargha almighan.
18 - Esirning axiri, 19 - esirning bashlirida dubrujadin basarabiyige, yeni okrainagha köchöp barghan gagawuzlarning sani 200 mingdin ashqan.
Basabiyide gagawuzlarning ataqliq yazghuchisi mixail chakir gagawuzlar heqqide nurghun kitab yazghan. U kitablarda «gagawuzlar dindar, exlaqliq, durs, ochuq - yuruq, aq köngöl, méhmandost xelq» dep yazghan. Hej - tawab qilish, qurbanliq qilish ularning en'eniwi aditidur. Bu adet gagawuzlargha törkiy milletlerdin singgen. Gagawuzlar qarimaqqa tipik musulman'gha oxshaydu. Aghzidin «allah, peyghember, jennet, jehennem, gunah» dégen sözler chöshmeydu. Siz belki ular musulman emes turup nimishqa bu sözlerni ishlitidighan bolup qalghandu, dep qarishingiz mumkin. Ular mining bu sualimgha: «bu sözler bizning ata - buwimizdin qalghan. Biz bu sözlerni shulardin ögen'gen» dep jawab berdi. Buningdin ularning ejdadining musulman ikenlikini bilgili bolidu.
Yighin mezgilide gagawuz tili bayrimi boldi. «Özöm» dégen meydanning otturisigha gagawuzlarning meshhur yazghuchisi mixail chakirning heykili ornitilghan bolup, heykelning asitgha chakirning «ömidwar bol, gagawuz medeniyiti tereqqiy qilidu», «wetinim, ana tilim - hayatim mining» dégen sözliri yézilghan.
Öz közöm bilen körgen emeliyitimdin bildimki, gagawuzlarning örp - adetliri, öy yasashliri törkiy xelqlerge oxshaydu. Biz yighin ariliqida gagawuzlarning turmushini öginish öchön petir isimlik bir gagawuzning öyige barduq. Petirning ayalining ismi anna, ikki qizi bar bolup, birining ismi rena, yene birining ismi mariye iken. Ularning öyige kirip xuddi uyghurlarning öyige kirip qalghandek boldum. Supining östige tamaq östili qoyushliri, nan, qaymaq, qétiq, qatlimilar bilen chay ichishliri xuddi bizge oxshaydiken. Béshigha yaghliq chigishliri, tamlirigha gilem ésishliri, rishiliye perdiliri bizningkige oxshaydiken. Ular uyghur, qazaqlardek atni bek yaxshi köridiken. Ular ötmöshte tarqaq yashighachqa qaysi dölette yashighan bolsa shu döletning assimulatsiyisige uchrap, yéziqini ishletken bolsimu özining tilini saqlap qalghan. Buningdin qarighanda ularning törkiy milletlerdin ikenlikide gep yoq.
Gagawuzlar déhqanchiliq, baghwenchilik, charwichiliq, béliqchiliq bilen shughurlidiken, gagawuzlarning teleppuzi qipchaqlarning teleppuzigha oxshap kétidiken. Mesilen: guleyer, gidiyer (keldi -de, ketti) deydiken. Kolliktip usul oynighanda «bole balam, bole», beziler «bir qildat balam, birqildat» dégen'ge oxshash geplerni köp ishlitiken. Yashlarning beziliri öz'ara «sanga néme birey, sharbmu» dése, «sharab emes, qimiz ber» deydiken.
1986 - Yilidin burun bésim éghir bolghachqa gagawuz tili we medeniyitini qollighan birmu adem chiqmighan. 1986 - Yilidin étibaren yéziqlarni eslige keltöröp, neshiriyat orunlirini, könde 15 minutluq radio, «gagawuz awazi» we «ana sözi» namliq gézitlerni tesis qilishqa bashlighan. Mana mushundaq tirishchanliqliri netijiside 1994 - yili gagawistanni qurup chiqqan. Gézitlirining serlewhisige ana sözi bilen «oghuzlar yashisun!» dégen söz yézilghan. Buningdin bashqa 90 ming gagawuz ayaldin teshkillen'gen ayallar birleshmisi qurulghan. Hazir moldawiyidiki aliy mekteplerde chet'ellerdin oqughuchilar kélip gagawuz tilini ögenmekte. Men ayallar birleshmisining bashliqi olga xanim bilen söhbetliship qaldim.
Olga xanim mundaq dédi:«dunyada bizla okraina bilen moldawiyide gagawuz milliti dégen nam bilen gagawistanni qurup chiqtuq. Bizning nurghun gagawuzlirimiz bulghariye, ruminiye, gritsiye, öz békistan, qazaqistan qatarliq döletlerde turiwatidu. Ular éghir assimilatsiyige uchrap ketkechke özlirining gagawuz ikenlikini hazirghiche yushiridu, hetta özlirining familiisini qollinishtinmu qorqidu. Dunyaning herqandaq bir yiride gagawuz milliti bar iken, gagawistan'gha qorqmay kéliwersun. Hazir anilirimizning közidin yash qurmaywatidu. Uruq - tuqqanlirimiz, balilirimiz nelerde sersan bolup yörgendu, dep ensirewatidu. Qazaqistan we özbékistan'ghiche baralighan gagawuzlar junggoghimu barghan bolishi mumkin.»
Men olga xanimning bu sözlirini anglap söröshtöröp béqishni wede qildim.
Menbe: