Tehrir Ilawisi: Weten ichi-sirtida nahayiti zor ghulghula peyda qilghan “Yawa Kepter” namliq bu
hékaye toghrisida anglimighan oqurmenler köp bolmisa kérek. Mezkur eser Qeshqer edebiyati
jornilining 2004- yilliq 5- sanigha bésilghan bolup, Newruz Edebiyati Mukapati’gha yollaghan.
Emma Xitay jallatlirining yawuz tebitiyi Uyghur xelqini bir parche yaxshi hékayini oqushtinmu
merhum qildi. Jornal yighiwélindi. Yazghuchi tüwendiki bu hékayisi üchün 10 yilliq qamaq
jazasigha uchridi. Eserning aptori hazir kishilik hoquqni depsende qilishta dunya rekortini buzup
tashlighan Xitay Koministliri’ning zindanlirida qamaqta. Buni bir parche hékaye désimu, bir
milletning tarixi,- bügüni we kelgüsi toghrisida bérilgen yushurun signal désimu bulidu. Bizche
bundaq yaxshi eserni qayta élan qilish bir yaxshi ish. Shunga buni tekrar oqurmenlerge sunduq. Yene ashu köpkök asmanda uchup yürgüdekmen. Ongummu chüshümmu yaki her ikilisi emesmu bilmidim. Qanitim astida ghur-ghur shamal uchup ötmekte. Men hazir nahayiti rohlinip kétiwatattim, wujudumda küch-quwwet urghup turatti. Zenggerreng asman, parlaq quyash nurigha chömülgen bipayan dunya. Bu neqeder güzel menzire-he? Men téximu rohlinip yenimu igiz örlidim.köz aldimdiki bölhürgenzar ghayib boldi. Emdi manga dunya téximu kengri yéyilip köz aldimda bir yéshil dastixandek ochuq namayen boldi. Bu ilgiri men körüp baqmighan menzire, men körüp baqmighan jaylar idi. Lékin, men u yerge öz makanimdek muamile qildim. Hemme yer oxshashla güzel körünetti.
Tuyuqsiz aldimda mehlliler, öyler köründi. Peste ushshaq nersiler qimildap yüretti.men uning anam sözlep béridighan ademler ikenlikini hés qildim.Lékin, ular manga anche xeterlik emestek köründi. Anamgha qérilişsq yetken bolsa kérek, dep oylidim. Yerde bicharilerche ömilep yürgen ashu janliqning kökte uchup yürgen bizdin qudretlik ieknlikiqe zadila ishengüm kelmidi.belkim méning ularni chüshinishke kallam yetmigen bolushi mumkin. İIshqilip men ademlerni anche xeterlik hés qilmidim. Anam: “ademlerning qorsiqida hüniri jiq, pexes bolmisang ular séni birdemdila mehbusqa aylandurup qoyidu.” Dégenidi. Birdinla méning ularning qorsiqidiki hünirini bir körüp baqqum keldi. Némishqa ularning qorsiqidiki hünirini qorsiqigha soliwalidighanliqigha eqlim yetmidi. Asta-asta peslep mehle etrapini aylinishqa bashlidim. Manga emdi hemme nesre éniq köründi. Bu yerde ademlerdin bashqa qoy-kala, toxu, ishqilip men körüp baqmighan nurghun nesriler bar idi. Bir top kepterler asmanda uchup yüretti. Az bir qismi bolsa, kepterler qonush üchün yasalghan peghez dégen nersige olturatti. Men ular bilen paranglishish üchün yénigha kélip qondum. Paranglishish üchün qondummu yaki aram élish üchün qondummu bu éniq ésimde yoq. Shu chaghdiki tuyghum bek xire idi. Ishqilip men ularning turmushigha qiziqip qalghan idim.
— Qeyerdinkelding? — dédi ularning ichidiki yéshi chongraq birsi. Men uning mushu topning ichidiki bashliqi emeslikini jezm qilalmidim. Uning néme bolushıi men üchün beribir idi. Chünki men bu topning ezasi bolmighachqa uning manga nisbeten héchqandaq ehmiyetke ige teripini bayqighili bolmaytti.
— Böljürgen saydin, — dédim men.
— Bowamdin anglighan. Bizning ejdadimiz ashu yerlik iken, biraq men u yerning bizdin nechche ayliq yiraqliqini anglighan, adette biz nechche künlük yolgha uchup baralmaymiz. Belkim senmu nishandin adiship qalding’ghu deymen.
Men uning nechche künlük ariliqqimu uchalmaydighanliqini anglap heyran qaldim. Beklim qériliq yetkendu, dep oylidim. U dégen böljürgen say men kelgen böljürgen say shumu-emesmu éniq höküm qilalmidim. Eger uning bowisi men kelgen saydin kelgen bolsa démek biz bir jemet tuqqan bolup qalattuq.
— Men bu yerge ézip qélip emes belki, uchushni meshiq qiliwétip kélip qaldim. Bir nechche küngiche bir nesre yémeymu uchalaymen, — dédim hawaben. U manga heyranliq bilen qarap qoydi.
— Beklim sen Yawa Kepter oxshaysen. Ularning hemmisi shundaq déyishidu. Biraq bizde undaq jenggiwarliq yoq.peqet qondaq we qepezdin bashqini oylimaymiz.Menmu mushu mehellidin nérigha ötüp baqmidim. Ötüp néme keptu. Qonay déseng qepizing teyyar tursa japa tartipmu ishmu? Uning üstige bala – chaqiliq bolup qaldim? Emdi uchup nege bararmen.Igimizmu yaxshi qarawatidu. — Yéshi chong kepter tumshuqi bilen peylirini tatilap qoydi.
— Anglisam ademler bek qorqunchluqken. Ular bizni tutuwalsa rohimizni qul qilarmish deydu, bu rastmu?
— Roh? — Yénimizdiki bir kichik kepter heyran qaldi, — bowa, roh dégen néme?
Uning rohining némilikini bilmiginidin men téximu heyran qaldim. Bu kepterler ballirini qandaq terbiyileydighandu? Rohi bolmighan hayatliqning néme kériki, rohsizliq ularni qandaq haletke chüshürüp qoyghan — he? Ular néme üchün buni chüshenmeydighandu. Gerche rohni, erkeinlikni shogha qilghili, tilep érishkili bolmisimu, biraq bu bichare kepterlerge rohiy erkinlikke ige bir makanning neqeder zörürlikini chongqur hés qildim. Ular roh dégen sözni esla anglap baqmighandek qilatti. Yéshi chong kepter héliqi sual sorighan kepterning béshini silap turup sözleshke bashlidi.
— Rohning némilikini memnu bilmeymen. Uni memnu bowamdin anglighan. Hazir ikkinchi qétim anglishim. Bowamghimu bowisi dep bériptiken.belkim bowisighimu bowisi dep bergen bolsa kérek. Bowam hemishe “bizde yoqalghili bek uzun zamanlar boptiken” deytti. Beklim bu kepterning dewatqini yoqalghili bek uzun bolghan ashu roh bolsa kérek. Bizde hazir roh deydighan nersining sayisimu qalmidi.
Dewami Bar.