Uyghurlarda meshrepning Barliqqa Kelishi we Tereqiyati

by Abral

 
Meshrepning Uyghur milliti arisida shekillinip ,ewlattin - ewlatqa dawamliship hazirqidek bir putun qurulma halitige ige ,sestimilashqan shekilge kirishi nahayiti uzaq bir putun tarixi jeryanni oz ichige alidu. Meshrepning qachan, qeyerde ,qandaq shekilde barliqqa kelgenligi heqqide qolimizda eniq yazma matiriyallar nahayiti az bolsimu ,lekin biz xelq arisida tarqalghan bezi epsane - riwayetler ,iposlar ( qehrimanliq dastanliri),tarixi kitaplarda saqlinip qalghan yazma parchilar ,shuningdek bashqa milletlerning turki milletlerge ait bolghan yazma menbelerdin meshrepning deslepki shekli heqqide belgilik melumatqa ige bolalaymiz .

Uyghurlar oz qerindashliri bolghan Turki xelqler bilen uzundin buyan Altay taghliri we Tengri taghlirini merkez qilghan ottura Asiya we merkizi Asiya rayonlirida yashap kelgen bolup ,Sherqte Hingan taghliridin ,gherpte Pamir igizligigiche ,shimalda Sebir wadisidin jenupta Chinghey - Shizang igizligigiche bolghan ariliqtiki rayonlarning tebii alahidiligige maslashqan halda owchiliq we charwichiliq bilen kochmen turmush kechurup kelgen. Dunya folklorshunaslirining qarishiche bu rayon tipik yaylaq medeniyitige tewe rayon dep qarilip ,bu rayonning medeniyet tipi " Altay Medeniyet Tipi " dep atalghan. Mana mushu "Altay Medeniyet Tipi"ning yaratquchiliridin biri bolghan Uyghur ejdatliri ozining uzun muddetlik owchiliq we charwichiliqni asas qilghan kochmen charwichiliq hayatida ajayip mustehkem bolghan kuchluk kolliktiwizimliq rohni yetildurdi .Mana shu rohning turtkiside ular ow ghenimetlirige erishkendin keyin ,urushta zeper quchup dushmen ustidin ghelbe qilghinida ,yurt ehlining asayishlighi uchun ilahlargha nezir qilishqinida putkul uruq -qebile ichidiki er- ayal ,qeri - yash hemmeylen bir yerge toplinip murasim otkuzushni ozlirige adet qilishqan . Bu xil murasimlar ilahlarni medhileshni asasi tema qilghan nahsha - saz ,usul we turluk ammiwi tenherket paaliyetliridin beyge, chelish ,oqya etish we bashqa turluk paaliyetlerni ozuning mezmuni qilghan .Mana bu paaliyet biz hazir dewatqan " Meshrep"ning eng deslepki shekli bolsa kerek . Mesilen "Oghuzname " iposida Oghuzxanning putkul Turki qebililerni birleshturgendin keyin jeng ghelbisini tebriklep " Ulugh Qurultay " otkuzgenligi ,murasimda nurghun mal- charwilar soyulup ,haraq - sharap ,qimiz ichilip ,chong kolemlik tebriklesh paaliyiti elip berilghanlighi bayan qilinghan .

Hazir arhilogiye sahaside qizziq nuqtilarning birige aylanghan ,Tengri taghlirining Jimisar _Toxsun yurtliri tewesidiki "Barluq taghliri ( Toxsun taghliri depmu atilidu ) we Tarbaghatay taghlirining Toli - Dorbijin taghliri boligidiki "Qiya tash suretliri" dimu ejdatlirimizning oxshimighan dewrlerdiki murasim paaliyetliri teswirlengen qiya - tash resimliri uchraydu .bularda ow owlawatqan , jeng qiliwatqan korunushlerdin bashqa er- ayallarning sorun tuzep usul oynishiwatqan ,sharap ichiwatqan ,serikchiler serk oynawatqan korunushler bar.
Nispeten keyinrek dewrlerge ( Budda Dewrige) tewe bolghan " Qizil ming oy " we "'Kucha qumtura ming oyi" tam resimliridimu er- ayallarning berbap, qalun ,chang qatarliq sazlarni chelip neghme qilip usul oynawatqan korunushlerni uchritimiz . Korunup turuptiki Uyghurlarda bundaq koliktip " Murasim " " Bezme" paaliyetliri nahayiti uzun zamanlar ilgirila bar bolup buni bir xil kolliktip turmushning mexsuli ," Atliqlar medeniyiti"ning mehsuli diyish mumkin .
Henzuche tarixi matiriyallardimu Uyghurlar we ularning medeniyitige ait bayanlar xatirilengen bolup ,miladi 5-6- esirlerge ait bolghan " Wei yilnamisi 'Gaoche tezkirisi" ( Qangqillar , Igiz harwiliqlar depmu atilidighan bolup ,Uyghurlarning ejdatliridin biri) de "Qangqillar bahar we yaz pesilliride daim toplinip qurultay otkuzidighanlighi , her qetimliq qurultayda yighilghuchilarning nechche tumenge yetidighanlighi ,mal soyulup ,at beygisi qilinidighanlighi ,kishilerning seyle qilip , naxsha - eytip usul oynaydighanlighi bayan qilinghan . Simachianning " Tarixname " 110- jilid " Hon tezkirisi" dimu Uyghurlarning yiraq ejdatliridin biri bolghan Honlarning bahar we yaz pesilliride her xil yighilishlarni otkuzudighanlighi ,bu yighilishlarda nahsha - usul ,sazdin bashqa her xil ammiwi tenherket paaliyetliri ____beyge , oghlaq tartish , oqya etish ,qatarliq paliyetler bolidighanlighi ,kishilerning bash Shaman (Qaman)ning yetekchiligide ulugh Kok tengrisi we Ejdatlar rohini medhiyileydighan ilahi nahshilarni eytip ,niqapliq usullarni oynishidighanlighi bayan qilinghan . Yillarning otushi bilen,Honlarning tedriji ajizlap etraptiki bashqa millertlerge singip ketishi , keyin turki qebililerning barghanche kuchiyip axirqi hisapta turluk Turki milletlerning barliqqa kelishi netijiside ,Hon dewridiki bu paaliyetler Turkler arisida saqlinip dawamliship kelgen , Turki milletler arisidimu Shaman -baxshilarning yetekchiligide qurultaylar otkuzulup turghan .Gerche Uyghurlar keyinki chaghlarda turluk sewepler tupeylidin dini etiqadini kop qetim ozgertken ( Uyghurlar oz tarixida Shaman dini , Zerdush dini . Mani dini ,Budda dini, Nesturiyan dini , Islam dini qatarliq kop dinlargha etiqat qilghan ) , xilmu - xil tebii apet, urush - yeghiliq , kesel sewebidin kochushke , bashqa milletler bilen ariliship olturushqa mejbur bolghan bolsimu ,emma bu xil ammiwi murasimlar herqaysi dewrlerde turluk medeniyet amilirini ozige singdurup ,bugunki dewrimizgiche yetip keldi , u bolsimu hazir xelq arisida dawamliship keliwatqan " Meshrep " paaliyitidur .

Uyghurlarda otkuzuluwatqan" Meshrep" paaliyiti ,we bu nam heqqide " Turki Tillar Diwani" da Mexmut Qeshqiri tohtilip otken Mehmut Qeshqirining bayanida " Turki xelqler"ning kechilik sorunliri bolup , bular " Surchuk" we " Soghdich" nami bilen atalghan .Bu namlarning istimal menisi " Murasim " " Bezme" digenlik bolup ,u hazir qoliniwatqan erepche " Meshrep" sozining istimal menisi bilen birdek . Mehmut Qeshqiri " Turki Tilar Diwani" da bu xil murasimlar teswirlengen qoshaqlarni heli jiq neqil kelturgen ,towendiki qoshaqlarni shu chaghdiki sorunlarning eyni ipadisi diyish mumkin . mesilen :

"Ottuz ichip qiqirayli ,
Yuquri qopup sekreyli .
Arslandek hokureyli,
Qayghu qachti soyuneyli "
( "Turki Tilar Diwani" 1- tom 193-bet )
" Iwriq boyni ghaz kebi ,
Qedeh toluq koz kebi .
Hesretni tuwige yoshurup
Tun - kun bile soyuneyli "
(" Turki Tilar Diwani" 1- tom 135-bet )

Yuqurqi bayanlardin shuni his qilalaymizki " Meshrep" atalghusi gerche Uyghurlar islam dinini qobul qilghandin keyin islam dini muhitida ,islam eqidilirini teximu yaxshi igilesh we eyni tarixi dewrdiki Erep- Paris tillirining koplep tilimizgha kirishi seweplik ottura esirde ereplerdin qobul qilinghan xas nam bolsimu ,emma bu paaliyet Uyghurlargha xas bolghan bir xil en - eniwi , kolliktip paaliyettur . Tarihtin buyan Uyghurlar arisida dawamliship kelgen bir xil kongul echish xaraktiridiki ammiwi paaliyet diyish mumkin .


( Eskertish : Men bu maqalamni 1994-yili " Miras " zhornilida elan qilinghan " Ili meshrepliri heqqide " digen maqalamgha asasen qayta retlep kopchilikke sundim ,buning dawami bar )

Abral