Türkiy tillargha Xenzu tilididn kirgen. Bu nam Xenzu tilida bolsa qedimki Türkiy tillardiki "Tengri" digen sözni esli teleppuzi boyiche qollinish yaki menisini terjime qilip qollinish yoli arqiliq shekillengen. Tiyanshanning eslidiki nami "Tengritagh" idi. Buning ispatlinishi töwendikiche:
Tengritaghning qedimki nami miladidin ilgiri 3 - esirdin miladi 11 - esirgiche bolghan 2000
yilliq uzun tarixiy dewr jeryanidiki Xenzuche tarixiy kitablar we yazma xatirilerdin uchraydu.
Mesilen, gherbiy we sherqiy Xen sulaliliri dewri (miladidin burun 206 -, miladi 220 - yillar)diki
kitablar bu tagh "Beyshen" (·_§s) dep yézilghan. Wéy - Jin, Jenubiy - shimaliy sulaliler dewri
(miladi 220 - 589 - yillar) diki kitablarda "Tenhenshen" (? dep yézilghan. Süy - Tang sulaliliri
dewri (miladi 581 - 907 - yillar) diki kitablarda "Beyshen" (), "shiloménshen" (¬Þ¬̧)£̈
"Tyenshen" (ÃÏ) qatarliq namlar bilen atalghan. Sung, Yuan, Ming sulaliliri dewri (miladi 960 -
1644 - yillar) diki (ÃÚ¿Ô? depmu atighan. Ching sulalisi dewri (miladi 1644 - 1911 - yillar) da
bolsa "Tyenshen" (ÃÏ) digen nam asasen omumlashturulghan we Türkiy tillarghimu xu teleppuz
boyiche qobul qilinip, shüningdin kiyin tedrijiy halda Xenzu tili bilen Türkiy tillarda ortaq
qollinidighan nam bolup qalghan. Tengritaghning qedimde bir - biridin perqlinip turidighan teleppuzlar bilen atilishi del Shinjangning qedimki herqaysi tarixiy dewrlerdiki tarixiy özgirish ehwali bilen zich munasiwetlik bolghanidi.
Tang sulalisi dewride yezilghan "Jughrapiyilik Tepsirat" degen kitabta "Tarixname. Li guangli Tezkirisi" ge Zéng yi, So yinlar teripidin bérilgen izahatlar neqil keltürülüp: "Beyshan" (++) din qishmu yaz qar ketmeydu. Honlar uni Tyenshen (ÃÏ) dep ataytti" diyilgen.
Honlarning tili dep atalghan birmunche sözler mesh'hur Xenzu tarixchisi, edib Simachienning "Tarixname. Hon Tezkirisi" dimu xatirilep otülgenidi. Uningda: "Honlar Tyen (ÃÏ menisi Tengri, asman) digen sözni >¿Á dep ataydu" diyilgen. Bu >¿Ádegen xetlerning qedimki xenzu tilidiki teleppuzi Teng Li idi. Bu del Honche "Tengri" digen sözning buzup teleppuz qilinishi we xenzuche xet bilen ipadilinishi ikenlikide shek yoq. Dimek, Honlar miladidin ilgiri 3 - esirlerde Tengritaghni del "Tengritagh" dep atighan.
"Tarihname" we "xetname" lerde Teklimakanning shimalidiki Tengritagh "Beyshen" (++ menisi shimaliy tagh), jenubtiki Qaraqurum taghliri "Nenshen" ( menisi jenubiy tagh) dep xatirlinip qélishi tamamen eyni zamandiki seyyahlarning jughrapiyilik uqumi wejidin bolghanidi.
Uningdin kiyinki dewrlerdiki namlar, mesilen, "Tenhenshen" (? degen söz qedimki Turkche "Tengrixantagh" digen sözning xenzuche xet bilen arilashqan transkripsiye qilinishi idi. "Ahetyenshen" (¢»ÃÔ) digen söz Turkche "Aq Tengritagh" digen sözning xenzuche xet bilen terjime arilashqan transkripsiye qilinishi idi. "Beyshen" ( menisi aq tagh) digen söz Turkche "Aq tagh" digen sözning xenzuche terjimisi idi.
Yoqiridiki bayan we mulahiziler bizni Tengritaghning qedimki xenzuche tarixiy kitab we xatirilerde qeyt qilinghan her xil namliri, meyli uning teleppuzi bir - biridin qandaq perqlinidighanliqidin qetiynezer, tegi - tektidin eytqanda, Honche "Tengri" (menisi ilah) digen söz bilen munasiwetlik, digen uqumgha ige qilidu. Bu hem tarixiy pakitqa uyghun kélidu. Chünki miladidin ilgiri 3 - esirning aldi - keynide Tengritagh rayoni Hon imperiyisining dairiside idi. Shündaqla, shüningdin keyinki 2000 yildin artuq waqittin buyan bu rayonda Hon, Türk, Uyghur qatarliq Türkiy tilda sözlishidighan xelqler mutleq asasiy ahale bolup yashap keldi.
Yuqirida bayan qilip ötülgen xenzuche tarixiy xatirilerdiki shilomen - "shraman" degen söz bizge uningdin téximu burunqi (miladidin ilgiri 3 - esirdin burunqi) dewrlerni eslitidu.
"shraman" qedimde Tarim wadisida yashap ötken we alemshumul meripet yaratqan ejdadlirimiz - Ariyanlarning tili bolup, bu süz "shir" digen sözning tomuri (menisi yürüsh) din yasalghan. Eyni zamanning ehli - ilimliri "Xraman" dep atilatti. Ular xehermu xeher, qele'emu qele'e sayahet qilip yurup, diniy - ilmiy terghibat bilen shüghullinatti. Kopinche waqitlarda qarliq taghlarda istiqamet qilatti. Eyni zamanlarda Tengritagh ularning istiqamet qilidighan teghi bolghachqa, u "shraman tagh" dep atalghan bolushi momkin.
Kiyinki dewrlerde, yeni buddizm shinjangda ewj alghandin kéyin, awwilisida "Tengri" digen ilahqa choqunidighan shramanlar buddizm dindarliri teripidin chetke qéqilip qalghanidi. Bu dewrlerde "shraman" digen söz "qelender" digen menide chüshiniletti. Dimek, Tengritaghning eyni zamandiki "shraman tagh" digen namimu bu dewrlerde yenila bezi tarixiy xatirilerde saqlinp qalghan.
"Tengri" digen uqum qedimde Tengritagh etraplirida yashighan ejdadlirimizning ijtimai'iy pa'aliyetler jeryanida Tengritaghni özlirige "Tebi'iy ilah" qilghanliqi we uninggha choqunghanliqi bilen munasiwetlik. Buning ispatlinishi töwendikiche:
Tengritagh ottura asiya tagh tizmilirigha kiridu, uning omomiy uzunluqi 2500 kilométr, kengliki 250 --- 300 kilométr kélidu. Gi'ologlarning uningda pali'ozoyik dewrining qatlamliri barliqini éniqlap chiqqanliqidin qarighanda, u buningdin 500 milyon yil burun shekillengen.
Tengritaghning ustide nurghun muzluqlar, qarliqlar bar, uning qat - qetida bihesab meden(medeniyet) - bayliqliri saqlinip yatidu. Tagh arisi we étekliride nurghun chong - kichik bayliqlar bar.
Bu heywetlik taghning jenub teripide Tarim oymanliqi, shimal teripide Jungghariye oymanliqi, sherq teripide Turpan oymanliqi, gherb teripide Perghane oymanliqi qatarliq oymanliqlar bar. Herbir oymanliqta yene nurghun kichik bostanliqlar bar.
Bularning hemmisi Tengritaghning qar - muzliri yaki yer asti süyini asasiy su menbesi qilip yashirip turidu.
Tengritagh rayonidiki herbir jayning tebi'iy sharaiti, iqlimida özige xas alahidilikler bar. Mesilen, beziliri qumluq, beziliri sazliq, beziliri shéghilliq ?uning üstige derya - éqinlirining yönilishimu oxshash emes. shünga jaylarning hawa kilimati we menzirilirimu bir - biridin alahide perqlinip turidu.
Qedimde Tengritaghning etraplirida Ariyanlar, Saklar, Uysunlar, Toxrilar, Honlar, Qangqillar (egiz harwiliqlar), Soghdilar, Türkler (bularning hemmisi Shinjangdiki Uyghur qatarliq Türkiy tilda sözlishidighan milletlerning éniq menbeliridur) tagh béghirlap, derya boylap, pesilge qarap yaylaq tallap köchmen charwichiliq bilen shughullinatti. Ularning muqim olturaqliship dehqanchiliq bilen shughullanghanliqighimu 4000 yildin ashti.
Tarixiy xatirilerde bayan qilinishiche, Ularning hemmisi "Tengri" digen ilahqa choqunatti. Ularning pütün hayatliqi Tengritagh bilen zich munasiwetlik bolghachqa, ular Tengritaghqa chongqur muhebbet baghlighanidi. Ular Tengritaghning özini bir ilah, eng ghalib, birdinbir teqdir belgiliguchi dep chüshengen. shunga bu taghqa "Tengri" digen sözni qoshup atighan.
Yéqinqi yillardiki arxé'ologiyilik tekshürüshlerde, Tengritaghning gherbidiki Tashqorghan, jenubidiki Alighuy qatarliq jaylardin tepilghan miladidin ilgiri 5-3 - esirlerge te'elluq sapal qachilarning gül nusxilirida "^"shekillik (yeni tagh shekli) sizilmilar köp uchridi. Bu eyni dewrlerde ejdadlirimizning Tengritaghqa bolghan chongqur muhebbitining güzel sen'ettiki ipadilinishidur.
Uyghur tilida uning "Xantengri" dep atilip, chongqur muhebbet bilen tillarda dastan qilinishimu, del ejdadlirimizning esirlerdin buyan Tengritaghqa bolghan chongqur muhebbitining rawaji bolup hésablinidu.
Yuqirida bayan qilinghan tarixiy til materiyalliri we bu heqte élip bérilghan mulahiziler arqiliq mundaq yekun hasil bolidu: Tengritaghning hazirqi tilimizdiki "Tyanxshan" digen nami Türkiy tillargha xenzu tilidin kirgen, xenzu tilida bolsa qedimki Türk tilidiki "Tengritagh" digen sözdin transkrpsye we terjime arqiliq shekillengen. Türk tilidiki esli nami bolsa uningdin ilgiriki dewrlerdiki ejdadlirimizning Tengritaghni özlirining hayatliqigha menbe bexsh étip turghan tebi'iy ilah, dep chüshengenliki we uninggha choqunup "Tengri" dep atighanliqidin peyda bolghan.
1981-Yil- Iyul, Beijing