Yengi Hitay Impriyesi

we uning Amerika uchun menisi

Ross Terrill

Terjimisi: Memet Tohti

 


Mening Hitay heqqide yazghan 1-kitawim, "800,000,000: Heqiqi Hitay" we undin kiyinkisi bolsa "Tomur derehtiki Guller" nami bilen neshir qilinghan bolup, kiyinki waqitlarda , Beijing tekitlep kelgen “ Sotsiyalizim yoli hel qilghuch amil”digen pelisepining del eksiche, Hitaydiki Mao zedong iddilogiyeside shehislerning pewquladde mohim rol oynawatqanliqini his qilip yettim, Netijede Mao we Mao hanimning shehsi shejerisi (Biogirafiyes)ge yuzlinishke bashlidim.
Yeqindin buyan bolsa koprek Hitaydiki hakimiyet we Hitay dewlitining alahidilikini aldinqi planda tutum.

Bejingda yuzbergen 1989-yili 3-4 Iyun tragidiyesining harpisida men del Tian Anmin meydani etraplirida idim we 26 yashlar etrapidiki we bu qanliq basturusning arqisidin bolup otkenlerge koz yashlirini tutiwalalmighan birsi, eyni waqittiki demokratiye herkitini we uning qandaq basturulghanliqini teswirlip, ‘eskerlerning namayishchilarni koz aldida etip olturgenlikini, kiche qarangghuluqqa chokkende bolsa, ozining ashhanilardiki metal uzantisi bilen eskerlerge arqidin hujum zerbe urghanliqini” teswirlep kelip, “ozining hazirghiche koz aldida birersining olup kitiwatqanliqini kormigenlikini , gherpliklerningmu hazirghiche Beijingdiki mewjut weziyetni chushinelmigenlikini, Hitaydiki dewlet hakimiyitining gherplikler oylighinidinmu bekreki kuchluk ikenlikini” bayan qilghan idi.

Weqedin 3 yil kiyin, eyni waqittiki demokratiye herkitige qatnashqanliqi uchun hitaydin qechip kitishke mejbur bolup, bir mezgil Boston Uniwirsitida oqughan yene bir Hitay oqughuchi Hitaygha qaytip kelgende, anisining oyidin yerim kichide sorep elip kitildi we hata piker eqimi bilen “ dewlet mehpiyetlikige” ziyan yetkuzgen digen bohtan bilen tutqun qelindi. Men eyni waqitta yene Beijinda idim we bu oqughuchi bilen korushken idim. Uning ustige menmu saqchilar teripidin tutuldum.

Yerim kichidin otkende tuyuqsiz urulghan yataq ishikliri mening hitaydin qoghlap chiqirilidighanliqimning besharitini kuchlendurgen idi.

“putun hususi material we nersilirimni bir birlep tekshurgen hitay biheterlik saqchiliri, materyallirim arisidin “Burjuaziye idilogiyesige tewe ziyanliq matiryallar”ni qolgha chushurgenlikini we hemde Hitayda saylam otkuzushni telep qilghan bir yashqa hisdashliq qelish arqiliq mening Hitay helqining ghururini renjide qilghanliqimni “ilan” qilghan boldi.
Bu ikki hadise mening bu kitapni yezishimgha turtkilik rol oynidi.

Mening bu kitapni yezishtiki meqsitim, Leninizm we zorawan Hitay enenisining birleshmisi bolghan Hitay dewlet hakimiyitining tup we nigizlik mahiyitini korsutup berish arqiliq, hitayning nowettiki ichi we tashqiy siyasetlirini tehimu yahshi izahlap berishtin ibaret.

Hitay dewlitida sinaqtin otup tarihtin buyan dawamliship kelgen prinsiplar we en-enilerni kemchil deyishke bolmisa kirek. Fransuzlar bizge “ Raison d’etat” (dewletning mewjut bolup turush sewebi) digen uqumni hediye qelishtin burun, 2000 yillar ilgirila, dewlet hakimiyiti heqqidiki piker yurguzgen hitay peylasopliri ohshash uqumdiki mol neziryelerni qaldurup ketken. Likin bugunki hitay dewlitige qaraydighan bolsaq otmushke tewe Anokratik bir dewletni korimiz.

Bu kitapning bezi qisimliri uchun Hitayshunasliq tetqiqati bilen meshghul bolghan hemralirimning we hitaydiki dostlirimning nesihetliridin paydilandim.
Ularning ichide Lucian Pye, Edward Friedman, Richard J. Smith, James Millward, Paul Ropp, Gordon Bennett, John Schrecker, Tim Conner, Frank Langfitt we Allan Watchman qatarliqlar bar.

Hitayche materyallar tereptin manga yerdem berguchiler ichide, Huang Lei, Kuan Hung-Chang we Sui Jun qatarliqlar bar.

Wilt Idema Direktorliqidiki Harvard Uniwersistiti Fairbank Sherqiy Asiya Tetqiqat Merkizi, Dwight Perkins’ning qol astidiki Harvard Universititi Hazirqi Zaman Asiya Merkizi qatarliq orunlar mening Hitay tetqiqatimdiki uchur ambirim boldi we bulargha alahide teshekkurlirimni bildurimen.

Her yili baharda Austin’diki Texas University qarshi elish we righbetlendurush paaliyiti otkuzup turiwatidu.

Fairbank Merkizi kutuphanisidiki Nancy Hearst nahayti halqiliq rol oynighan bolsa, Harvard’ning Yenching kutuphanisidiki hadimlar kop mesililerni nazukluq bilen yeshishimge yardem qildi.

John C. Thomas’ning kopiy qelish we terhrirleshtiki otkur kozliri meni nurghan hataliqlardin saqlap qaldi. Mening uchun nahayti etiwarliq tehrir bolghan Simon Michael Bessie ( u mining Mao mawzuluq kitawimni Harper & Row’da neshir qilghan idi we ta hazirghiche dunyaning her jaylirida hilmu hil tillarda besiliwatidu) bolsa bu kitaptiki potinsiyalni 1- bolup bayqidi we eng mohimi mening yeziqchiliqmgha kop qolayliq yaritish bilen bu kitapnin utuqluq bolishi uchun kuch chiqardi.


----------------------------------------------------1-Bap---------------------------------------------

Hitay Mesilisi


Hitaydiki mediniyet hazirghiche yersharimizda belingen eng uluq mediniyetlerdin beri.
Hitay ozining achquchluk terrotoriyeside bashqa herqandaq dewlettin nahayti uzun muddet oz siyasi hakimiyitini saqlap keldi. Hitay milliti purset berilgen waqitlarda ozige has talent we sanayi alahidiliklirini sergilp kelgen. Taki Fransuz inqilawighice, Hitay Impriyesi, nopusidin brokratik epchillikighiche, bayliqidin Kutuphana we kozgezmilerdiki senét eserliri, heykeltarashliq we edbiyatighiche dunyada tengdishi bolmighan bir dewlet idi. 20-esirning bashlirida, Hitay, Amerika tarihidin 10 misli waqit uzun dawam qilip kelgen hanedanliqni yureklik bilen aghdurup tashlidi. Kunimizghiche biz qollunup kelgen bezi teyyar mehsulatlardin miltiq dorisi, metbechilik we kompas qatarliqlarning hemmisi hitayni menbe qelip peyda bolghan.

Undin bashqa yene hitay astronomiye urush sitratigiyesi we qattiq burunluq urush kimilerining tereqqiyatigha asas salghan dewlet.

Biraq 20-esir bolsa hitay siyasi teqdiri uchun nahayti ichinishliq yillar hisaplinidu. John Paton Davies ozining 1972-yilidiki eslimisi bolghan Omiligen Ejderha namliq esiride hitay heqqide tohtilip, “1911-1912-yilida Hanedanliq aghdurulghandin buyan Hitayning ehwalining hemme ademni umutsizlendurgenlikini” yazidu. 1949-yilidin burunqi hitay jemiyiti heqqide yiterlik tejirbige ige bu Amerikaliq diplomat yene eslimisini dawamlashturup, “Hitayni zamaniwilashturush we Hiristiyanlashturush uchun ejir qilghan gherp sodigerlirining we din tarqatquchilirining meghlubiyetke uchrighanliqini, Hitayni besiwilishqa urunghan Yapon Militaristliriningmu meghlup bolghanliqini, hitayni birlikke kelturush we dimokratikleshturush uchun terishqan Amerika hokumitining yengilgenlikini, hetta, hitay ustidiki controlluqni qolgha elish uchun koplep kuch serp qilghan Sovit Impriyesiningmu meghlup bolghanliqini ” yazidu.
“Eng ichinishliq yeri shuki”, dep dawam qilidu mezkur aptor, “Hitayning ozige tewe bolghan siyasi enénisimu teng meghlup boldi, we shu qatarda Jang Keyshi mu, Mao Zedongmu teng meghlup boldi”

60 yil aridin kiyin ilgiri ahiri bolup, Mao Zedong, Deng Xiaoping we Jiang Zemin hokumranliqidiki Hitay Helq Jumhuriyiti (HHJ) bugun dunyadiki asasliq chong dewletler bilen qarmu qarshiliq ichide yashawatidu. Hitay dewliti tehiche turaqsiz we hakim mutleq en-ene asasidiki sirliq dewlet bilen, nime ikenliki iniq bolmighan ghuwa bir siyasi tuzum arisida leylep yurush yoli arqiliq, islahat bilen barghansiri ozgurewatqan hazirqi jemiyet we iqtisatiy muhitqa maslishishqa terishiwatidu.

Huddi , Bernardo Bertolucci’ning “Eng Ahirqi Imprator” namliq filimida nahayti janliq teswirlenginidek, 1911-1912 yillirida aghdurulghan 2500 yilliq Kongfuzi- nizamidiki Hanedanliqtin kiyinki Hitay dewliti yaki ozige kore adil we erzigudek siyasi sistima berpa qilalmidi yaki Milli Dewlet bolup otturigha chiqalmidi. 20 –esirning bashliridiki Idialistik Milletchiler bilen yerlik beglikler arisidiki koreshte bolsun yaki Leninistlar bilen 1989-yilidiki Oqughuchilar Demokratik Herkiti jeryanida bolsun, Hitay daima erkinlik bilen “muhebbetleshken” dek korunush bergen bolsimu, likin mahiyette, eng kichik bir ijtimayi tertipsizlik korungen zaman qattiq qolluq bilen uni basturushni hich tohtatmidi. Kuzetkuchi Gordon Bennett’ning sozi bilen eytqanda, “bugun hitayning nime qilmaydighanliqi uning nime qilidighanliqigha qarighanda tehimu eniq we rushen”.

Hanedanliq tuzimining ornigha qoyghudek ishenchilik qobul qelishqa erishkudek bir sistimining tepilalmighanliqi eslide Beijing’ning burunqi Impiriye nizamigha warisliq qelishtin waz kechmigenliki bilen zich baghlinishliq. 21-esirning bashlanghuchliridiki Hitay dewliti dunyadiki eng chong siyasi kuchler oynawatqan shahmat tahtisigha hergizmu mas kelmeydu. Lucian Pye’ning meshhur sozi bilen eytqanda, “Hitay bugun dewlet bolushqa terishiwatqan eng chong mediniyet”tin ibaret. Huddi 5-6 baplarda tohtalghinimizdek, Hitay bugun oz helqigha haqaret qeliwatidu.

Dunyada yuz bergen hilmu hil siyasi kuchler tengpungliqidiki ozgurushlerdin bashqa dewletler rahet bolghinidek hitay hich qachan hatirjem bolup baqmidi.
Tarihqa nezer salghinimizda burunqi Impiriyelerning alliqachan tarih kuldanliridiki kuldek sorulup ketkenlikini korsekmu, bu hal Hitaygha nisbeten biraz perqliq, sewebi, 1911-1912-yilliridiki ozgurushlerde gerche Ching sulalisining ghulishi bilen
Hitaydiki Impiriye ustqurulmisi aghdurulghandek qilghan bolsimu, likin uning her hil amilliri tehiche yoqap ketkini yoq. Yalghuz chong bolushtin bashqa keng kolemge yeyilghan bir impiriye tehiche mewjut. Bu dewlet, emiliyette birdin bir waste supitide zulum we basturush asasidiki bir siyasi ustiqurulma bolghanliqi uchun, oz terkiwidiki her hil mediniyetlerni bir arida tutup turush uchun sirliq bir mihaynizimgha ihtiyaj tuymaydu emes. Halbuki hazirqi demokratik dewletler bolsa tamamen perqlinidu. Yeni bashtin ahir ochuqluqqa we rushenlikke ige bolghan bir siyasi organimz bolghan demokratik dewletlerde, memliketning yonulishini belguleydighanlar ozlirining erkin pikrini ipadiliyeleydighan helqtin ibaret. Iniq eytqanda bu hil milliy dewletler Zamaniwiy Dewlet yaki Anthoniy Smith’ning pikri boyiche “Wetendash Dewlet” dep atilidu. Qedimqi siyasi ustqurulmilar(dewlet yaki Impiriye) kopinche etnik dewletler bolup, ular hergizmu milliy dewletke aylinalmighan, sewebi milliy dewlet, toplum(jemiyet) kulturige(ilgharliq, Culture) tayinidu. Gerche hazirqi zamaniwi dewletlerge has bolghan bezi alahidiliklerge ait bezi uchurlar qedimqi dewletlerdinmu tepilghandek qilsimu (huddi makan, sirliq en-eniler we qaldurulghan hatiriler), emiliyette bu hil dewletler taki 18-esirgiche mewjut bolmighan idi.

Impiriyening yuqurdiki tebirige asaslanghinimizda, tupriqining yerimigha yeqini tarih boyiche hitaydin bashqa milletlerning tupriqi bolghan we hazirghiche zorawanliq asasida bashquriliwatqan HHJ, elwette hazirqi zamanimizdiki ghelitila bir impiriyedin ibaret.
Bir dewlette bolushqa tegishlik eng addi bir haraktir hitay dewlitide yoq, we shundaqla hitay dewliti hazirghiche bir dewletke ohshash herket qelipmu baqmidi. Bu dewlet hazirghiche hitayning impriye en-enisidiki zorawanliq tehnikisini we impiriyelik ham hiyalini ishqa shurushtiki ghayisini daima ishlitip keldi. Tehi yeqinqi zamanghiche hich nami bilinmigen we tarih boyiche tarqaq bir gewde supitide cet’ellikler teripidin bashqurulup kelingen bu hitay dewliti bugunki kunlukte, chet qewmlirini bashqurup kiliwatidu. Qoral kuchi bilen shekillengen eng ahirqi Impiriye Ching Sulalisi (Manju) idi we bu sulale asasida shekillengen hitayni hazir HKP control qiliwatidu.

HHJ’ni Impiriye digenlik, hergizmu Hitayning Amerika’gha posh dimeydighanliqi yaki dunyagha hoja boliwatqanliqi menisige kelmeydu. Mening qarishim buning eksiche bolup, gerche hitay dewliti oz ichide qudretlik korungen bilen helqara sehnilerde yenila nahayti ajiz. HHJ sabiq Sovitler Birliki dunyani Kontrol qelishqa urunghandek nisbette
emes. Hitayning Impiriyelik hiyali yalghuzla ozining hoshniliri bolghan Sherqiy Shimaliy Asiya, Sherqiy Jenubiy Asiya, Ottura Asia qatarliqlar bilenle cheklengen. Hitayni Impiriye diginimizde, Hitayning Impiriyelik hiyalini qaytidin janlandurghanliqini, ozlirining nopuzini we hitaygha hoshna bolghan rayunlarni toluq kontrol qelish uchun 2500 yilliq kona hanedan zorwanliqini tekrar eslige kelturup chiqqanliqini kozde tutiwatimiz.

Shu seweptin, milliy dewlet olchimi bilen qarighinimizda Hitay dewlitini funkitsiyesiz bir dewlet dep qariyalaymiz. Ozige qiblename qiliwalghan Ittipaqliq we Birlik digen iddiyeler uchqandek sekrewatqan zamaniwiy hitaygha hich mas kelmeslik bilen bille, hazirqi sharaiyt astida ozliri dewatqan memliketni birlikke kelturush ghayisige tamamen zit kilidu.
1949-yilidin buyan Markisim asasidiki Universalizim Hitayning yengiche Impiriyelik niyitini kuchlendurgen amil bolup keldi. Bejing terep dumbiqini chelip kelgen atalmish sotsiyalizim putun dunya helqining eng ahirqi yoli emesmidi? Sherq sotsiyalizimi gherp kapitalizimini besip chushettighu? 1980-yillardin kiyinki Marksizimning chokishi bilen meydangha kelgen siyasi ang boshlighi derhalla Dayitong dep atalghan chong birlesme yaki chong birliksep namidiki quruq pelisepe bilen tolduruldi. Tehiche burmilanghan tarih we Hitay’ning burundin qorsiqida qelip qalghan impiriyelik heritisidin qoral qelip paydilanghan Beijing, zorawanliqni qayta yolgha qoyup, Impiriye sehnilirini janliq tutush bilen, eslide tamamen bir-birige zit ehwal astidimu biraz yumshaq qol jemiyet we erkinraq iqtisadiy mohitning hulini chingitiwatidu.

Tilgha elinghan bu Chong Birliksep dawamlashqan muddetche, Harald Bockman’ning kuzitishi boyiche eytqanda, “ Hitay helqi yenila ozining tarihining derdini tartidu” we “ozining tarihi muweppiqiyetlirining qurbini bolup qeliwiridu”

Shundaqtimu men Bockman’din perqliq oylaymen, yeni Kommunist-Hitay bashchilliqidiki Universalizim’ning oluwatqanliqigha ishinimen. Sewebi barghansiri sani kopiyiwatqan Hitay helqi meyli ozining kundilik turmishida bolsun yaki piker hiyalida bolsun, bara-bara siyasi tuzaq halini alghan, Impiriye haraktiridiki, yuquridin towenge qaritilghan (dewlettin hellqqe tengilghan dimekchi) siyasi hile we hakimiyetning birleshmisi bolghan bu Chong Birliksep iddiyesini qollimaywatidu.

Gerche 19-esirning ahirliri we 20-esirning bashliridiki dunya weziyitige Hitay hichqachan mas kelmigen bolsimu, qiziqarliqi Hitay Kommunistik dewliti ozining ajizliqini daima kuchke aylandurushta nahayti muwapiqiyetlik bolup keldi.

Mundaqche eytqanda dat tomurdin polat chiqardi deyishke bolidu.
1949-yilidin buyan HKP u yan aylinip buyan aylinip eng ahirida ozlirining pikrini qobul qildurushqa qadir bolup heyran qaldurghidek ishlargha imza atti. 1970-yillarning beshida HKP ozining “Bir Hitay” prinsipini kopligen dunya dewletlirige qobul qildurup, ayrim yashawatqan Teywen’ni ozining bir parchisi dep itirap qilghuzalidi. Chong quruqluq urushida meghlup bolup Teywen’ge qachqan Jiang keyshi bolsa del uning eksini otturigha qoyup chong quruqluqning Teywn’ning bir parchisi ikenlikini himaye qelip kelgen idi. Yene 1970-yilliri Beijing Amerika we Sovit Ittipaqi bilen helqaraliq sitratigiyelik uch bulung shekillendurdi. Gerche oz waqtidiki HKP Amerika’din nahayti ajiz, hetta Sovitlerdinmu helila ajiz turupmu ozining eghirliqini Sovit Ittipaqidin Amerika terepke yotkesh bilen dunya siyasi sehniside kopligen ozgurushlerning yuz berishigha swep boldi.

1991-yili Sovit Ittipaqi yeqildi we Hitayning stratigiyelik kelgusimu lingship qalghandek korundi. Shundaqtimu 8 yilliq Clinton Prezidintliqi dewride, Hitay ozining shunchiwala ajiz ehwaligha qarimay, dunyaning iqtisadiy, mediniy we eskiri jehettiki hokumran dewliti Amerika bilen bolghan munasiwette daime ikki dewlet arisidiki kuntertipni belguligen terep boldi.
“Hitay ikkinji derijilik otturahal kuchluiktiki dewlet bolush supiti bilen, Diplomatiye senítining eng ustisi rolini oynap, bizdiki Hitayning kuchige bolghan itibarsizliqimizni oz hayishimiz bilen asqigha elip qoyushqa muweppeq boldi” dep yazidu, Geral Segal, ozining 1999-yilidiki waqitsiz olimidin burunqi eng ahirqi maqalisida. HHJ rehberliri, 1971-yilida Hitayni mehpiy ziyaret qelish uchun Zhou Enlai’ning chaqiriqigha oshuq -artuq shert ilgiri surmestinla qoshulghan we mahir diplomat dep bilingen Henri Kissinger’ning koz qarashliridin nahayti memnun qalghan idi. Kessinger bu qetimqi ziyaret heqqide tohtulup, “ bu 2-dunya urushi ahirlashqandin kiyinki Amerika Prezidinti uchun otturigha chiqqan eng mohim alaqe idi” deydu. U yene “ Amerikaning hitaygha echilishini Amerika ichki urushidin kiyinki hel qilghuch noqta”dep bahalaydu.

1972-yili, Prezidint Nixon, Zhou Enlai bilen shirege olturghanda, kuntertiptiki 1-tima mehpiyetlik bilen munasiwetlik bolup, Prezidint Nixon huddi Amerika wekillik qilghan erkinlik hoquqini untup huddi Hitayning hammimida terligendek sozligen idi. Nixon Hitay Bash Minisiri Zhou’gha “peqet oziningla Kissinger’ning Hitaydiki ziyareti bilen munasiwetlik belgilerni korgen kishi ikenlikini we oziningla Kissingerning ziyareti jeryanida bekitilgen boyiche bu qetimqi diyalogni nedin bashlashni bilgen kishi” ikenlikini eytqan idi. U yene huddi teslimiyetchilikini iqrar qelishqa hushtar bolghandek ahangda Zhou’gha ehwalni chushendurup kelip, “terjimanmu siz tereptin, Amerikaliqlar bezide mehpiyetlik saqlashta ishenjilik emes”digen idi.

Kissinger Kiyinche Nixon’gha ehwalni chushendurup, “ HHJ, Engiliyedin qalsila helqaraliq piker ortaqliqida Amerika’gha eng yeqin dewlet. Mao we Zhou’din bashqa dunya rehberlirining hichqaysisi, ularda bar bolghan dunya weziyiti heqqidiki chaqqan chushenjige yaki ulardikidek kop qatlamliq siyasi Irade we imkaniyetke ige emes, ”dep eskertken. Mao bilen bolghan yene bir qetimliq sohbitidin kiyin Kissenger yene “Mao’da yiterlik hakimiyet tuyghusi we chongqur paraset bar, men otken qetimqigha qarighanda bu qetim Reis Mao’din tehimu tesirlendim” dep hatir qaldurghan.

Emiliyette bu, Beijing hanedanlirining, Washington rehberlirini, Amerika helqighe ashkarilighan hitay siyasitidin bashqicherek siyasi meydangha qistap qoyghanliqining bisharitini ipade qilatti.

Kiyinche Kissenger’ning Nixon’gha yazghanlirida, “ochuq eytqanda, biz bundin kiyin Hitay bilen ismi ilan qelinmighan bir ortaqqa aylanduq ” dep yazidu. Nixon hokumiti Amerika helqigha hichqachan bundaq eytmighan idi.

Heqiqeten Nixon’ning hitaygha echilishigha sewep bolghudek maqul we mohim amillar mewjut idi. Kissenger’ning Hitay bilen bolghan yeqinlishish muddasining perde arqisidiki hisaplanghan sewepleri bar bolup, bu sewepler del, Jumhuriyetchilar Partiyesi ichidiki we bashqa jaylardiki Nixon siyasitining destekke erishishi nishanlanghan idi.

Halbuki Hitaygha nisbeten Washington’ning yengi Hitay pozitsiyesi bolsa, hitaydek 2-sinip dewletke kore nahayti uluq diplomatic ghelibe hisaplinatti. Sewebi shuki, Dunyaning eng qudretlik dewlitining beshi Hitaygha atayin kelip “hitaylashqan”(sinified, Lai hua) idi. Hitayche “Lai Hua”digen soz addi til bilen “Hitaygha kelgen we hitaygha aylanghan”digendek terjime qelinishimu mumkin. Bu soz ezeldinla Kongzi telimatidin ilham alghan hanedanlarning ozliridin towen dep qaralghan milletlerni medenileshturush iqtidarigha we hitaylarning bashqilargha qarighanda ustunlikini ipadilesh uchun ishlitilip kelingen.

Hitay Amerika munasiwetliri yalghuzla Mao we Zhou’ning Oz ajizliqini kuchke aylandurushtiki birdin bir siyasi sehne emes idi. Emiliyette ohshash taktika Hitay-Sovit munasiwetliri uchunmu qollunildi. Mao ozining Nikita Krushchev bilen bolghan uchrishishi jeryanida “Mihmandostluq Tehnikisi”ni nahayti yahshi ishlitip, korushushni del su uzush koli boyigha orunlashturushtin sert(chunki Krushchev yalghuz su uzushni bilmigenliki uchunla emes, uning ustige Muncha kiyimi bilen he dep su uziwatqan Mao’ning yenida olturushtinmu nahayti rahetsiz bolghan) Krushchev’ge arqa arqidin chay ( Krushchev chayni yahshi kormeytti) toldurup turghan. mundaqche eytqanda uni resmen ehmaq qilghan. Korushush jeryanida Mao pat-pat su uzush kolige shunghughan we Krushchev’ni arqa-arqidin yengushlengen yengi chay bilen yalghuz tashlap qoyup perwasiz muamile qilghan. Gerche Krushchev aldigha qoyulghan chaydin bir yudum otlimighan bolsimu, konisini tokuwitip arqa arqidin yengisini ekilip turghan.

Bu hil diplomatic tehnika kiyinlerde Beijingning Krushchev’ning warisi rehberlikidiki Leonid Brezhnev zamanida Sovitke qarshi “Amerika Karti”ni oynishigha koplep yardem qildi. 1960-1970-yilliri, Hitay Moskiwa’gha qarita Bugunlerde qaytidin oqup chiqsaq adem ishenmigudek derijidiki diplomatic til bilen haqaret qilghan bolup, u waqitlarda Sovit qeghez ustide hitayning ortiqi hisaplinatti.

Nixon’ning 1-ziyaritidin taki Sovit’lerning chokishigiche ( emiliyette Hitayning Sotsiyalistik lagirdiki yengilishi bu chokushning tizlishishige turtke bolghan idi) boghan kopligen waqitta, Sovit bashchilliqidiki Komminist Lagirining kichik ortiqi bolghan Beijing, ozidin nechche hesse kuchluk bolghan Sovit’ke hujum qilghan we yolini tosqan idi. Elwette bezide ajiz dewletlerning ozining ajizliqini qalqan qelip ozidin kuchluk dewletlerge koz alaytidighan ehwalliri korungen bolsimu, likin Hitay’diki ehwal 20-esirde yuz beriwatqan ehwal idi.

1971-yili Hitay dewlitining ustiliqini oz kozum bilen korgenlerdin berimen. Beijing, Amerika, Australia we bashqa dewletler bilen bolghan munasiwetlirini eslige kelturushke teyyarliniwatqan u mezgillerde mening hitaygha qaratqan ziyartim nahayti yahshi qarshi elishqa erishipla qalmastin belki bezi resmi ahbarat organlirimu bu heqqide hewer tarqatqan idi. Buning sewebi, Fransiya’ning Beijing’diki elchisining yardimi bilen, men u ziyaretimde, Australiye bilen HHJ otturisidiki wede qilinghan munasiwetlerning yahshilinish maniwirasi uchun Australiye rehberliri bilen Hitay hokumiti arisidiki elchi idim. Mening 1971-yilidiki Hitay’gha elip barghan ziyaretimde Hitay hokumiti meni “Resmi Chaqirilghan Mihman” dep kutiwalghan idi bu emiliyette yalghan idi, chunki men sayahet vizisi bilen hitaygha barghan we adettiki Mihmanhanida turup ozemning chiqimlirimni ozem toligen idim. Bu yerdiki tatliq sozler we iltipatlar bilen yughurulghan bu “Mihman”atalghusi nahayti iniqki ularning kallisidiki hiyallirini janlandurush uchun qollunilghan atalghu idi. Chunki Hitaydiki chushenje boyiche, chaqirilghan mihman digenlik kontrol astida tutush digenlik bolup adettiki normal puqra uchun undaq emes idi. Undin bashqa manga “Hitay’ning dosti” digen chirayliq qalpaq keyduruldi we shu arqiliq manga orunlashqa tegishlik bir “mesuliyet”yuklengen we bu ‘mesuliyet”ni orunlash uchun besim qelishqa sharayit teyyarlanghan boldi.

1971-yili, oz waqtida Tashqiy ishlar Ministirlikide yardemch hadim bolup ishligen, kiyinlerde bolsa Beijing teripidin Hongkong’gha bashliq qelip teyinlengen Zhou Nan, ozining bashqa hemraliri bilen meni tashqiy ishlar Ministirliki qorasidiki Helqara Qulup’qa sohbetke teklip qildi. Uzun otmeyla bu sohbetning belguluk kun tertip uchun orunlashturulghanliqini bayqap qaldim. Men Henri Kissenger’ni yahshi bilgenlikim we hazir men Beijing’da tutqun weziyette turghanliqim uchun, mendin, Henri we uning helqara weziyet heqqide qarashlirini we toluq chushenjilirini aqturushum kutulgen idi. Belki mening Amerika wetendeshi emes, belki Australiye wetendeshi bolghanliqim bu ehwaldin qurtulushumgha teyyar bir bahane bolghan bolsa kirek.

Zhou Nan, dewlet biheterlik meslehetchisi bolghan Henri Kissenger’ning Sovit Ittipaqigha bolghan ochmenliki heqqide meni heli qistighan boldi. Bundin burun Kissenger manga tasadipiy halda Sovit ittipaqining nime digen munapiqliqidin gep achqan idi. Teleppuz birdin birge ozgerdi we bu qetim Zhou Nan tuyuqsizla Aqsaraydin shikayet qelip, “huddi u yerde oz ara qarmu qarshi yonulushke qarap kitiwatqan A hokumiti we B hokumiti dep ikki hokumet bardek”digenni qelip qahshap ketti. Bu heqqidiki qarashlirimni Hitay diplomatqa chushendurup qoydum we umu nahayti hoshal bolghandek qelip etrapliq hatir qaldurghan boldi. Hatirisini dawamlashturghach
Zhou Nan, “Sovit’ning siyaset usulining miladidin burunqi 403-202-yilliridiki urushqaq beglikler dewrini hatirlatqanliqini eytip, “Chin’ning ettigini Chu’ning aqshimi bolidu”dedi we nahayti chaqqanliq bilen tima yotkep, “emdi bizge Kissenger’ning Yaponiye heqqidiki qarshlirini dep biremsiz” dep sualgha chushupla ketti.

Yene bir qetimqi uchrushushta bolsa Zhou Nan meni yenigha tartip Awstraliyediki qaysi muhpirlarning Hitaygha nisbeten hisdashliqi barliqini dep berishmni sorighan idi. Hitay, Awstraliye’ge Basministir bolghusi Oktichi Partiye rehberining Hitaygha qaratmaqchi bolghan resmi ziyaritidin burun, bir gurup Awstraliyelik Muhpirgha Hitaygha kerish vizisi bermekchi bolghan bolup, Hitay emeldarliri kimlernin ozlirige tehimu paydiliq bolidighanliqi heqqide we shu arqiliq bulardin qandaq qelip yahshi shekilde paydilinish imkani heqqide mening meslehetimge muhtaj ikenduq.

Oktuchi partiye rehbiri bolghan Gough Witlam Sydney’din Beijing’gha yetip kelgen Iyulning yamghurluq bir kuni, uning derhal Tian Enmin meydanidiki Helq sariyigha kelishi uchun bir chaqiriq yetip keldi. Men u chaghda Witlam’gha hemra bolghanlar arisida edim, Bash Minister Zhou Enlai uni saqlawatqan iken. Witlam’ni heyran qaldurghini, bu korushush 10 gha yeqin Zhou Nan teripidin tallinip chaqirtilghan Awstraliyelik muhpirlarning aldida ochuq orunlashturulghan idi. Yeni Bash Minister Zhou Enlai alliqachan Witlam’ni ozlirige yeqin bu muhpirlar bilen besim chembirige elip bolghan idi. Witlam’ning, bolupmu Hitay uchun Taiwan’din yuz orush heqqidiki herqandaq sozi tash ustige oyulghan tashyazma bolatti. Bash Minister Zhou’mu ozining Impiriyelik niyitini ayan bayan ashkarilap, ozining yangraq awazi bilen: “ hazirche hemme nerse sozdila eytildi, siz Awstraliye’ge qaytip kunlerning beride Bash Minister bolghiningizda bu sozliringizni orunliyalaysiz” deyishtin yanmidi.
. Putun bu tehnikilar eslide Hitayning Impiriyelik kona en-eniliridin elinghan bolup, oz-ozini chong koridighan Markisizmliq meydan bilen tehimu otkurleshturulgen idi.


Bugunki Amerika, hitay bilen bolghan issiq-soghuq munasiwetliride, barghansiri iqtisadiy we ijtimayi jehettin zamaniwilashiwatqan, likin kona zamandin qalghan qalduq we hiylegerlik asasida dewlet bashquriwatqan Leninst bir Hitay bilen muamile qeliwatidu.
Bu zorawan dewlet ozini, 2000 yildin buyan dawamlashturup kelgen Imperiyelik nizamlar we usta pursetperestlik suzguchide tallanghan hiylegerlik asasigha berpa qilghan. Kopligen dewletlerning zorawanliq we hanedanliq otmushi bolghan bolsimu tarihtiki hich bir Impiriye Hitaygha ohshash taki 20-esirgiche yashap baqmidi. Burunqi Sulale Hitay dewletliri ozlirini bashqilardin ustun turidighan bu hil qedimiy eqidilerning pidayiliri we qarawuli dep qarap keldi. Dewletning edliye sistimisimu ozining kuch Menbesining ilahiy qudret’ning bekitishidin kelgenlikige ishengenliki uchun hazirqi mediniy dunyadiki sistimilar bilen bir arida turalmaytti. bu hil Impiriye ishtahidiki dewlet eslide bu terrotoriyediki helila medinileshken, likin Hitay Impiratorlirining biwaste haldiki shapaitige erishelmigen edettiki puqralardin terkip tapqan idi. Hitayghila has bolghan bu husus putun puqralargha yol bashlaydighan we atidarchiliq qilidighan sirlik kuch dep qarilatti.

Barliq demokratik dewletler yaki impiriyelerning hemmisi oz yolida kop milletlik bolup kelgen. Amerika’diki kop milletlik jemiyette, her bir puqraning orni we hokumrt qatlamliridiki wekillik salahiyiti, Bergen we alghan awazigha maslashqan halda tengshilip barghan bolsa, Impiriyelerdiki “esli Puqra” yaki “oz millet”( Natives)ler yaki “az sanliq milletler”( Sovit Impriyeside yaki Hitayda), Impiriye merkezliri teripidin ehwalgha qarap lahiylep chiqilghan birer matiryaldin ibaret idi. Hakim-Mutleq tuzumlerdiki Impiriyelerning birdin bir alahidilik bolsa del kop milletlik ilgharliqlarni yigane merkez teripidin ozige itaetkar qelip hakimiyiti astida tutushtin ibaret.

Amerika we sabit Sovit Ittipaqimu kop milletlik jemiyetke mensup. Likin Moskiwa, Ukraina we Uzbekistan qatarliq Respoblikalarni huddi oz impriyesige renggareng tus berish uchun tutup turghan bolsa, Amerika, del uning eksiche Hispanik (Ispan irqi)larni asasi qanunda belgulengen heq hoquqqa ige erkin jemiyetning bir terkiwi dep hisaplaydu. Ukraina sabiq Sovit blokidiki addila bir inshaat malzemisi idi, likin Amerika wetendashliqigha otken Miksikaliqlar bolsa, Ispan eslidin bolghan Amerika’liqlar bolush bilen federal hokumet bilen biwaste baghlinidu we Aq tenliklerge ohshashla saylash we saylinish hoqoqigha, qanun dairisi ichidiki oz medeniy turmushini yashashqa toluq hoquqluq bolidu.
HHJ bolsa eng ahirida saqlinip qalghan kop milletlik bir Impiriye hisaplinidu. undin burunqisi bolsa Sovit ittipaqi bolup yeqinda weyran boldi. Ruslarning aranla yerim nopusni igelleigen Sabiq Sovit Ittipaqidiki kop milletlik alahidilik bilen Hitaylarning omumi nopusqa 92% igimen bolghan Hitay impiriyesi bilen selishturushqa toghra kelse peqet her ikki impiriyening kop milletlik bolghan alahidilikidinla ibarettur.
Beijing’ning Tibetni tutup turushtiki taktikisi bilen Gorbachiv’din burunqi Sovit impriyesining Litwaniye, Latwiye we Istoniye’ni tutup turushi tamamen ohshashliqqa ige.
Ozining Tibet heqqidiki mustehkem koz qarashliri asasida kitap yazghan Tsering Shakya, “ hitay Milletchiliki teripidin yolgha qoyuluwatqan Tibetni tarihtin buyan hitayning ayrilmas bir parchisi dep qarighan zihniyet prinsipliri asasidiki Tibet’ni chong hitay ailisi bilen putunleshturush siyasiti, netijide Tibetliklerning arzu we istiklerini diqqetke elishqa hich qandaq yol qoymasliqni kelturup chiqarghan” deydu. Ohshashla, hazir Hitayning gherbi shimalida yashawatqan we mediniyet jehettin hitay mediniyitige tamamen yat bolghan Uyghurlarmu, mutleq sandiki hitaylarning “qoghdishi” astida “az sanliq milletler”ning hoquqi u yaq tursun, notmal puqrachilik wetendashliq muamilisige duchar bolalmaywatidu.
Biz Amerika’da hich ikkilenmestin hitay kimlikini qarshi alimiz. Amerika, her hil irqtiki shehslerning demokratik jeryanlar we qanunlar yolgha qoyghan daire ichide ozlirining yolini tepishigha imkaniyet tonuydighan erkin dewlet bolghachqa, San Fransisko we New York’tiki hitay sheherliri biz uchun hichqandaq tehdit dep bolup korunmeydu. uning eksiche Hitay ichide hitay bolmay turup yashash bolsa, her daim oz-ozini agahlanduridighan hayat tejirbisi bolup hispalinidu. Gherp kitapliri we materyalliri hitay uchun nahayti sezgur hisaplanghan nersiler bolup, ushtutmtutla qalpaqqa teyyar Hitay Kommunistliri teripidin “Erkin Burjuaziye” jinayti bilen awarechiliqqa yoluqupla turisiz.

Xinjiang’diki musulmanlar bilen Lhasa’diki buddistlar zorawan Hitay dewlitige nisbeten gumanhorlar dep qarilidu. Hetta hitay pushtidin bolghan Amerika’liq alimlarmu 2001-yilliri hitayda qolgha elinip, Teywan’ge ishpiyonluq qilghan digen jinayetler bilen eyiplengen idi.

Hitay mediniyiti asasigha qurulghan mutleq kopsanliq Hitaylarning sizge tutqan kundilik pozitsiyeliri uchun daima mudapiyede turush sezgusini yoqutup qoymasliqingiz kirek.

“Hitaydin barghansiri bizlerni umutsizlenduriwatqan, sowutiwatqan nerse del Hitay’diki ayighi uzulmeydighan awarechiliqlar bolup” dep yazidu Lucian Pye, “sirttin kelgenler bezide hitzylar bilen rahet hetta dostane munasiwetler berpa qilalaydu, likin ishning ichige hokumetning ijraatliri kirgendin kiyin mesile arqa-arqidin otturigha chiqishqa bashlaydu”. bu yerdiki mesilining tuguni del hitay dewlitining tebiyitidin ibaret bolup, bu dewlet ezeldin zalim bolup kelgen we ezeldin oz helqidin qorqupla kelgen.

Hitay heqqide uchur igelligen Meyli tijaretchiler bolsun, hokumette ishleydighan hadimlar bolsun we yaki senét, muarip sahasidikler bolsun, hitayning esli muddasi we hitaydiki weziyetke nisbeten ozlirini qarangghuluqta oylaydu. Bezilerge kore hitay iqtisadiy jehettin ronaq tepiwatqan chong bir kuch bolup, uzungha qarimay hoshnilirini setiwalghudek qudretke ige bolidu. Yene beziler bolsa Hitayning kichik boleklerge bolunup kitidighanliqini perez qelishidu. Hitay rastinla chong Milletchi we chong qedem bilen algha chamdawatamdu? Hitay shu peti Kommunist ejderha bolup turiwiremdu? Hitay hazirqi dunyamizdiki milyart nopusluq kichik bir yezimu? Huddi Klinton hokumiti eytqandek Hitay, Amerika uchun stratigiyelik dostmu yaki Prezident Bush ozini Klinton’ning pikridin musapilendurup jakarlighandek, Hitay Amerika’ning stratigiyelik riqabetchisimu?

Gerche gizitlirimizde hitay heqqide molhosulluq doklatlar ilan qeliniwatqan bolsimu,
Likin bulardin toluq bir hitay resimi chirishimiz nahayti qeyin.
Hitayning kelgusige qarita bizning ghuwa koz qarashta qelishimizning bir sewebi, hitay dewlitining yiltizi bilen hazirqi kozge korungen ziyali qoshuni ohshimighan dunya korushlirige ige.
Mutleq sandiki hitay jemiyiti bugun, 1976-yilidi Mao’ning olumidin kiyinki dewrde otturigha chiqqan biraz rahatlashning tesiri bilen barghansiri erkinlishiwatqan iqtisadiy bazaar muhitidin hoshalliq his qelidu. Likin hakimiyet beshidiki HKP bolsa hichqachan buningdin qanaetlengen emes. hitay dewliti bugun, Yenila etrapida bolup otkenlerdin qorqush tuyghusi bilen, uzun tarihtin buyan ichide saqlap kelgen tarihiy achkozlikining turtkisi astida, Hitayning esli yetmekchi bolghan nishani we ozining bu ghayige yetishtiki emiliy kuchi otturidiki nahayti chong hangdin nahayti biaramliq his qilmaqta.
Beijing-Partiyesi asasidiki Hitay dewlitining eslidiki ginlirini yeshmestin Bu hil ikkilem (dualism)ni chushunush hergizmu mumkin emes.

Ejiba Hitayning heqiqi mahiyti tehiche yahshi bilinmeywatamdu?
Beijing we Shanghai’diki siyasi hakimiyetning ozini bir chetke qayrip qoyup, tehimu kop hitay nopusining putun kuchi bilen pul tepishigha yol qoyuwatqeni yalghanmu?

Eslide bu sullargha berilidighan jawap menpiy. Bezi analizchilar bugun Hitay dewlitini “normal bolghan 3-dunya zomiger dewliti”dep teriplishidu. Bashqilarning qarishiche Hitay kommunizmdin ozgurewatqan otkunchi basquchtiki bir dewlet. Yene beziler bolsa hitayni “leninizim Baziri” yaki “ zamaniwiy zorawan dewlet” we hetta “muqim bolghan Olturaq Merkizi” dep bahalishiwatidu. Yeni Hitay dewlitining heqiqiy mahiyti heqqide iniqsizliq mewjut.

Kopunche Amerika’liqlar we bashqa hokumet emeldarliri, analizchilar we alimlar zorawan Hitay dewlitining heqiqi huli heqqidiki sualain ozini qachurup keldi. Buninggha alqishlashqa erzigudek sewepler korsetkenlermu bar, mesilen: bezi diqqetke nezer analizchilarning qarishiche, medniyet we iqtisat qatarliqlar qachqili bolmaydighan amillar bolup, Jemiyetning tereqqiyatigha egiship, siyaset ozining yolini tepip ketiwiridu.

Bu hil mediniyetke tayanghan qarashlardin nahqayti hezer eylesh kirek, chunki meyli Markisizim yaki demokratiye bolsun bu uqumlar Hitayda tonughusiz halgha keldi. “Iqtisat birinji” tipidiki analizchilar, sodigha merkezleshken jemiyetning hich dehli teruzsizla siyasetning zamaniwilishishini ilgiri suridighanliqigha ishinish bilen nahayti umitwar turiwatidu. Uzun muddettin qarighanda yuqarqi seweplerning birersi ispatlinip qelishimu mumkin. Biraq kelgusi yillarda siyaset Hitayning teqdirini belguliguchi amil bolidu.

1990-yillarda Amerika Prezidenti guya Hitaydiki zorawan kommunistik tuzum otmushke aylanghandek gep qilghan idi. yeni Hitaygha qaratqan 1998-yilidiki 3-qetimqi ziyaritidin burun, Prezident Klinton: “ yeqin otmushte tijaretning put qolighan zenjir urghan Hitay we Rusiye qatarliq dewletler bugun erkin demokratik dewletlerdin shekillengen bayashat helqara jamaetke qetlish uchun herket qeliwatidu” digen idi.

Bu yerdiki eng chong perq shuki, Rusiye barghansiri kelishiwatqan demokratik dewletke qarap yuz tutiwatqan bolsa, Leninist sistimidiki Hitay tehiche qedimqi zomiger en-enidin ajrap kitelmigen hali bilen jemiyetni biraz qoyuwitish arqiliq iqtisatni janlanduriwatidu-halas.

Bugunki Hitay-Partiye-Dewliti, Hitayning qedim otmushini ozining zomigerlik nishanigha maslashturush yolini talliwaldi. Hitayning bay we murekkep tarihi, her daim hitayning rejimlirini hakimiyet ornida uzaqraq turup tursh we oz helqini bir terep qelishta sirliqlashturulup qollunuldi. Bugun yene huddi burunqidekla, Hich ozgermeydighan we qedimqi hitaygha ohshashla, birlikke kelgen, puqraliri itaetkar, idializm bilen rializmni maslashturghan, hoshnilirigha qarita hakawur, yazma tarihi dunyadiki barliq ilgharliqlarni yartish bilen tengdashsiz bir hitay menzirisi qarshimizgha chiqidu. Emiliyette hitay tarihi deginimiz nizamlar we hikayeler asasida mewjut siyasi kuntertip uchun uydurulghan arlashmidin ibaret. Neyrengwazliqqa tolghan Hitay siyasi qurulmisining tarihi bugunki kunde dewletni herketlenduriwatqan kuch we kelgusini qiyaslashtiki hiyal Padishahliqigha( Kingdom of Imagination) ohshaydu. Hitaydiki merkiziyetchilik we hitayning birliki qedimdin buyanla bashqilarning zemin we tupraqlirini oghurlap ozining qelishni ishqa ashurushtiki sirliq soz bolup kelgen idi. HKP unumluk halda del bu turdiki bay we jur’etkar tarihi mirasini ozining yengi Impriye Lahiysige(Neo-Imperial Project) ozuqluq qeliwatidu.

Dunyadiki hich bir dewlet, meyli Hitay bolsun yaki Yaponiye we yaki Rosiye, hich bir dewlet tebiyiti jehettin Imperiyelik dewlet bolup meydangha chiqqan emes. 1930- yilidin 1960-yillarghiche Yaponiye, eslidiki hich bir shekilde qanaet qilmaydighan qattiq qol dewlettin biraqla hulqi-mijezi yahshi, bayashat we demokratik bir dewletke aylinalidi. Tokyo’ning 1930 we 1940-yillar arisidiki “ Buyuk Sherqiy Asiya Gullengen Rayuni(Greater East Asian Coprosperity Sphere) nami astidiki Sherqiy Asiyani ozige boysundurush plani qanliq, likin qisqa muddettlik boldi. Emma bu jeryanda Yapon ichki siyasiti militaristleshti. 2-jahan urushidin kiyin, yalghuz Yaponiyening tashqiy siyasitila oz-ara yarishishtiki ornek siyaset bolip qalmastin, belki Yaponiyening ichki siyasitimu kop tereplik boldi. Metbuatlar shu andin itibaret erkin dawam qiliwatidu.

1990-yillarda Rosiyemu ozining sabiq Impiriyelik hiyalidin waz kechip, bu kunlerde, yeni 2002-yiligha kelgende, Putin rehberlikide mahiyet jehettin demokratik we gherp dosti bir dewletke aylandi. 2001-yili Rosiyening NATO’gha eza bolishi bilen bolupmu, sabiq Militarist, zorawan, Impiriyelik prinsiplar asasidiki bu dewlet weyran bolghandin kiyin, Rosiye iqtisadiy 5%lik nisbette osewatidu. “Tort yerim esirdin buyanqi Rosiye dewlet Tarihida”dep yazidu Leon Aron, 2002-yili, “hichbir Rus dewliti 1990-yillardiki Rus dewlitidek impiriyelik hiyaldin uzaq, tehimu az militarist, hoshniliri we dunyagha tehimu az tehdit peyda qilidighan bir dewlet bolup mewjut bolghan emes idi”. Putun bular hich urush-chiqish yaki urush qehrimanliqi bolmastin tinch usulda emilileshti. Moskiwa’da dewlet ozgergini uchunla siyasetning sheklimu ozgergen boldi. Saylam we barghansiri kelishiwatqan Bazar bolsa Rosiyediki bu yengi ozgurushlerni kelturup chiqardi. 2000-yili Sintebirde Rosiyening saylanghan Prezidenti Putin, Rosiye tarihida tunji qetim Muaripqa eskerdin koprek hirajet ajratqanliqini jakarlidi.

Mao’ning olimidin kiyinki HHJ sulalisining 1- Yengi Imprator’i ( Neo-Emperor) dewridiki hitayda bolsa, iqtisat bashqa bir yolda urulup soqulup kitiwatqan bolsa, siyaset yene bashqa bir yolda qaymuqush ichide ketip baridu. Siyasi yol bolsa del burunqi Impratorlar teripidin pishurulup teyyar qilinghan imperiyelik lahiyening uzartmisidin bashqa nerse emes. emiliyette Hitayni bashqurush jeryanida muqerrer halda otturigha chiqqan siyasi we iqtisadiy siyaset arisidiki chong yochuq, 2002-yilidiki HKP qurultiyida “puqraning heq hoquqi, siyasi Iddilogiye we Hitayning dunyada qandaq herket qelishi” sheklide ihchamlanghan siyasi paket sheklide biraz arisaldiliq ichide Jiang Zemin teripidin Hujin tao’gha otkuzup berildi.

Otken esirdiki bezi weqelerni qayta eslep chiqsaq buning kunimiz dunyasidiki inkasi heqqide tehimu yahshi chushenjige kileleymiz. Men tilgha almaqchi bolghan towendiki 3 weqelikte, biz nahayti rushen halda, hitayning esli imperiyelik milletchilikini we hiyliger siyasi neyrengwazliqini koreleymiz. Bu weqeliklerde tarih we riyalliq chang tuzang arisida ghayip boldi, sihrigerlik we hiligerlik bolsa, epsuski ghalip keldi.

1-weqelik, Teywan Prezidenti Lee Denghui’ning nutuq sozlesh uchun Cornell Uniwiristitigha kelishi jeryanida 1995-yili yuz berdi. Burun u bu uiniwristittin Doktorluk unwani alghan idi. bu qetimqi sepirida Lee Ewashington’gha dessiyelmidi we yaki Aq Saray emeldarliri bilen korushelmidi. Chunki Beijing’ning hapiliqi shunchilik tuttiki, hemme tereptin oylighandimu musteqqil dewletning putun nimetliridin hozurliniwatqan 22 milyon Teywan helqi saylighan Prezident’’ning helqara’da qandaq sayahet qelishi we qaysi shekilde qobul qelinisi Beijing tereptin belgulendi.

Hitay-Amerika arisidiki munasiwet eslide Beijing terepning, “Amerika choqum Teywen Prezidinti Lee’ning Amerika’gha kerish vizisini qetí ret qelishi kirek”digen meydani bilen tashqa ussiwalghan idi. Dimisimu toghra, Clinton’ning deslepte Lee’ning viza iltimasi uchun Amerika terepning ret jawabi beridighanliqi heqqide Beijingni ozige ishendurgenliki, kiyinche Kongres’tin kelgen her tereplimilik besimlargha qarshisida ozining meydanini ozgertip Lee’gha Amerika’gha kerish vizisi bergenliki Amerika uchunmu paydiliq weziyet shekillendurmidi. Likin bu yerdiki mesile bolsa hich bir shekilde helq teripidin saylanmighan Prezidint Jiang Zemin’ning, Amerika we Teywan’diki helq teripidin saylanghan Prezidintlar uchun ikki terep arisiki munasiwetlerde nimini qelip nimini qilmasliq heqqide buyruq chushurishi idi. Gerche bu korunushte nahayti ehmiqanilik bolsimu, Beijing terepning dewlet en-enisi boyiche tamamen logikiliq bir herket hisaplinatti.


Kiyinki yilimu ohshash korunush sergilendi. 1996-yili 3-ayda Teywen’de Prezidintliq saylimi otkuzuldi we buningdin del burunla Hitay Teywen boghizi qirghaqlirida uzun menzillik rakita siniqi elip bardi. Bu hil qorqutush mahiytidiki herketning tup meqsiti bolsa Teywen’ning musteqqilliqidek emiliyetni qobul qilmasliqqa dair Beijing’ning meydanini namayen qelish we shundaqla Teywen’ning Hitayning ayrilmas bir parchisi ikenlikige dair Beijing’ning hiyalini pikishturush idi.

Beijing’ning hakawur rehberliri, bu arqiliq Teywen’diki milyonlarche saylighuchilarni qorqutup ularning Hitay otturigha qoyghan “bir Hitay”siyasitige qarshi turghan Lee denghui’gha emes, belki Beijing’ning teleplirige nisbeten boyun egidighan oktuchi partiye’ge awaz berishini qolgha kelturushni planlighan idi.

Bu qetimqi saylam az perq bilen Lee’ning ghalibiyiti bilen ayaqlashqan boldi. Shuning bilen Teywen weziyitidiki riyalliq bilen Hitay Impriyesining Teywen heqqidiki qarashliridiki perqliqmu nahayti kengeygen boldi. Belki siz, HHJ uchun Demokratiyeni terghip qilidighan bir partiye heqqide qiyas qelishningmu qobul qilghili bolmaydighan, qanunsiz hisapliniwatqan bir peytte, Teywen’ge demokratiyening yerlishishidin Hitayning qattiq biaram bolghanliqini we yaki HKP rehberlirining 20-esirning ahiridimu demokratik halda otkuzulgen bir saylamgha herqanche bolsimu rakita bilen buzghunchiliq qilmaydighanliqini perez qelishingiz mumkin.
Biraq Beijing hergizmu yuqarqi misallardin, bu kitapning oqughuchiliri chiqiralighandek bir logikiliq hulasige kelmeydu, addighine sewep bolsimu, yuqarqidek hayatiy hisaplanghan siyasi mesililerde Beijing hichqachan towendiki helq ammisi qandaq oylaydu dep hiyaligha kelturupmu qoymaydu. Hitay Kommunistik Diktaturisi, huddi Hitay Hanidanlirigha ohshashla yuquri qatlamda ozini shekillendurgen bolup, towen qatlamdiki helq ammisining siyasette hich orni yoq bolup kelgen.

Lee Denghui wekillik qilghan Heterodoks (heterodox, qobul qelinghan riyalliqqa qarshi turidighan, munapiqliq), yeni Demokratiye itiqati, Beijing terep qobul qilghan ortodoksy (Orthodoxy, qobul qilinghan qarash) itiqati bilen tamamen zitliqqa ige idi. Chong birleshme iddilogiyesining wakaletchisi we burmilanghan hiyaliy Hitay tarihining yigane warisi bolghan HKP, Teywen’diki 22 milyonluq helqqe, ularning kimlerge awaz berip kimlerge awaz bermeslikidin tutung, kimlerning ulargha rehberlik qelishighiche, we hetta qachan ularning ozining hokumitini qurushigha qarar berishigiche bolghan ishlargha ozini salahiyetlik dep qaraydu.

1990-yilliri Beijing we Engilye mustemlikisi bolghan Hongkong’da yene ohshash senariyo yuz berdi. 1997-yilida Hongkong’ning Engiliye teripidin hitaygha qayturulishi teyyarliqi jeryanida, Hongkong’gha biraz demokratiye berilishini telep qilghanliqi uchun, Hongkong walisi Kris Patten Beijing’ning resmi ahbaratliri teripidin “Sherqtiki "Poster used a bad word"”
( the whore of the East) dep haqaretlendi we huddi tarihta Hitay ordusi hitay bolmighanlargha yaki “Yawayilargha” tutqan haqaretlesh muamilisigha ohshashla bir shekilde, 1960-yillardiki Mao dewrige has bolghan mediniyet inqilawida kop uchrighan siyasi tiyatro sehnisini eslitidighan wastiler bilen esheddi derijidiki azarlashqa tebiy tutuldi. Engiliyelik bu Wali’gha Beijing terepning ochuq ashkara halda “ minglarche nesil teripidin haqaretleshke tegishlik jinayetchi”unwanini muwapiq korgenliki del buni chushendurup beridu.

Huddi Teywende bolghinidek Hongkong’diki mesilining nigizi bolsa , HKP’sining “Tengri Teripidin In’ám qelinghan”( HKP’si teripidin bu wezipe tarihning teqdiri supitide qobul qelinghan) igemenlik chushenjisi bilen huddi Hongkong we Teywen’de bolghinidek towen qatlamlardiki helqning iradisi bilen shekillinidighan igemenlik chushenjisi arisidiki toqunushtin bashqa nerse emes idi. Prezidint Lee Denghui we Wali Patten’ge qarita bu yengi Hitay impriyisining hakawur dewliti, urkek semimiyiti bilen oz iddilogiyesini we ozining ustunlikini namayen qilghan boldi. Hushallinarliqi shuki, Clinton 1996-yili Mart’ta Teywen ariligha Amerika awiamatkisini yollash arqiliq, Beijing’ning Lee’gha bolghan yaman gherizini huddi su kopukini ochurgendekla ochurup tashlidi.

Biz tilgha alidighan 2-weqe bolsa, 1999-yili May eyidiki NATO bombisining hataliq bilen Hitayning Bilgrat’tili elchihana binasini urghanliqi we binaning harabe’ge aylinish bilen 3 neper Hitay diplomat’ning olgenlik weqesi bolup, netijide bu weqedin kiyin Hitaylar arisida heqliq yosundiki bir ghezeplinish meydangha keldi. Hitayning bashqa jaylargha nisbeten Sherqiy Jenubiy Yawrupada nahayti az milli menpeeti bar bolup, bu menpeetimu( Yoguslaviye’de hitayni kutup turghan teyyar oljimu yoq idi) kicik miqtardiki tijariy menpeettin halqip kitelmigen idi we hitayning Belgrad’tiki kozge alghan hetiri, ozi kutiwatqan olja, teleysizlik we yaki kozge korunup turghan hiyim heter uchun hichqandaq kapalet birelmigudek derijide idi.

Hitaylarning bunchilik ghezeplinishining sewebi, elchihana bombilinish weqesidin heptiler burunla, Hitay korurmenliri we oqurmenliri “Amerika impiriyaliziming gunahsiz Serbiye puqralirigha qaratqan rehimsiz basturushliri” heqqide tohtimastin hewerlendurulgen idi. Aprilning 9-kuni Hitay Kunluk Giziti (Zhongguo Ribao)’da ilan qelinghan Kartun resimide, Qoza obrazi bilen teswirlengen Kosowa, Qochqar obrazi bilen teswirlengen Sirbiye teripidin qoghduliwatqan bolup, NATO markisi astida chishlirini hinggaytqan haldiki yirtquch Bore we yolwaslar Serbiyeni qorshawgha alghan idi. Hitaydin bashqa hichbir dewlettiki ahbarat organliri Kosowa toqunishini bu shekilde hewer qilmidi.

Beijing’diki Amerika Elchihanisi we Hitayning bashqa sheherliridiki Amerika wakalethanisi aldigha yighilghan insanlarning bir eghzidinla “ Amerika Impiriyaliziming HHJ puqraliri we mal-mulki’ge qaratqan qesten hujumi uchun” ohshash shuarni waqirishidin kim heyran qalmisunki? Amerika’ning Hitaydiki bash elchisi James Sasser’ning shu waqittiki hissiyatini endishe echide teswirliginidek, bu jeryanda Elchihana rishatkilirigha chaplanghan we bar awaz bilen waqiralghan ortaq shuar bolsa “Amerika qassapliri, Hitay’din chiqip ket” digendin ibaret idi. Halbuki Hitayning chetélge qilghan toplam ikisportining 25%’din koprekini del bu Amerika qassapiliri setiwalghan bolup, Hitayning saghlam iqtisadiy gullinishi uchun eng kop tohpinimu bu atalmish Amerika qassapliri qoshqan idi.

Emiliyette bu tragidiyede otturigha chiqqan Hitaylardiki “Shikayet Eytis” yeghilishi yeghip eytqanda korsetmilik oyundin bashqa nerse emesti. Esli senaryo “Beijing Operasini”bashqurghan “Hudiki Bar Dewlet”teripidin sehnige qoyulghan idi. Amerika’gha qarshi namayishqa yurush qilghan oqughuchilar belgulengen noqtilargha, Kommunist-Partiye-Dewliti teripidin mehsus orunlashturulghan bolup, yurush qelinghan guzergahlar bolsa Hitay Dewlitining achchighini tehimu kop kishilerge izhar qilghudek inchikilik bilen planlanghan. Del elchihana bombilash weqesining aldi keynidiki Beijing ahbarat wastilirining tereplik we uzliksiz teshwiqati dawam qiliwatqan peytning ozide, Clinton we NATO bash shitawi arqa arqidin Telivizor qanalliri arqiliq bu qetimqi hata bombilash weqesi heqqide ochuq ozur tilep bayanat ilan qildi hemde bu weqeni toluq tekshuridighanliqini wede qildi. Likin heptiler boyi dawam qilghan bu ghezepliq namayishchilar uchun, Amerika we NATO ilan qilghan ozur tilesh bayanatliri Hitay Metbuatliri teripidin peqetla bildurulmidi. Hitay Ahbarat orunliri yenila bu qetimqi weqening Hitaygha qaritilghan planliq hujum ikenlikini ishleshke dawam qiliwerdi. Weziyet shundaqaken, Hitay jamaitining, resmi halda hewer qelinghan uchurlardin bashqa turluk uchurgh ige bolishi qandaq mumkin bolsunki? Hitaygha umutwarliq neziri bilen qarighan bezi analizchilarning pikrining eksiche, Hitaydiki ottura hal sinip hichqachan ozige kireklik uchurlarni Internet’tin elishqa qadir emes. Putun Hitayni kelkundek qaplighan Resmi ahbarat orunliri Amerika’ni Nazi Germaniyesige ohshash teswirleshtin hich tartinip qalmidi.

4-5 kun kiyin Hitay Dewlitining biraqla ozining tonini tuyqsiz ozgertishi putun bolup otkenlerni nahayti yahshi chushendurup bereleydu. Meqset hasil bolghandin kiyin, Clinton we NATO’ning ozur tiligen bayanatliri qisqa shekilde hitay metbuatlirida boy korsutushke bashlidi. Arqidinla huddi sihriger oyinidekla, ozligidin teshkillengen bu “pidayi qoshun” we “achicchiqlanghan” helq ammisi jim-jitla tarqashqa we Amerika hemde bashqa gherp dewletlirining orunlirigha qaritilghan hujumlarmu shippide tohtashqa bashlidi. Oz-ozini chong korudighan Impiriye ishtasidiki bu “Hudiki Bar Dewlet”, putun imkanlarni ozlirini qanaetlendurush uchun taki eng ahirqi noqtisighiche ishlitip bolghan bolup, alghanmu razi we bergenmu razi idi. “Wetenperwerlik maskisi astidiki Imperiyalizim” bolsa, bolupmu HHJ bir bulungha qistilip qalghanda HKP uchun peshigha esilidighan bir quwwet dorisi bolup keldi.

Yene shundaqtimu Hitay zamaniwi dewlet bolush yonulishige qarap kitiwatidu. Hitay hokumiti emiliyette bolsa ozining menpeetige kelgende ozige kireklik uchurlarni yahshi bir terep qelishni, maqul derijidiki olchemler boyiche ish bijirishni we bazaar iqtisadini toghra bir terep qelishni obdan bilidighan bir dewlet. oz-ozini chong chaghlaydighan bu Hitay dewlitining qisqa muddetlik hisawati, emiliyette Beijing terepning Amerika bilen bolghan tijaretni kengeytish we bolupmu Amerika meblighi bilen yuquri tehnikisini Hitaygha jelp qelishtek siyasiti bilen tup halda zitlishidu.

1999-yili bahar aylirida, Hitayning eyni waqittiki Bash Ministiri Zhu Rongji’ning aldiki mohim ish, HHJ’ning Dunya Tijaret Teshkilati(DTT)’gha qatnishishi heqqidiki iltimasigha Amerika’ning himayisini tehimu kapaletlendurush idi. Amerika’gha qarshi ushtumtut peyda bolghan namayishning yene ohshashla ushtumtut tohtap qelishidiki seweplerning beziliri del bu noqtigha taqilatti. Gerche bu mezgilde Hitayda peyda bolghan jamaet hapiliqi toghra bolghan bolsimu likin bu hapiliq del HKP teripidin bir “kanal”gha selinghan we ohshash usulda ish putkende bu “kanal”din chiqirilghan. Bu del Hitaydiki ikkilem(Dualism)’ni ipadileydighan bir hayish bolup, Hitay iqtisadiy yuksilishidiki achquchluq rol oynaydighan Amerika eyni waqitta Hitayning 1-derjilik dushmini dep qarilip keldi. Bu hil sehnilerde “Hudiki Bar Dewlet” tuyuqsizla otturigha chiqidu we yerige kelgende huddi tiyatir sehniliridikidek “sun’i qurbanliq” sehnilirining eghir bedilinimu toleshke mejbur bolidu.

Beridighan 3-misalimiz bolsa Falungong heqqide bolup, 1999-yili Aprilda, Buddisim en-enisi we pelsepisidin ilham elip, nepes gumpisi (Qi Gong) yoli bilen mihribanliqni, mertlikni, aq-kongullukni we qiyamet toghrisidiki ghelite chushencilirini tarqitish meqsitide qurulghan sani 100 minglardin ashidighan bu gurup, Tian Enmin meydanida toplunup ozlirining HHJ jemiyiti ichidiki qanunluq bir ijtimayi mewjutluq ikenliklirini namayish qilidighan bir paaliyet teshkillidi. Tianjin’ni asas qilghan halda hitaydiki kopligen resmi ahbarat organliri teripidin bu herket “sarang Kishiler Herkiti” dep teswirlendi. HKP’ni heyran qaldurghidek derijide, bu hil ghelite haldiki horlash muamilisi astida bular hich bir yerge yoqapmu ketmidi we deslepte HKP’ning ozining ejellik hataliqi tupeylidin, bu herket chongiyip, Hitay tarihidiki 1989-yilidi oqughuchilar namayishidin qalsa Tian Enmin meydanida otkuzulgen eng chong “qanunsuz” namayish bolup otturigha chiqti.

Bedendiki inirgiye aylinishini tizleshturush uchun Kocha-kochilarda asta we seliq bir shekildiki beden herket meshqi elip beriwatqan bu gurup birdinla tarqitiwitildi. Hetta kopliri qolgha elindi we beziliri tutqun jeryanida jenidin ayrildi. Falungong herkitining rastchilliqigha, semimiylikige we hetta asasliq pelisepisge qaritilghan Dewlet yitekchilikidiki bir tutash boghush herkiti bashlinip ketti. 7-aylargha kelgende Falungong’ning teshkillinishimu cheklendi. Beijing’diki bu qorqaq dewlet yene bir qetim, milyonlarche hitayning turmush sheklige we tallishigha aylanghan ziyansiz we saghlamliqni teshwiq qilidighan bu herketni hich ikkilenmeyla qip-qizil ottura asir hanedanliqida bolghinidek “muqimliq we birlik” uchun nahayti heterlik bir herketke aylanduriwetti.

Buningdin burun Falungong’ning ezaliri ichide yer alghan HKP’ning sadiq bezi pishqedem ezaliri, eskerler, saqchilar hichqachan kommunistik-Dewlet’ning pelesepisige potinsiyal tehdit bolup korunmigen idi. “muqimliq we Birlik” bolsa Hitay dewlitide her daim oqulidighan birlikke kelgen bir hor. Bu hor hichqachan emiliy menige ige bolup baqmidi. Bu daima HKP dewlitining qudiriti we tup prinsipigha (zhengjiao heyi) wekilliq qilidighan hich qachan eghip qelishqa bolmaydighan mehpiy shifridin ibaret. Bu hil nigizlik menpeet sewebidin, Hitay Kommunistik Dewliti, 2000 yildin buyanqi hitayning esli en-enisi asasida meydangha kelgen we bu en-enige wekillik qelip kelgen bu esli helq herkitini, bir esir burunla Rusiye we Germaniye’din import qilghan Markisizm we Leninizm iddiyesige warisliq qelish nami astida yerdin yerge urup ret qeliwatidu.

Ozini “Chong Milli Birlik”(Da yi tong) ning eng choqqisida dep hisaplighan bu dewlet uchun eytqanda, Falungong herkiti elwette heterodoks (munapiq Herkiti, heterodox)’qa wekillik qilidu. Kommunisim Iddilogiyesining “Matiryalizim”i , Falungong herkitining bashchisi bolghan Li Hongzhi’ning ikki kalpukidin tarqalghan terghibat arqiliq yer bilen yeksan bolghan idi. Bu emiliyette Beijing’ning sihirliq impiriyalm hiyalining qanchilik derijide nazuk ikenlikini korsutidighan ajayip bir misal bolalaytti. Adem qaymuqturghidek derijidiki Falungong terghibati, “HKP’ning bir tutash rehberliki astida” ahiri berip shereplik Hitay Kommunistik partiyisige nisbeten pelsepilik raqip we yaki riqabetchi bolup tiklengen boldi.

Mao’ning olimidin kiyin yengi we normal bir Hitay dewlitining otturigha chiqqanliqidin soz eytilidu. Bu soz bolupmu jemiyet we iqtisatning tereqqiyati noqtisidin qarighanda hatamu emes. Likin dewletke nisbeten eytqanda bu soz putunley hata. Sewebi shuki Falungong’gha keydurulmekchi bolghan ton uchun kesilgen reht yenila Mao dewridiki iddilogiye’din ilham elinghan ohshash mata bolup, hazirqi HKP’de Mao’gha nisbeten ohshimighan pikirlerning bolishi bilen hichqandaq munasiwetke ige emes. Yenila kona haman kona samandin ibaret. eger Falungong huddi HKP eytqenidek ozining murtlirining “salametliki uchun nahayti yaman ish ” dep qaralghan bolsa, emiliyette, Mao dewridiki 1958-1959-yillardiki “Chong Sekrep Ilgirlesh”herkiti hitaydiki milyonlarche dihqanlar uchun bir apet ikenlikini elwette hatirlep otushke erziydu. Chunki bu “muqeddes” herket sewebidin eng az 30 milyondek dihqan acharchiliqtin olep tugidi. 2000-yili Beijing TV korsetken bir filmde, Falungong murtlirining bezilirining rohi jehettin sarang ikenliki ( huddi Mao dewridiki Sinipy koresh jeryanida sinipiy dushmenlerning hich bir tibbiy tekshurushtin otkuzmeyla sarang ilan qelinghinidek) tibbiy tekshurush jeryanida iniqlanghanliqi heqqide hewer berildi. Elizabeth Perry ozining Falungong murtlirigha qaritilghan basturushlarni ozi beshidin otkuzgen kechurmishliri asasidiki teyyarlighan kuzitish doklatida eytip otkinidek: “ 1950-yillardiki eksil inqilapchilargha zerbe berish dolqunidin kiyin biz hergizmu bir mezhep peyda qilghan tehlike uchun merkezleshken bu derijidiki milli basturushni yaki bu hildiki birla nishangha qaritilghan tohtawsiz hujumni beshimizdin otkuzup baqmighan iduq” deydu.

Elwette, Heterodoks( Heterodox, eslige hilap, munapiq) bilen Ortodoks ( esli itiqatqa uyghun, orthodoxy) arisida hichqandaq bir ottura yolgha yol qoymasliqni ozining qattiq aditige aylandurghan HKP’sining kalssik pozitsiyesi netijiside, Falungong herkitige qaritilghan qizziq qanliq basturush burunqi Mao dewrige selishturghanda tehimu ilgiri ketti deyishke bolidu. Siyasettiki toghruluq her hil boliwermeydu. Pelisepelik ohshashmasliqlar belki bezide bir dewlet uchun tehdit bolup korunishi mumkin. HKP’sining eytishiche, “Falungong tizimlitilmighan gheyri teriqat” bolghini uchun ularning erkin sozlishi we yaki yeghilish otkuzilishi cheklinidiken. Emiliyette bolsa, 1999-yili Aprildiki 10 minglighan Falungong murtlirining bir arigha jem bolish meqsiti del tizimlitish uchun idi. Nime dep bir teshkilat, iltimasi ret qelinghan teshkiliy resmiyetning yoqliqi bilen gunahkar hisaplinidu?

Bu yerdiki nigizlik mesile yene, dunyadiki eng muhtirem bu brokratik dewlet, ritimliq bir beden herkiti bilen mewjut rejimgha qarshi turghan yashanghan buddistlarning bu qilmishliridin qattiq endishilinidu. Marksizim’liq olchemler sirtidiki sistimiliq pelisepe ingigha ige herqandaq kishi, her daim miltiqsiz hakimiyetni tartiwilish sezgusige ige we bu hal del HKP’ni urkitidu, uyqusini qachuridu. Digendek, Falungong hazir yalghuz dewlet ichidiki bulung pushqaqlargha taralghan milyonlarche egeshkuchiliri bilenla emes, belki Internet we bashqa wastilar bilen barghansiri memliket ichi we sirtida milyonlarche murtliri bilen kengiyiwatqan eng chong teshkilatqa aylandi, uning rehbiri hazir New York’ta yashawatidu. Addila bu herket arqiliq korulgen riyalliq shuki, Oz Qudritini samawi itiqattin alghanlarning teqdiri lingship qaldi. Dunyadiki eng qorqaq dewlet putun dunyagha ozining eng yumshaq noqtisi bolghan gumanhorliqini we qorqunchaq ikenlikini ashkarilap qoydi.

Yuqarqi 3 ipizot’ta tilgha elinghan, yeni Beijing’ning Teywen we Hongkong’diki demokratik herketlerge bergen inkasi, Belgrad’tiki Hitay elchihanisining bombilinish ehwali we HKP bilen Buddust rohigha asaslanghan Falungong herkiti otturisidiki toqunush qatarliq weqelerge nisbeten, Hitay dewliti ozining mahiytini ashkarilap, qanchilik hakawur, qanchilik achkoz we qorqaq ikenlikini namayen qilghan boldi.

HHJ bu weqeler jeryanida, musteqqil helqaraliq mewjudiyet supitide oz-ara yol qoyush we oz ara tesir qelish olchemliri arisidiki eng addi keng qosaqliqi prinsipliri bilen, impiriye dewlitining mijezige has haldiki oz-beshimchiliq, yoghanchiliq we iddilogiyelik bikimchilik arisida qistilip qaldi.

Yuqarqi hikayilerning yene bashqa boyutlirimu bar( bashqa teripi, dimention) bolup, u bolsimu, Hitay Impiriye dewlitining tarihtin buyan ozining arzusi we qorqiliri uchun yalghan sozleydighan nahayti kuchluk seweplirining ashkarilinishi hisaplinidu.

Paton Davies’ning eksiche 21-esir Hitay uchun putunley muwapiqiyetsiz bir dewr hisaplinalmaydu. Iqtisat, Ijtimayi weziyet we tashqiy siyasette Hitayda kopligen ozgurushler we ilgirleshler barliqqa keldi. Bu yerdiki mesile 20-esirdin buyanqi siyasi sehnidiki ozgurushler bolup, bu menadin alghanda, 20 esir hitay uchun nahayti jiddi hataliqlar bilen bashlanghan, pat-patla siyasi tragidiyeler partlap turghan bir dewir bolghachqa, bu hal Hitayning tarihtiki uluq mediniyetliri bilen selishturghanda, derweqe nahayti nachar bir selishturmidin ibaret.
Putun yuqarqidek zitliqlargha qarimay, Kommunist Beijing yenila dewlet ichi we tashqiy dunyada bezi utuqlargha erishti. Eger hitaydiki biz tilgha alghan mesililer hel qelinsa idi, meyli Hitay bolmighan milletler yashighan rayunlardiki mesililerning hel qelinishi bolsun, yaki Bejing’ning dunyadiki qudretlik bir kuch bolup otturigha chiqish bolsun, gepning qisqisi Beijing uchun otturigha chiqidighan netije we menzire putunley bashqiche bolghan bolatti. Bu kemge kelgende, Hitay bilen yuzleshken Amerika uchun bikitiwilishqa tigishlik mohim tima del, Amerika muamile qiliwatqan Hitayning
“Titrewatqa bir Ejderha” mu yaki en-ene we zamaniwilishishning arlishishidin meydangha kelgen aq kongul bir hitay dewlitimu ? digen sualdin ibaret.


Hitay bolmighan bizlerge ohshash chetélliklerge nisbeten Beijing yuz tutiwatqan dewlet bashqurush jehettiki mesililerni chushunush nahayti qeyin bir ish. HJJ, dunya nopusining 5 te birige sahiphanliq qilidu, mundaqche eytqanda Amerika’diki toplam nopusning 4 hessisi yalghuzla Hitayda yashaydu. Ustilik Hitay, jenup, shimal we gherp tereptin 14 dewlet bilen ortaq chigragha ige. Yeni undin bashqa Tibet’ni, Muslumanlar orturaqlashqan Xinjiang Uyghur rayunini we Monguliyening bir qismini mehkem quchaqlap yetiwatidu. Zimin chongliqi, medniyet hilmu hilliqi we her hil tillar jehettin Hitay putun Yawrupda bilen baraber bir orunda turidu. Shunglashqa Hitaylarning 2-dunya urushini Yawrupaning ichki urushi dep atighanliqi hichmu ejeplinerlik emes. Hitay’diki hazirqi ehwaligha qarap, huddi “Germaniye, Fransiye we Italiye”ni oz changilida tutup turghandekla weziyet mewjut deyishke bolidu. Tibet’ni ziyaret qilghan bir chet’ellik ozining hitayda ikenlikinidin heli bek guman qilip qalidu. Eyni shekilde Tayland we Singapur’ni ziyaret qilghan bir chet’ellik bolsa ozining hitayda emes ikenlikige qet’i ishinelmeydu. Shuni eskertishimiz kirekki Hitay dewliti diginimiz dekke-dukke ichide otken, yalghan tarihning chongqur hanglirigha komulgen we basturushni siyasi waste qilghan bir asasliq mediniyet’ning, yeni dewletning ismidinla ibaret.

HHJ’ning puwdep yoghartilghan mesililerge qarita idare qelishta tutqan yoli birla, yeni “muqimliqni we birlik”ni aldinqi orungha qoyushtin ibaret. Mundaqche eytqanda, Hitay ozi nuchun yaratqan obrazigha tetur kilidighan herqandaq herketni qet’i shekilde bastursh yoli bolup hisaplinidu. Falungong teriqatining ret qelinishi, Dalai Lama’ning “bolgunchi” qalpiqi keyishi, Xinjiang’diki musulmanlarning ibadet yeri bolghan Mesjit’lerning bolgunchilikning “qorghani”gha aylinishi bulargha tipik misal bolalaydu.
Korunginidek “Muqimliq”ni ozining eng ustun nishani qilghan bu dewletning beshi hazir muqimliq bilen eghir dertte turmaqta.

Huddi Otmush sulaliler, uzaqlardiki Hitay bolmighan yaki yerim hitay bolghan mediniyetlerni ortaq siyasi hakimiyet astida tutup turush uchun qollanghandek, bugunki
Kommunist kattibashlarmu ozige qarshi turighan elimintlarni bir terep qelish uchun sihirliq iddilogiyelerni ijat qelip ishqa seliwatidu. Alliqachan chang tuzang astida qalghan Markisizim topa-chandin awaylap surtulup, dat basqan yerliri qaytidin payatlinip eyweshke kelturulup, HKP uchun otturigha chiqidighan herqandaq iddilogiyelik reqipke nisbeten teyyar qoral supitide ishlitilmekte. Beijingdiki resmi ahbarat tarmaqlirining “Bu shayatunlar Markisizim-Leninizimning eng asasliq prinsiplirigha tuptin hilap”digen supetni Falungong uchun ishlitishi, hemde 1997-yili Urumqi’diki hokumet Radiyosining “Xinjiang’diki Uyghur Bolgunchiler Mao Zedong Iddilogiyening eng esheddi dushmini” dep ilan qelishliri gerche hichkimni ishendurelmismu, resmi eghiz bu petiwagha putun inirgiyesi bilen dawam qiliwatidu.

Huddi, qedimqi Sulale Ordulirigha ohshashla, HKP bugun ozini eng chigra uzaqliridiki helqlerningmu birdin bir hokumrani dep qarash bilen, otmushtin kunimizgiche kelgen hitay Prinsiplirining hich munazire kotermeydighan wakaletchisi we qarawuli dep qaraydu. Shunglashqa HKP herhil siyasi qarashni keskin ret qelish bilen bille, tashqiy dunya besim qelip tangghan tekliplerge, Helqara teshkilarning belgulimilirigimu azraq bolsimu yolqoyush ornigha oz neshtirini sanjipla turidu. 2000-yilidiki Teywen Prezidint saylimi, “Teywen we Chong quruqluq bir birige ohshimaydighan ikki hil jemiyet” digen Annette Lu’ni Teywen’ ning muawin Prezidintliqigha saylap chiqqanda, Hitay neslidin bolghan bu hanim uchun Beijing derhal “ Hitay Erqining yuz qarisi” digen namni yepishturdi.
Her hil Helqara mesililer uchun Beijing’ ning dewlet ichide bashlatqan buninggha ohshighan talash tartishliri nahayti kop.


Dunya dewletlirining yerimi digudek Demokratik Dewletlerdin ibaret bolup, yene dunyadiki kopligen chong dewletlerning hemmisi Fidiral dewlet tuzimige ige. Dunyadiki eng chong dewlettin birsi bolghan Hitay bolsa yaki demokratik emes, yaki Fidiral sistimigha ige emes.
Chong kichikliki Yawrupachilik bolghan we ozini zamaniwilishturushni kiche kunduz aghzidin chushurmigen bu kengeyiwatqan hanedan dewlet’ning, ozining nopusining teleplirige toghra durust jawap bergen asasta, birlikke kelgen(Unitary Sate) dewlet supitide idare qelinishi we hazirqi rejimini dawamlashturushi hich mumkin korunmeydu. Koz qamashturghidek qaramtul gherp kastiyumu keygen Jiang Zemin qandaq qelip, Asiya Tinch Okyan Iqtisadiy Teshkilati(APEC) yeghinliri we bashqa helqaraliq yeghinlarda, hemmisi digudek oz dewletliride saylam arqiliq ish beshigha otken rehberler bilen yanmu yan olturghan bolsa, bundin kiyinki iz basari bolghan Hu Jintao’ mu shundaq qelishqa dawam qeliwiridu. Biraq Hitay rehberliri kiyiwalghan muhteshem kastiyumlar we yuzlirige bulashturghan kulimsireshler hergizmu ularning keynide kopsanliq jamaet himayisining yoqliqidek bir pakitni hichqandaq shekilde yoshurup qalalmaydu. Prezidint Clinton, 1998-yilidiki Hitay ziyariti ahirida Honkong’da Hitay Kommunist rehberliri heqqide tohtulup, “ Islahat uchun iradisini ching baghlighan, hazirqi Prezidint we Bash Ministir bashchilliqidiki bu hokumettin kutiwatqinim, ularning hich tewrenmestin islahatni we jemiyettiki ozgurushini dawamlashturup Hitayni 21-esirge bashlap kirishidin ibaret” digen idi. Likin Hitaydiki adettiki puqra bu heqqide hichqachan soz sozlesh pursitige ige bolup baqmighan.

Bolupmu 1990-yillardiki siyasi ozgurushlerdin kiyin, Clinton’ning Jiang Zemin’ni Brezhnev ( Leninizimning derwaziwini) emes belki Gorbachev( Kommunizim’din kiyinki Kowruk)’dek korushtiki gumanliq niyitini bir yan’gha qarip qoyghanda, Amerika we bashqa gherp dewletliri Hitayda yuz berish ihtimalliqidiki ejellik siyasi turaqsizliq uchun hushyar halda teyyar turghini paydiliq bolidu. HHJ-Sulalisi’ning ikkinji yengi Impiratori ( neo-emperor) Deng Xiao ping dewrige kelgende yeni, 1979-yilidin bashlap hitaydiki iqtisadiy islahat helila yuquri pellige chiqip tereqqi qilishqa bashlidi. 1980-yillarda Deng otturigha qoyghan Hitayni tijaretleshturush islahati, 1990-yillargha kelgende korulginidek we bundin kiyinki analizlirimizda koplep tohtalghinimizdek, Beijing’diki eng yahshi tereqqiyat plani hisaplinatti. Bu islahat nahayti qiziqarliq bir shekilde Hitayda mewjut bolup turiwatqan nurghunlighan siyasi mesililerning yuzige niqap tartqan boldi. Netijide hasigha tayinip qalghan Deng huddi Mao’gha ohshash hich qandaq tenqitlenmeydighan bir butqa aylinip taki olumigiche Hitayda Impiratorlardek hakimiyet surdi. Yene bir tereptin Iqtisat ustidiki siyasi besim yenila 1.3 Milyart insanning kelgusi birlikige qadalghan qosh bisliq henjer idi. Aililerning dihqanchiliqqa tekrar qaytip kilishi, hususi karhanilarning otturigha chiqishi we koturulishi, uninggha qoshulup tijarettiki yuksilish qatarliqlar bezi siyasi kuchning az tola Beijingdin jaylargha qarap uzaqlashqanliqining nishanisi idi.
Hazir olkiler arisidiki bezi tijaretler merkezni bir yangha qarip qoyup elip berliwatidu. 2001-yili Hitayning jenubidiki tijariy qel’e hisaplanghan Guang Dong olkisi bir qanche qetim Beijing’ning qanunliri we belgulimirini bir yangha ittirip qoyup, Changjiang Deryasining towenki eqimidiki yene bir iqtisat merkizi hisaplanghan we Shang Hai shehri jaylashqan Jiangsu olkisi bilen nahayti chong tijariy tohtamnamilar tuzdi. Huddi ikki neper Hitay alimlirining tebiri boyiche eytqanda “Ozidin bashqa hichkimge jawapkarliq his qilmaydighan fiyodal iqtisat”ning dewlepki maysiliri yeshirishke bashlap, “her bir terep ozige has mukemmel sistimilar berpa qilish bilen bille, ozgige paydiliq rayunlarni yartip, bashqa rayunlar bilen bolghan tijaretke igiz tosaqlar qurup chiqti”. Bulargha egiship 100 milyondin koprek aqqunchi yeziliqlar memliket miqyasida kopuktep leyleshke bashlighanliqi uchun, Beijing bu aqqunlarni oz bolgiliride yiterlik ish bilen teminlep control qelishni bijirelmigechke, her terepke tarighan bu aqqunchi nopusning bahsqurulishi Beijing’ning kontrolidin tamamen chiqip ketti. 2001-2002-yillirighe kelgende bu aqqunchi nopusning sani eng az 10 milyon ashti.

Dewlet hezinisidiki ozgurushler bilen chetéllerdin parche –parche kirgen tashqiy provut meblighining hitay iqtisadigha qoshulishi eslide Hitaydiki siyasi kuclerning merkezdin qechishidiki achquchluq amil. Ozining “Fransiye Inqilawining Inkasliri” namliq esiride Edmund Burke “Dewletning Ghezinisi eslide dewlet digenning del ozi” dep yazidu. Dimismu 21-esirdiki Hitayda bu noqta ispatlinip turuptu. Hazir Beijing’diki resmi hokumet aparatlirining dewlet ghezinisidin alghan ulishi barghansiri kichiklewatidu.
Funkitsiyesiz Maliye Sistimi sewebidin barghansiri yeghiliwatqan ghezine bayliqimu, puqralargha we bashqa zorur mulazimetlerge ayrishqa tigishlik bolghan hokumet menbelirini yitishsiz halgha kelturup qoyawatidu. Ghezine tizimlikide yoq korungen kop miqtardiki meblegh, gumanliq “lahiyler”” qanalliri bilen erbaplarning yanchuqini toldurmaqta. Ohshash yollardin bugun Hitayning sherqiy jenubiy bolgiliri pul we potinsiyal kuch toplashqan bolgilerge aylandi.

Guang Dong olkisidiki kopligen insanlar ozlirini biz bilgen menada Hitay (Han Ren) emes, belki koprek qedimqi Tang sulalisi dewridin qalghan jenupluq puriqi chiqip turidighan Tang ren dep qobul qilidu. Hitayning yuriki hisaplanghan jenupluq bolush tuyghusi emiliyette hitayning otmush sulale tarihidiki bezi paragiraflargha tengkesh kilidu. Tarihi noqtidin nezer salghinimizda, Deng we uning sepdashliri otturigha qoyghan echiwitish siyasiti jenubiy bolge en-enisi noqtisidin eytqanda ular uchun bir chiqmas hang’gha aylanghandek turidu. John K. Fairbank, ozining “Hitaydiki chong Inqilap”namliq esiride we bashqa eserliride, Merkizi hitay bilen dengiz boyidiki hitaylarning iniqlimisini sherhiylep, ularning zihniyet jehettin qanchiliq perqlinidighanliqini otturigha qoyghan idi. Yengidin bir esirge qedem qoyghan kunimizde, Shimalliq zihniyitidiki hitay brukratliri bilen jenuptiki chong sheher zihniyiti oz-ara toqunishiwatidu.

Prezidint Jiang Zemin bolsa Hitay Kommunistik Partiyesi Sulalisidiki 3- yengi Impirator (Neo-Emperor) hisaplinidu. Mao her hil inqilaplarni qozghap HKP’ning amanliqini kapaletlendurgen bolsa, Deng islahat dewri bashlitip siyasi we iqtisadiy jehettin Maoizimni bitchit qildi we burunqining eksiche Hitaylar uchun tijariy yolni ehip berdi. Jiang bolsa otmushtiki inqilap we qehrimaliq olchemliri bilen chatighi bolmighan yengi bir nesilge wekillik qelatti. Shundaqken uning elishidighan birdin bir mesilisi, kuch tengpungliqining olkilerge teqsimlinishini kelturup chiqiridghan Deng erasidiki siyasi we iqtisadiy islahatni aldinqi orunda tutush we uni retke selish hisaplinatti. Likin korulgen shu ki, Jiang yuqarqilarni emelge ashurushta meghlup bolup, uning ornigha tengpungluqni tengsheydighan tayaq misali, u yoldin bolmisa bu yoldin, kona en-ene boyiche “birlik we muqimliq”ni qoghdashning koyigha chushti.

Shundaqtimu Jiang 1980 we 1990-yillardiki iqtisadiy islahatlarning siyasetke bolidighan tesirlirini chushunup yiteligen idi. Shu seweptin bezide “eger her bir olke oz beshimchiliq bilen yol tutqan teqdirde Hitayning birlikining tehditke uchraydighanliqini” eskertipla turdi. Kiyinki baplarda korudighinimizdek, hitaydiki weziyet emiliyette bu eytilghanliridin helila murekkep idi. HKP wekillik qilghan Kommustik Partiye dewlitini tehdit qiliwatqan amil emiliyette yengi bashlanghan Tijarilishish( commercializm) dolquni idi. Shunglashqa yengi Hitay Impiriyesidiki Mandarinlarning( olchemlik Hitayche sozleydighan shimalliqlarni dimekchi) qoghdimaqchi bolghini del “Birlik we Muqimliq”ni buzidighanlargha qaritilghan qattiq qol basturush siyasitidin bashqa nerse emes. Bu belki Jiang hakimiyette turghan 10 nechche yil jeryanida nime dep birer chong ozgurush peyda qilghudek bir siyasi herketni shekillendurelmigenlikining asasliq sewebi bolsa kirek. Uning birdin bir muwapiqiyiti bolsa Hitaydiki “birliksizlishishte birdeklikni saqlash we muqimsizliqni muqimlashturush” yoli arqiliq qulluqtin qutquzulghan hitay iqtisadidin eng yahshi netijilerni qolgha kelturgenlikidin ibaret.
Bu kitaptin meqset, Hitaydiki kuchler tengpungliqining merkezdin qechishidin yolgha cheqip HHJ’ning birkuni parchilinishidek hulasini ilgiri surmekchi emes. Shundaq weziyetler bolishi mumkinki, kun kelip Beijing’gha qaritilghan tehditlerdin HKP alaqzedilik basquchigha kelgende, Beijing’diki hakimiyitini saqlap qelishi uchun, uning iqtisadiy bedili nime bolsa bolsun, putun bu kuch teqsimatini keynige yandurup ozining qudritini tutup turushqa terishishi mumkin. Nezerdin saqit qelinmasliqi kirekki, kuch tengpungliqining merkezdin qechish hadisi bezi rayunlar uchun iqtisadiy tereqqiyat meydangha kelturgini uchun( gerche HKP Impiriye dewlitining uzun muddetlik menpetige tetur netije yaratsimu) yenila dawamlshturulishi kirek bolidu. Hitayning ichki baziri nahahti chong bolup, Mao yilliridiki zenjirlengen weziyetning barghansiri boshashqa yuzlinishi teqdirge erziydu. Merkezi qarar mihaynizimising yerliklerge otkuzulishi netijisidiki 25 yilliq iqtisadiy islahat, Hitayning kopligen rayunliri uchun nahayti ewzel sharayitlarni yaratti.

“HHJ’ning bir qanche Ichi rayunliri” bolsa bolunup chiqish isharitini namayen qiliwatidu. Bu rayunlarning Hitaydin bolunup chiqishiqa qarap yuzlinishi, emiliyette bu rayunlarning oz hayishining teqezzasi bolupla qalmastin belki, Beijingning, HHJ’ning sirtidiki Hitay bolmighan bu rayunlar ustidiki qattiq qolluq kontrolluqining boshishighimu biwaste munasiwetlik. Bugun Beijing oz kontrolluqidiki ichi rayunlirida Qing sulalisining(1644-1912) olum girdawidiki yillardimu duch kelip baqmighan mesililerge yoluquwatidu. Hongkong we Teywen, Hitaydiki eng bay we sanayileshken bolge bolush supiti bilen, bugun Beijing’ning kontrolliqini hilmu hil shekilde ret qiliwatidu. Ularning jasariti we dadilliqi belki HHJ’ning Impriye bolush hiyalini berbat qilididighan miltiq dorisining pilikige tutashqan serengge bolup qelishi mumkin.

Hitay bolmighan rayunlar darisige, Hitayning sirtidiki az sanliq millet dep qaralghan rayunlardin bashqa, yengidin HHJ dairisige kirguzulgen Guang Dong olkisi, we oz terkiwige kirguzush uchun he dep kuchewatqan Teywen qatarliq rayunlar kiridu. Bu yerde, Hitayning gherbi rayunidiki Xinjiang, Tibet we Ichki Monggholiye qatarliq tigidin hitay bolmighan we Beijing’ning Impiriyelik shirin chusige qarita he disila kalla soqashturup kelgen bu rayunlar Hitayni oriwitishtiki eng asasliq bolgiler hisaplinidu.
Beijing’ning Gherbiy we Shimaliy Rayungha qaratqan alahide siyasetlirini chushunushtin burun, klassik Hitay dunyasining hazirqi hitay siyasiti ustidiki tesirlirini chushunushke toghra kilidu. Hitaydiki kopligen sulaliler we Impiriyeler “Ichki qalaymiqanchiliq”
(nei luan) we “Tashqiy tehdit” ( wai huan)’tin ibaret qosh-kizek amillarning tesiri bilen weyran bolghan. Bugun Beijing’ning ensirewatqinimu del bu ikki amildin ibaret. Bugunki yengi hitay impiriyesi hitayning bezi yerliridiki barghansiri yuksiliwatqan iqtisadi we ijtimayi sharayiti, tehimu merkezlishiwatqan Leninist siyasi ustiqurulmining nazukliqi(ajizliqi) we 21-esirdiki bara-bara hanedanlishiwatqan kop milletlik bu impiriyening riyalliqini nezerde tutup, bu hildiki qoshmaq qorqu tuyghusi bilen yetip qopawatidu.


1996-yili Prezident Clinton, ozining Aq saray’diki Hadimlar Yeghinida ihtiyarsiz halda “men Amerika’ning Hitay siyasitidin nepretlinimen”dep ozining Hitaygha bolghan ichki dunyasini ashkarilighan idi. U sozini dawamlshturup yene : “dimekchi bolghinim, biz ulargha sodida itibar berish siyasiti yolgha qoyush bilen, ozimizning soda siyasitini ozgerttuq, uning bedilige Hitayda zadi nime ozgurush boldi”? Heynen Arilidiki Aruplan soqushush weqesi bolghan 2001-yilidin kiyin, Prezident Bush’mu ohshashla jahil we kishining oghisini qaynitidighan bir Hitay dewliti bilen yuzleshken boldi. Buningdin kiyinki Prezidentlermu, ohshashla umutsizlik bilen yuzlishishke bashlaydu, chunki Hitayning Dunya Tijaret Teshkilati’diki aldamchiliq yuzini tehimu iniq koreleydu. Hitay bir tereptin Jenewe’diki Dunya Tijaret Teshkilatigha her hil wedilerni bergen bilen, yene bir tereptin ichki jehettin, iqtisadiy yukselgen asasliq Olkilirige ozi bergen wedisining eksi bologhan yerlik siyaset yurguzup kiliwatidu. Hitayni iz-qoghlap tekshurush’ning hazirghiche netijisiz ahirlishishning yigane sewebi yenila, Kommunistik Partiye dewlitining, ozining kuchini we qorsiqidiki Impiriyelik gherizini saqlap qelish uchun oz meyliche tarih yezip, riyalliqni sirlap, burmilap korsutush huyidin ibaret. Hitayning Impiriyelik gherizi bir qanche jehettin Hitayning haraktirida eks etidu. HKP, gerche ozining puqraliri ichi bosh quruq shuardin bashqa nerse bolmighan doktirin
(Lu Xian, Fang Zhen) largha hich bir shekilde ishenmisimu, daima ozini bu hildiki Doktirinlar bilen semertip turidu. Bashqa dewletlerde omumilashqan dewlet we puqralar arisidiki “elish” we “berish”munasiwiti hitayda inawetsiz. HKP neziridde, Tarih, mezkur partiye’ge tashqiy dunyadin yoshurun halda ijra qilidighan nahayti uluq bir wezipe yukligen.

Bezide Hitay dewlitining Amerika we ozining hoshniliri uchun teqdim qilghan hojjetliri quruq yalghan bilen tolghan bolup, buning sewebi yene ohshashla Hitay dewlitining tehiche 21-esirdiki insaniyet dunyasigha yat bolghan impiriyelik hiyal bilen hepilishiwatqanliqidin bashqa nerse emes. Britaniye 18-esirdin taki 2-dunya urushighining ahirighiche saqchi teshkilati, her yerde lepildigen bayriqi, berpa qilghan edliye sistimisi we achqan mektepliri bilen kuchluk bir impiriye qurup chiqqan idi. Sabiq Sovit Impiriyesi ( 1917-1991) bolsa ozining Kuba’din Bolghariye’ghiche bolghan mustemlikilirini Markisizim Iddiyesi we Eskiri heywisi bilen bir yerde tutup turalighan. Bugunki Amerika’ning dunyadiki ustunliki bolsa, yuquri tehnikigha salghan kishini hangtang qaldurghudek meblighi, dunyagha yeyiliwatqan kulturi( popular Culture) qatarliqlar bolup, dunyaning her yerliridiki eskiri herketler bezen tohtap bezen dawam qelishi mumkin, likin biz yuqurda tilghan alghan ustunlukler bolsa uzliksiz halda dawam qeliwiridu.
Bulargha selishturghanda yengi Hitay impiriyesi tamamen bashqa bir dunya. Bezide chong supet we eghir bash bolup korunsimu, likin bu Impiriye tegidin eytqanda hiyal dunyasidiki tiyatir oyunlirigha ohshasydu. Bu Impiriye, ichki qisimda kong kolemlik basturush we bezide tashqiy dunyadin ilham elish ustige insha qelinghan. Bu Impiriyening qoral yaraq ambirida mehpiyetlik we aldamchiliqtin bashqa, hitayning uzun muddetlik menpeeti bilen qosiqining tigidiki muddasini eks etturidighan tarihi arhiplar tolup tashqan. Bu yengi hitay Impiriyesining asasliq alahidiliki towendiki uch noqtida yeghinchaqlinidu: bu Impriyening ittirish kuchi towendin (helqtin) emes, belki yuquridin kilidu; Bu Impiriye ozini heqiqetning qarawuli dep qaraydu, yeni ozidin bashqilar heqiqetke wekillik qilalmaydu; bu Impiriyening dunyadiki herqandaq kuchler bilen bolghan munasiwitidiki az tola yol qoyush pizitsiyesi qandaqtur Hitay bilen bashqa musteqqil dewletler arisidiki meniwi ortaqliqning teqezzasigha asaslanghan bolmastin belki, taktikiliq bir herkettin ibaret.

Teywen Boghizini yoq hisaplghanda, Amerika we Hitay otturisidiki riqabet, soghuq urush dewridiki Amerika-Sovit riqabitidek kozge korungudek rushenlikke ige emes.
Bugun Hitaydiki eng mohim mesile qandaqtur Hitayning iqtisadiy jehettin yukselgen bolishi we yaki burunqi Sovit Ittipaqidek eskiri jehettin bizge yaki bolmisa dunyaning yerimigha tehdit elip kelishi emes, belki mahiyettiki mesile bugunki yuksiliwatqan Hitayni bashquruwatqan Impiriye muddasidiki Leninist diktaturluqtin ibaret. 1972-yili, yeni Sovit Ittipaqi hem Beijing hem Washington uchun ortaq mesile bolup turghan peytte, Nixon eyni waqitta Mao’gha qarap : “Biz uchun mohim bolghini bir dewletning ichi dewlet pelisepisi emes, belki mezkur dewletning dunyagha we bizge qaratqa siyasi pozitsiyesidin ibaret”digen idi. Likin bugunki kunluktiki Hitay-Amerika munasiwetliride Hitayning ichki qisimdiki dewlet pelisepisi nahayti mohim orunni igelleydu. “Hitay bilen Kiliwatqan Toqunush”namliq eserning apturi otturigha qoyghinidek, “eger bugunki Hitay Amerika’gha qarshi urush ilan qilsa, bu urush hergizmu Hitayning menpeeti teqezza qilghanliqi uchun emes, belki Beijingdiki hokumran sinipning menpeeti teqezza qilghanliqi uchunla bolidu”.
Mao’din kiyinki hitayda yuz Bergen herketlinishte, Fideralism Hitaydiki asasi qanun islahati uchun nahayti muwapiq bir tallashtek kornidu. Emiliyettimu kunimiz dunyasidiki hich bir dewlet, hetta hitayning 4 te birichilik kelmeydighan dewletlermu belguluk derijidiki Fideralism’gha yol qoymastin netijilik halda idare qilinghan emes. Otken esirdin buyan Hitaydiki ziyalilardin beziliri oz memliketlirining yahshiliqi uchun belguluk derijidiki Fideralisimgha yol qoyushni telep qelip kiliwatidu. Likin Hitaydek bir dewlette, dewletning birliki yalghuzla Qelichqa tayinip qalghan ehwalda, kuntertipte Fideralismdin gep echish hich mumkin emes bolupla qalmastin, belki birlik we merkezchilik ( Zhongyang) shuari asasidiki siyasi en-ene uchun Fideralism asanla qolgha kilidighan bir oljimu emes. Hitaychidiki Fideralism sozi Fideratsiye uchunmu( Australian Federation= Audaliya Lianbang) ohshashla istimal qelinipla qalmastin, belki bezi helqaraliq terminler uchunmu(British Commanwealth=Yingguo Lianbang) ohshashla qollunilidu; shundaqken hich bolmidi digendimu, bu uqum Beijing noqtisidin qarighanda, Milli-Dewlet sistimisidiki Hitayning igimenliki heqqide kuchluk guman peyda qilmay qalmaydu.
Elwette Leninist Partiye’ge Fideralismdin gep qilmaq huddi kun issiqigha qoyup qoyulghan Marojna’dek hich bir emiliy qimmetke ige emes. Chunki Fideralism digenlik qanun asasida kuchlerni tarqitish digenlik bolup, Leninizm (huddi Impiriyelerge ohshash) digenlik putun kuchlerning oz-ozini belguliwalghan bir nechche sirliq qol astida merkezlishishi digenliktur. Shunglashqa HKP, Markisizimliq iddilogiye asasidiki tarihi sharayitta ozining dewlet bashquruwatqanliqini noqta qelip turup, qanun’ning hakimiyetni bashqurushini putunley ret qelip keldi. Yeqinqi zamanlardiki kuch merkezlirining az tola yerliklerge teqsimlinishi gerche burunqi qattiq qol merkezchiliktin biraz yahsi dep qaralghan bolsimu, hich qachan qanunning bashqurushigha asaslanghan Fideralismning ornini elishtin nahayti kop uzaq.


Bezide shiddetllik bezide biraz yumshaq, qandaq bolsa bolsun, Beijing’ning qanun’gha asaslinip dewlet bashqurush digini emiliyette, ihtiyajgha qarap qanun’gha asaslandim diginidin ibaret. Chunki Ohshash qanun ohshimighan ihtiyajlargha qarap, ohshimighan shehislerge qarita her hil shekilde ijra qelinidu. Shunglashqa bu hakimiyet hichqandaq qarshi siyasi koz qarashqa ruqset qilmaydu. We shundaqla Iqtisadiy islahatning teqezzasi boyiche kuchlerning (hoquqning) barghansiri Merkezdin towen qatlamgha qarap yuzlinishini qanun bilen resmi halgha kelturushnimu shiddet bilen ret qelip kelmekte. Gerche Beijing hazirghiche Teywenni birkunlukmu bolsa idare qelip baqmighan turuqluq, huddi Shatutidek her kuni Teywen’ning Hitayning ayrilmas bir parchisi ikenlikini tekrarlawirip ozining terrotoriyesini Teywenghiche kengeytishke uruniwitiptu.

Huddu Gorbachev zamanidiki Sovitler Birlikidek, yaki Sovitler parchilanghandin kiyinki Rosiyening basqan yolidek, kun kilidu, tehimu Liberallashqan (erkinleshken) Hitay, hazirqi Impiriye gherizi arqisidin yugergen hitayning ornini alidu. Huddi rushen halda korunginidek hazirqi Beijing hakimiyiti, gherp we sherqiy-jenupqa bekla sozulup ilastikiliqini yoqitish bilen, eghir derijidiki cheriklishish we siyasi muqimsizliq hitayning teqdirige aylandi. Sulale-Hitay neziryesi bilen Impiriye bashqurushni biz kunimiz dunyasida hergizmu Milli-Dewlet (nation-state) diyelmeymiz. 2002-2003-yillirida Jiang Zemin teripidin ozining warisi Hu Jintao’gh otkuzulup berilgen Hitay, mahiyette Impiriye bilen Milli-Dewlet’ning otturisidiki bir yerde idi. Bu ziddiyetning yeshilishi uzaqta bolmisa kirek. Zalim Impiriye Nizamlirigha mehkem yepishqan Hitay mediniyitining qandaq qelip hazirqi tereqqi qeliwatqan iqtisadiy sharayitqa, musteqqil ishlepchiqirishqa asaslinip barghansiri kuchliniwatqan halliq sinipqa, qizghinliqi ishiwatqan istimalchilargha qarita ozini tengshishi, mahiyette yalghuz her bir Amerika’liqqa tesir korsitipla qalmastin, belki Sherqiy Asiya we Otturra Asiya’gha ohshash Hitayning hoshnilirigha kuchluk tesir korsitidu.

2-Bap


Hitay Impiriye Dewlitining qandaq shekillengenliki

Hitayda dewlet digenlik “hemme” digenlik bolidu, tarihmu shuni ispatlap turuptu. Chunki Hitay’diki dewlet, bizge tonush bolghan gherp’tiki dewletke ohshash, musteqqil qurulmilarning, mesilen chirkawlarning, maliye orunliridiki Fiyudalisimning we bashqa kuch merkezlirining dewletke qarita kuch korsitishige tigishlik orun Bergen bir organ emes. Hitaydiki dewlet burundinla we yaki Qin sulalisi( M.B, 221) dewridin bashlapla ozi uchun hizmet qilidighan bir riyalliq asasida shekillengen bir ustiqurulmidin ibaret.
Jacques Gernet


Huddi aldinqi bapta muzakire qelinghandek, bugunki Hitay dewliti ozining teqdiri, dedaktisim’liq (bilermenchilik, atidarchiliq) qarishi, oz helqidin uzaqliqi we helqara munasiwetlerdiki qalaqliqi jehetlerdin bashqilargha hich ohshimaydighan yigane bir dewlet. Uning ustige yuqarqi alahidilikler Hitaydiki pajie’ning yahshi tereplirini korsitidu. Chunki hitay dewliti hazirche ozining burunqi pishqedem shiriki Sovit Ittipaqining beshigha kelgen teleysizliklerdin ozidin qachurushqa muweppeq bolup keldi. Buning birdin sewebimu özini esli qimmitidin tehimu üstün körsitidighan mahirliq bilen siyasi tiyatir oyniyalighanliqida.

Halbuki Hitay dewliti nowette ziddiyetler ichide tititilip parchiliniwatidu. Bir tereptin Huddi Dunya Tijaret Teshkilatigha eza bolush uchun 2000-2001-yillirida korulginidek, H he dep dunya miqyasida “zamaniwi” bolup korunush uchun yol izlewatqan bolsa, yene bir tereptin shuninggha parallel halda he desila ozi igidarchiliq qiliwatqan bolgilerde ozi ezeldin boysunup baqmighan “qanun-nizamlarni” Amerika’gha liksiye sozlep gedenkeshlik qiliwatidu we tehdit peyda qiliwatidu. Modisi otken doktrinlargha kelgende ozini tutalmay walaqshighan hitay yene oz nowiti kelgende Machiavellian ( melum hakimiyetning siyasi omurni uzartish bedilige her hil hiyle-mikir we aldamchiliqlarni ishqa selish we hokumdarning kutkini boyiche siyaset yurguzush neziryesi) riyalizimi asasida herket qiliwatidu. Putun bular emiliyette Stalinizm bilen otmushtiki Impiriyelik hiyalchiliqning tallanghan qalduqlirini ozige ozuq qelidu.

Yeqinqi zaman Amerika siyasi-shunasliq tetqiqatida sabiq Sovitler Ittipaqigha yaki Hitayda minglarche yildin buyan dawamliship kelgen merkezchi dewletke nisbeten koplep boshluq mewjut. Tipik haldiki Menpeet goruhliri bolsa dewletni huddi “toplighichi organ” yeni “huddi dukkanlardiki kassirgha ohshash pul toplaydighan, andin jemiyettiki her hil siyasi kuch merkezlirining hayishigha qarap daramet tarqitidighan bir organ” supitide korup keldi. Bundaq hildiki dewletler Hitay Impiriyeside tehiche mewjut bolup turghan “sihribazliqtin”, “atidarchilqtin”, “kengeymichiliktin”, “murasimchiliktin” we jemiyetke zombuluq qelish kuchidin uzaq haldiki dewlet tipidin ibaret. Dewlet’ning bir ijtimayi organ ikenliki heqqide maqale ilan qilghan Morton H. Fried, Lois XIV otturigha qoyghan we qedimqi Impiriye nizami we Mao’ning prinsipliri hokumran bolghan bugunki Hitay dewlitining teripige ohshap qalidighan, yeni dewletning oz puqralirigha mulazimet qilidighan bir organ emeslikidek dewlet neziryesini tamamen ret qelip tashlidi. Shundaq hulasige keleleymizki, demokratik dewlet bilen zorawan dewletler ohshash ginlardin shekillengen emes we bu ikki hil dewlettin ortaqliq tepishmu mumkin emes.
Gabriel Almond Amerika’liqlarning dewlet qarishining tereqqiyati heqqide tohtalghanda, “ 19- we 20 esirlerdiki gherp dunyasida barliqqa kelgen ajayip siyasi herketchanliqni we kop hil Siyasi Partiyeler, menpeet goruhliri, omumlashqan ahbarat qatarliq siyasi organlarning barliqqa kelishi” qatarliq amillargha isharet qelip otidu. Mundaqche eytqanda, kop qutupchanliq ( Pluralism) we demokratiye del bizning dewlet heqqidiki chushunishimzni rahatlatqan amillardur. David Ciepley’ning bayqishiche “Amerika’liqlar neziridiki Dewlet uqumi, 1920- we 1930-yillardiki zorawan dewletlerge qayturulghan inkas netijiside Siyasi pen bolushtin qalghan” .
kopligen hitaylarning bugun beshini lingshitip maqullighigha eriship kelgen “dewlet digenlik qudret digendin ibaret” digenni ilgiri suridighan bezi yawrupaliqlarning del eksiche, hich bolmighanda bir esir burun ilan qelinghan Arthur Bentley’ning “Hokumetning Jeryanliri” ( The Process of Government) namliq kitawi neshir qelinghan kiyin, Amerika’liq analizchilar herqandaq siyasi bir majiranining tereqqiyati heqqidiki tetqiqatni dewletning qol teqishidin putunley ayrip qarawatidu. Bentley’ning dewlet heqqidiki chushenjisi boyiche “dewlet digenlik otmushning ilmiylashqan ajayipliqidin” (intellectual amusement of the past) bashqa nerse emes. 1953-yili ilan qilghan “ Siyasi Sistima” (Political System) namliq esiride, David Easton “ herqandaq bir siyasi-shunash dewlet digen bu sozdin uzaq turishi kirek” deydu.

Yiltizi Sulale Hitay en-enisidin kilip chiqqan 20 esirdiki Hitay, meyli Sun Yatsin( Sun Zhongsen, 1866)’gha ohshash Inqilawi-Milletchi eqimigha wekillik qilsun, yaki Jiang Keyshik’ke ( Jiang Kai Shi, 1887) ohshash muhapizikar (Konsirwatiw) Milletchi bolsun we yaki Kommunist-milletchisi Mao Zedong( 1893) bolsun, hemmisi Hitay dewlitining esli haraktirini namayen qilghan we shuning uchun koresh qilghanlar idi. Hitayning eng ahirqi sulaside mohim rol oynighan Sun Yatsin, Hitayning Moskiwa’diki wakaletchiliridin Kommunist pelespisi heqqide melumat alghanda, derhalla “Markisizimning hichqandaq yengiliq emeslikini” jakarlap, putun bularning 2000 yil mabaynidiki Hitay kilassiklirida (Kongzi telimatlirida) eytilip bolghanliqini eytqan idi. Ching Sulalisi aghdurulup uzun otmey, Mao hayatida 1-qetim Hunen’diki bir kutuphana temigha esighliq turghan dunya heritisige koz tashlighinida, Hitay’ning oz beshigha dunyani shekillendurgen bir dewlet emes, belki bashqa millet teripidin qorshalghan bir dewlet ikenlikini korgen .

Hitay dewliti neziryesini bir terep qelish eslide Gherp dewletlirining dewlet chushenjisi cheklimisidin kop halqip ketken bir tima bolup, Tupraq, Helq we hokumet digen chushenjiler asasida qurulghan 3- dunya dewletliri bilen Hitay dewlitini selishturush shu wejidin nahayti mentiqisizliq bolidu. Mesilen alayluq, Hindoniziye dewliti Dutch’larning 1940-yillirida bu aralni terk qelishi bilen meydangha kelgen bolup, sanaqsiz arallardin bir siyasi gewde shekillengen boldi. Hindoniziyede meydangha kelgen dewlet chushenjisini hergizmu biz Hitaygha tedbiqliyalmaymiz.

“ Dewletlerning qandaq qurulghanliqi” , deydu S.E.Finer, ozining “Hokumetler tarihi” namliq enfes esiride, “ bu hokumetlerning qandaq yoldin bashqurilidighanliqini kelturup chiqiridu”. Amerika dewliti, mesilen, oz dewletliride hilmu-hil qiyinchiliqlargha yoluqqan panahlanghuchilarning musbet bir ghaye uchun okyan atlap Amerika’ni makan tutushi bilen qurulghan bir dewlet. Shunglashqa her bir kelgen Amerika’liq uchun teyyar shekillinip bolghan Amerika qimmet qarishi we uniwirsal qimmet qarishi hazir weziyette turidu. Engiliye dewliti, tehi yeqinqi zamanda aqkongul puqralarning tarihtin beri hokum surup kelgen hanedan jemetini aghdurup tashlash arqiliq qurulghan, shunglashqa tehiche simwolluq haraktirde saqlinip qalghinigha qarimay, Hanidan jemetining hichqandaq hakimiyet bashqurush hoquqi bolmaydu. Yene bir misal, Awistraliye bolsa mehbuslarni yerleshturidighan we putun ishlargha hokumet yugreydighan bir en-enidin bashlap meydangha kelgenliki uchun, hazirqi Awstraliyelikler rohiy jehettin asasen digudekla tehi toluq dimokratikliship bolmighan dewletke tayanghan halda yashawatidu. Hitay siyasi gewdisi kelip chiqishi jehettin bolsun we yaki bashqa tereplerdin bolsun, putun yuqarqi dewletlerdin we shundaqla dunyadiki barliq dewletlerdin tuptin perqlinidu.

Gerche Hitayning dewlet sistimisi qedimiy bolsimu, likin yer sharimizda hatrilengen eng qedimy dewlet perez qelinghandek sherqiy asiyada emes, belki ottura sherqte meydangha kelgen. Sumer’lerning(Sumerian) sheher-dewliti bundin 3500 yil burunla jenubiy Misopotamiye’de otturigha chiqqan bolsa, Misirdiki dewlet ust-qurulmisi bundin 2850 yil burunla Nil derya wadilirida meydangha kelip bolghan. Peqet Miladidin burunqi (MB dep elinidu) 16-esirdila, Mischiliq, At-qoshulghan Mepichilik we Hitay yeziqchiliqining qeliplishishi qatarliq artuqchiliqlar bilen bilingen Shang sulalisining meydangha kelishi bilenla andin Hitay dewlet qurulmisi yiltiz tartishqa bashlidi.

Shang Sulalisining “qerindash qebilisi” bolghan we Shang sulalisining chigra bolgilirini asas qilip qurulghan Zhou sulalisi (MB 1045-256)din ibaret bu siyasi gewde waste qilip qollanghan amillar ichidiki, dewlet putunliki itiqati, Padishlarning emrining keskinliki, pezilet we tewrenmes haldiki hakimiyetke warisliq en-enisi bilen dewlet bashqurush prinsipliri, we putun bularni merkez qilghan halda ozini dunyaning merkizi dep qaraydighan muddalar bolsa taki bugungiche Kommunist Hitayning siyasi gewdisidiki asasliq haraktir bolup dawamlishiwatidu.
Zhou’ning ahirqi dewrliride sekillengen Kongzichiliq (Confucius) we Mingzichiliq( Mencius) pelisepisi Hitayning mediniyet tereqqiyati uchun nahayti tesirchan ijtimayi pelisepe menbesi bolup qaldi we kiyinlerde bu iddilogiye Kongzichiliq dep tarihtin orun aldi. Kongzi pelisepesining bezi bolumliri nahayti qalaq bolsa beziliri chushunuksiz we hunuk. Mengzi’din uzunde elinghan bezi sozlerning mena chongqurluqi hemme kishi teripidin qobul qelinghanmu emes. Huddi “ Impiriyeni yengimen diseng, aldi bilen helqni qolgha keltur. Helqning yurikini utimen diseng ularning teleplirini bija keltur” digendek.
Shundaqtimu Kongzichiliq eslide muwapiq ehlaqiy normilar astida helq we dewletni bir gewdige aylandururushni ishqa ashuralighan.
Chin (MB 221-206) sulalisi bolsa zorawan diktaturluqqa asaslanghan idi. Mao Zedong yuquri bahalishi bilen yahshi bilingen we Xi’an yeqinliridiki ozining mazirigha komulgen seghiz lay qalduq eskerliri bilen tonulghan Chin sulalisi Impiraturi Ching Shihuang, oz dewride ehlaq pezilet digen uqumlarni bir yangha qarip qoyup qelich we mushtumzorluq bilen merkizi hakimyet berpa qelip chiqqan. Chin Shihuang dewride Zhou sulalisige nezeren, Din hichqanche mohim orun igelliyelmigen idi. Chin ordusi(Hanidani) gerche ang sewiye jehettin qalaq we nahayti erqchiliq asasida dewlet bashqurghandek qilsimu, likin bular hoquqni qandaq tutush we qandaq mustehkemleshni yahshi bilgenler hisaplinatti. Bu sulale ozige hoshna bolghan 5 beglik dewlitining ishikini qeqish bilen bundin 2000 yil burun, yeni Enggilizlar dunyadin hewersiz shirin uyquda iken, mustehkem bir zorawan dewletni qurup chiqalighan idi. Chin Shihuang’ning siyasitide hergizmu insanlarni yahshi ehlaqqa bashlaydighan amil korunmeydu, uning ornighan yamanliqni tosap qalidighan nahayti qattiq qaidiler bikitilgen. “ Siyaset we pelisepe heqqide talash tarish qilghanlar olumge buyrilidu we uning jesiti jamaetke sazayi qilinidu” digen qattiq intizam del Chin Shihuang’ning ijadi idi. Melum derijidin qarighanda Chin Shihuang huddi Machiavelli Yawrupda berpa qilghandek, ozidin burunqi Hanidanlardin bekla yiraqlap ketmigen, yene bir tereptin hazirqi gherp chushenjisidiki dewlet uqumigha riqabet qilalighudek muntizim bir dewlet barliqqa keltureligen.
Chin sulalisining rehimsiz, likin nahayti unumluk Realpolitik (riyalliqni asas qilghan siyaset chushenjisi) weziyitige qarita Han (MB 202-MK 220) sulalisige kelgende kuchluk inkas peyda boldi. Yeni qilich bilen dewlet idare qelish bilen pezilet bilen dewlet bashqurush otturisida kilishim shekillendi. Kongzi purap turidighan bu Hanidan, hazirqi Amerika qit’esining 3’te ikkisige teng kilidighan we 60 milyonluk bir dihqanchiliq nopusi tarqap yashighan ottura hitay tuzlenglikini bir arida tutup turush bilen, insanlarning rohiy ihtiyajigha jawap bireligudek tallanghan brokratiye(Memuriy) sistimisi shekillendurup chiqti. Buning netijiside taki bugungiche hitaylar teripidin qollunup kelingen “Han Ren” yeni Hitay digen isim tarih sehniside peyda bolghan boldi.
Han sulalisidin kiyinlerde bolsa pat-pat yuz berip turghan ichki malimangchiliq we jidel majiralar( Hitay tarihida bu weqe 1- qetim bolmighandek eng ahirqi qetimqisimu hisaplanmaydu) yenimu qattiq qol hakimiyet bolghan Sui(MK 581-618) sulalisini otturigha chiqardi we bu sulale parchilanghan dewletni birlikke kelturushke terishti.

Sui sulalisidin kiyinki 50 yillar mabeynide otturigha chiqqan Tang (MK 618-907) sulalisi ozining nahayti parlaq dewrini surgen boldi we Hitay siyasi gewdisini tekrar qurup chiqip, putun Tang miqyasida murekkep bir edliye sistimisi ornatti. Oz zamanidiki Tang sulalisi paytehti bolghan bugunki Xi’an shehri 2 milyonluq ahalisi bilen dunyadiki eng kop adem olturaqlashqan sheher hisaplinatti. Hetta esirler kiyinmu, Yawrupadiki sheherler Sherqiy Asiyadiki we ottura sheriqtiki sheherlerge nisbeten nahayti kichik bolup, Vinitsiye (Venice)’ning eng kop bolghandiki nopusi Xi’an nopusining aran 5% ge toghra kiletti. Tang dewride Shiiriyet we buddizim yengi basquchqa qedem qoydi.
Tang ordusi’ning Hanidan kitaphanilarida eng az 200,000 din artuq kitap tizilghan bolup, yerlik shehsi kitaphanilardimu 20-30,000 kitaplar koz qamashturatti. Han sulalisidin ariyet elip pishshiqlap ishlengen dewlet sistimisi shunchilik jelp qilarliq halgha keldiki, Hoshna bolghan Yaponiyemu 7-esirge kelgende Hitaydin kopligen nersilerni ariyetke elishqa bashlidi. Barghansiri eshiwatqan dewlet beji sheherchilikni tereqqi qildurghan amil idi. Dewlet memurlirini Kongzi telimati asasida imtahan bilen tallash sistimisi toluq ishqa kerishturuldi. Bu hal kiyinki kunlerde Kongzi telimatini qaytidin janlandurup yolgha qoyushta nahahyti mohim rol oynidi. Hitaydin bashqa yene, daim digudek Hitay bolmighan bashqa milletlerdin kelin qobul qilghan Tang hanidan jemeti, arqa arqidin hoshnilirigha hujum qelip Koriye, bir qesim Paris bolgisi we Wiytnamlarni kontrolluqigha aldi. Hazirghiche Shanxi olkisining Xi’an shehridiki tarihi muziyhanisida sergilengen Tang sulalisige ait tarihi pakitlargha nezer salghinimizda, nime dep Hitay mediniyitini kichik chaghlashqa bolmaydighanliqini toluq his qelish bilen, yene bezi Hitaylarning nimanchiwala ozidin bunchilik pehirlinidighanliqinimu his qilalaymiz.

Shundaqtimu 755-763-yilliri arisida qozghalghan An Lushan bashchilliqidiki keng kolemlik isyan Tang sulalisini ajizlitipla qalmastin ahirida zawalliqqa yuz tutturdi. Qozghilangdin kiyinla Hanidan hakimiyiti parchilinip, ijtimayi we iqtisadiy hoquqlar yerliklerning qoligha otup ketti. Her yerge tarqalghan keng dairilik dihqanlar qozghilingi Tang sulalisini ahirlashturghan boldi. Huddi Han sulaliside bolghandek, Tang sulalisining gumran bolishi bilen qisqighine bolsimu 61 yilliq bir qalaymiqanchiliq Hitayni helila halsizlandurdi. Hazirghiche Tang sulalisida qolgha kelturgen muwapiqiyetler sayiside Hitay siyasi ustqurulmisi dunya miqyasidiki dewlet bashqurushqa dair bolghan herqandaq tarihi hatirelerde yer elip keliwatidu. Hanidan+Biroktatiye, kuchluk-ajizliq birikimdin payda bolghan aldamchiliq, memuriy bashqurush we pishologiye, qoral kuchi we usta hiylemikir, mana bular bir dewletning ozini bashqilargha selishturma qelishidiki eng bashta kelgen alahidilikliri hisaplinidu. Belki bu “medinileshken bashqurush” dep atilishi mumkin, likin del bu amillar bezide Hitay dewlitini we Hitay tarihini uyghunsiz halda chushurup qoyiwatidu.




Hazir helqaradiki asasliq kuch merkezliri arisida korungeni hergizmu hazirqi zaman hitay dewlitila emes. Hitay dewliti bundin ming yill hetta 2000 yil ilgirimu normal bir dewlet emes idi. Elwette bu yerdiki “ dewlet” dep atalghan uqum eslide “Hitay bolush” we Hitayning dewlet bashqurush en-enisi boyiche qaralghanda bizni tuyuq yolgha bashlap qoyidu. Hitay mediniyiti digen uqumning esli menasi, mahiyette Hitay siyasi gewdisining nime usulda bolsun unumluk halda rolini jari qelishi we Hitay dewlitining bashqurulishidiki her bir amilning toluq ishqa selinishi digendin ibaret. Bundin 400-500 yil burun Yawrupada Fiyudalizmning ghayip bolishidin kiyin gherp dunyasida dewlet bolup bilingen bu hitay dewliti emiliyette, eslidiki Hitay kilassik neziryesige we riyalliqigha tamamen yat bolghan uqumlar asasida shekillen bolup, bu hal taki 19-esirdiki Sulale Hitay dewliti zamanighaiche dawamliship keldi.
Shunisi iniq bolishi kirekki, dunyadiki hokumetler tarihining deslepki basquchida hitay-mediniyiti asasidiki dewlet bashqurush usuli unchiwala rushen emes idi. Mesopotamiye’diki, Misirdiki qedimqi zaman padishaliqliri bilen Zhou sulalisidiki hakimiyet shekilliri arisida unchiwala rushen perqliq korulmigen. Likin Eysa dewridin kiyinki yillarda hichqandaq bir qedimiy siyasi gewde huddi hitayda bolghinidek minglarche yil hayatta qalalmidi. Hitay modisi bolghan kilassik medniyet asasida dewlet bashqurush en-enisi , chet’elliklerni heyran qaldurghudek derijide taki eng ahirqi sulale Hitay Hanishi (1835-1908, Sishi tai Hu) dewrighiche dawamlashti. Bu hil siyasiy ene-enining tesiri hetta Hazirqi Hitay-Amerika munasiwetlirini tehimu qaymuqumturush bilen tehiche rolini jari qilduriwatidu.
Tarihchi Wang Gungwu, ozining Song sulalisi (960-1279) we kiyinki sulale hitay dewletlirining Tashqiy siyasitini tengshesh uchun korsetken terishchanliqliri heqqide yazghan deslepki kitawida deyduki: “ dunyada bundin ming yill hetta ikki ming yillar ilgiri ozining tashqiy siyasiti heqqide yazghanlirini taki bugungiche yolgha qoyup janliq tutiwatqan yene bir dewlet barmu” ? bugunki Hitay siyasiti heqqide bileligenlirimiz emiliyette Yawrupadin we dunyadin nahayti burunla ijat qelinghan we yolgha qoyulghan siyasetler idi. Tang Sulalisining olchimi boyiche, “ dunyada mewjut bolghan her bir padishahliqlar we hanidanliqlar u yaki bu shekilde Hitay dewlitining sihimisi ichige kirguzilishi hemde hich bir dewlet bu plandin ayrilip qalmasliqi kirek”. Hitay tashqiy siyasiti heqqide Song sulalisi desturida (Song Shi, History of Song Dynasty) qeyt qelinghan maqal temsilde: “ Kelgenlerni ret qilmasliq, ketkenlerni bolsa uzatmasliq” dep bayan qelinidu. bu hal hitayda mewjut bolup kelgen “beqindurush” (tribute) sistimisining eng uyghun modili bolup, huddi kiyinki baplarda koplep korulidighinidek, hoshna dewletler Hitay ordusigha her hil sogha salam yollash arqiliq ozige kilidighan her hil hujumlardin kapaletke ige bolushni arzulighan idi. Tamamen digudek putun Sulale Hitay dewletliri “ Ipek bilen oralghan ( de= ehlaq) tomur tohmaq” (Wei=kuch)tin ibaret bu qosh bisliq hiyle mikir siyasetni qollunup kelgen.
Mana bu sihimilar del bugunki Beijing hakimiyitining tashqiy siyasitide korulup turuptu. Ohshimighan otmush sulalilerdiki zorawanliqning tipik amillirini hich ikkilenmestin qobul qilghan Beijingdiki HKP bugun, uchigha chiqqan zorawan we basqunchi, eng az insaniy tuyghu bilen ozining Impiriyelik Hiyalini we en-enisini qamchilawatidu. Belkim Finers’ning hulasiside korsitilginidek, “ Siyasi gewdining, bolupmu Hitaydiki siyasi gewdining mahiyiti bolsa, del bu gewdining uzungha sozulghan tarihi otmushi uning hazir qandaq kuchliniwatqanliqini yoshurup qoyawatidu”



------------------------------------------------------------------------------------------------------------Dewlet digrn nime undaqta?
Qedim zamanda dewlet digen soz belguluk bir tuptaq parchisida ortaq bir qanun astida yashighanlarni korsetken idi. Kespleshken insan kuchi we eskiri qoshun bu hil hakimyet kireklik zorur bolghan muskullarni teminlep berdi. shuning bilen ohshash hakimiyet astida yashap kelgen her bir turkum insan toplumi ozini bashqilardin ayrip qarashqa bashlidi. Bu hildiki dewletler Finer’ning iniqlimisi boyiche, hazirqi zaman dewlet chushenjisidiki helq ammisigha ortaq bolghan omumi tuyghu we jemiyetning eng towen qatlimidin bashlap hakimiyetke ishtiraq qelishtek alahidiliklerni putunley yoq hisaplighan dewletlerdur. Elwettiki bu hil qedimiy dewletler helq iradisi bilen belgulinidighan omumi hakimiyet heqqide hich nerse bilmeytti.

Bu hil qedimiy dewletke ortaq bolghan birinji alahidilik Hitayning qedimiy dewletliride kozge cheliqmaydu. Chunki qedimiy dewletlerge has bolghan ortaq zemin uqimi Hitay dewletleride daima ozgurup turghan. Muqim tupraqni korsitidighan chigra atalghusi Hitaylarda minglarche yillardin buyan qalaq chushenje bolup kelgen idi. Tang sulalisi hitapnamiside : “ Impratorning yuksekliki huddi ershning yukseklikidek ulugh, uning kenglikimu jahanning kenglikidek azade, uning dairisi Ay bilen Qoyash’qa taqalghudek kengri, uning alijanapliqi we eqidisi bolsa huddi 4 pesildek iniq” dep ilan qelinghan. Bundaq alem boshlughi terminologiyesi chushenjisi boyiche bolghanda “dewlet chigrasi” digen uqumning nime menisci bolsunki? Biz yene Han sulalisi ordusidinmu buninggha parallel chushenjilerni tapalaymiz: “ Han (Hitaylarni dimekchi) sulalisining kuch qudritining hich bir cheki yoq” . bu hal del hitaylarning turmush shekli, mediniyiti we shundaqla heritidin ozige belge urmasliqtek samawi chushenji sheklining
rushen mehsuli bolup, mana bular Hitayni bashqa hoshna dewletlerdin tamamen perqlendurup turidighan amillardur. Hetta yeqinqi zaman Hitay sulalirining memuriy hadimlirimu sizghan heritiliride nahayti jesur herket qilghan bolup, ulargha kore
“ Hitayning chigrasi del yer shari ahirlashqan noqtida bashlinatti. Nahayti iniqki Hitay siyasi gewdisi ozige zorur we paydiliq dep qaralghandila ozining chigralirini ayrighan bolsimu, yene ozining menpeetige kelgende daima cheksizlik tuyghusini ozining hoquq dairiside saqlap kelgen.

Elwette Yawrupda siyasi sadaqemenlik bilen zimindashliq bir biridin ayrilghan waqilatlarmu bolup otken. Dewletler parchilinishqa yuz tutqan Fiyudalizm dewride, siyasi sadaqetmenler arisida deslepte sorulidighan sual : “ sen kimning adimi” digen sual bolup, hergizmu “ sen qaysi dewletttin” digen sual sorulup baqmighan. Hitaydiki weziyet bularning hichbirige mas kelmeydu. Hitay hanidanliri uchun belkim eng muwapiq sual :
“sen qandaq yashawatisen” digendin ibaret bolsa kirek. Hitay chigraliri daima ozgurushchan hetta bezide Hitaylarmu oz chigralirini ozgertishte nahayti jesur we yureklik bolup keldi. Biraq Hitay bolush digenlik yene bir tereptin nahayti asta ozgurush digenlik we ozining hitayliqida nahayti rushen bolush digenliktin ibaret. Eger sen hitay bolghan bolsang belguluk orp-adetlerni daima saqlaysen, Hitayche yeziqni bilisen, baj tapshurisen, ortaq famile ismi qollinisen, yer teriysen, choka bilen tamaq yeysen we ozengni Impratorning balisi dep qaraysen. Eger sen ozengni unchiwala hitay dep his qilmighan bolsang, u waqitta Impirator her ihtimalda seni basturup hitaylashturushi turghanla gep. Undin kiyinla sening Hitayliqlighing ( Chineseness) kapaletke ige bolghan bolidu. Meng Zi telimatidiki “helqigha hormet qilghan hokumetla hakimiyet tutalaydu” digen chushenjining del eksiche, Hitaydiki hakimiyetning qanuniyliqi hich bir waiqt helqning igimenliki teripidin belgulinip baqmidi.

Gerche Hitay siyasi ustiqurulmisining mewjutliqigha bunchiwa waqit bolghan bolsimu, likin “Hitay” digen soz bashlanghanda hichqachan we hichbir kishi yureklik halda koz aldidiki naheqchiliqtin soz echip baqalighan emes. Emiliyette Zhou zamanida Hitay digen soz bir termin supitide mewjut bolghan emes. Zhou’din burunqi Shang sulalisi dewride bolsun yaki yaki Sang’din burunqi Xia dewride bolsun, bular kiyinche Hitay dep atalghan bu dewletning nahaytimu kichik bir qismini igelleytti. Shunglashqa Hitay puqrasi menisidiki (zhong guo ren) we Hitay Erqini korsitidighan Hitay Milliti ( Han Zu ren) digenler hitayda yeqinda payda bolghan atalghulardin ibaret. Bu heqte milleniya (Milleniya= ming yil) boyiche kopligen parchilinishlar we kop hilliqlar otturigha chiqip turghan. Zhou sulalisidin burunqi Sulalelerning deslepke mezgillerde
“Rahip Padishah”lar korulgen bolsimu likin kiyinki Impiriyeler mezgilliride Teokratik (diniy asas bilen dewlet bashqurush) tuzumler siyasiy sistimidin uzaq tutulghan. Shang sulalisi(MB 16-11) ozining warisi Zhou sulalisi yolgha qoyghan siyasetlerge selishturup qarighanda unchilik mohim orun igellimeydu. Tebiqe tallash imtahan sistimisi, Kong zi iddiyesini qanchilikq ozleshturgenliki olchimi bilen Birokrat tallash tuzimi qatarliqlar taki Tang sulalisi dewrighiche yolgha qoyulmighan. Hitayning halqiliq olkisi bolghan Guang Dongmu taki Tang dewrighiche tehi Hitaylashturulmighan bolsa Hitayning Sherqiy Jenup qirghighidiki Fujian we Jiangxi qatarliq olkiliri bolsa Song dewridila kozge korungudek derijide hitayliship bolghan. Harvard Universiti qurulghan 1636-yildin kiyinki Ming (1644) dewride Yunnan we GuiZhou qatarliq olkiler Hitay ordusi teripidin bashqurulushqa we hitay turmush sheklini qobul qelishqa bashlighan. Bugunki Hitayning sherqiy Shimalidiki Manjuriye bolsa heli keyinlerde, yeni Ching sulalisining yukselishi we weyran bolishi jeryanlirida Hitaylishishqa bashlidi.
Finer’ning dewletning alahidiliki heqqidiki 2- hususiyet Hitay dewlitide tepilidu. Huddi Misir, Rim we bashqa ellerde bolghandek, ammiwi mulazimet we eskiri mejburiyet dewlette ustiqurulmini saqlash we ozini mudapiye qelish uchun wezipe qelip bekitildi. Shundaqtimu dewlette bolushqa tegishlik 3-alahidilik, yeni Hitay dewlitining ozini hergizmu bashqilar bilen selishturmaydighan alahidiliki Hitay dewlitide yene korulmeydu. Israildiki yehudiy padishahliqi we Judiizm ozige has bolghan chushenjisi bilen bashqilardin tuptin perqlinidighini toghra. Likin Hitay Impiriyesidiki Impratorlar ozlirini bashqilardin perqliq korush emes, belki ershi-alagha birdin bir wekilliq qilidighan yigane hokumran dep qaraydu. Impirator Tai Zong’ning “merhemitini” hatirlep baqayli, Motidil bir sulale bolghan Song sulalisi(960-1279) bilen selishturma qelip, ozining alemshumul muwapiqiyitini kokke koturup, deyduki, “ hanidanliqimiz ozining tesir dairisini Hitaydin bashqa Yawayi qewmlergimu yetkuzush uchun nahayti kop hizmet qildi, bizning shepqitimiz ademlergila emes, belki haywan we osumluklergimu yetip bardi”.

Undaqta Zhou, Han we Tang dewridiki Hitay huddi Griiklerdek, Assiyriye’dek yaki Yaponiyedek dewlet bolmighan bolsa, undaqta Hitay zadi qandaq dewlet? Hitay dewliti aldi bilen, Seriq derya (Huang He)wadisidiki dihqanchiliq bilen shughullinidighan we az tola hitayche sozliyeleydighan qewmlerni control qelish uchun ijat qelip chiqqan “Ular” we “Biz” asasidiki ayrimchiliq ustige insha qelinghan siyasi gewde. Miladidin burunqi 2-milleniya’ning yerimida bu iptidayi jemiyet yerlik beglikler teripidin motidil halda baj elinidighan halgha kelish bilen ozining deslepki kimlikini berpa qilghan. Miladidiydin burunqi 7-esirge kelgende yiza egilik mediniyiti mewjut bolghan. Likin itizliqlar we yerler mulk hisawide elinip setilmighan. Zhou(MB 1100-300) sulalisigha kelgende Hitay Wang( Padishah)liri ozlirini ersh’ning oghli dep atashqa we putun yer sharigha igidarchiliq qilidighan cheksiz haldiki qanuniy hoquqni ozliride korushke bashlidi.

hakimiyet bashqurush tehnikilirini yartidighan yetishken oqumushluq qoshun we dihqanchiliq ish kuchige tengilidighan sihirliq “qanuniy nizamlar”, yeni bu ikki hil sinip shekli her waqit mewjut bolup keldi.
Ershi-ela’ning oghli yashaydighan dunya we uninggha qoshulup dewr suridighan Birokratiye gorohi, hizmet bahanisida ozlirige qarita yurguzulup kelgen zorawanliqlargha qarshi turup kelgen adettiki puqralardin Shekil jehettin toluq ayrim yashaytti. Shunglashqa “erkinlik” we “baraberlik” digen soz Hitay siyasi tarih yazmilirida hich korulmeydu. Gherp siyaset dunyasining asasliq uqumi bolghan bu sozlukler, mejburiyetning bir merkezdin kontrol qelinishi we hoquqning oz-ichidin miras qelinishigha asaslanghan halda tarih boyunche meydangha kelgen Hitay siyasi gewdiside oz tengtushini tapqan emes. Hetta Impirator’ningmu ozidin burunqi Hanidan mensuplirigha jawapkarliqi bolup kelgen. Elwettiki, burunqi han jemetige hormet qelish wezipisi, ezeldinla ohshash jemettin kelgen barliq qandashlirining halidin hewer elishni oz ichige alghan.

Hitay siyasi ustqurulmisi qurulushi jehettin kuchluk hisaplinidu. Tang dewridin kiyin otturigha chiqqan aq-songek esilzadiler arisidiki hoquq mirashorluqining pesiyishi, hakimiyet sistimisining tehimu uzunraq saqlinip qelinishi we melum derijidiki musbetlikni yaratti. Hoquq mirashorluq sistimisining meniwi prinsipliri bilen Kong zi’chiliq hem Meng Zi’chiliq mejburiyetliri daima Hoquqni kontrol qilghanlar uchun ozlirining siyasi zakunlirini otkuzidighan epchil qanuniy asas bolup qalghan idi. Shundaqken, Perelomov we Marteynov eytqandek, “Ularning dunyasi ikkila eleminttin teshkil tapqan, yeni yetsihken esilzade tebiqisi bolghan we medniyetke wekilliq qilidighan “ozliri” we we ozlirining sirtidiki qalaymiqanchiliq tughdurghuchi “bashqilar”” (yeni Hitay dihqanliri we hitay bolmighanlar). Belkim bular nahayti ehmiqane korulishi turghanla gep, likin bu tehiche dawamlishiwatqan formuladin ibaret. Biz aldimizda koz atidighinimizdek, butun bular arisida zich baghlinish bar bolup, gerche minglarche yillar otken bolsimu Hitay dewlitidiki bu hildiki ikki yuzlimilik we paternalism(atidarchiliq qelish? , qoghdash bahanisida mezkurni bozek qelish meniside) taki Mao dewrighiche dawamlashti.
Hitaygha birinji bolup 1964-yili ayaq besishim we uningdin kiyin 1970-yillarda elip barghan bir qanche qetimliq seperlirim jeryanida, her yerni qaplighan Mao heykelliri we uningdin birnimilerni kutup sinchilap qarap ketken puqralargha qarap aghzimni tutqan peti qalghan idim. Mektepte we Inistitutlarda oqughuchilardin oqush putturgendin kiyin nimilerni qilishni halaydighanliqini sorighinimda, berilgen jawaplar shunchilik derijide qeliplashqan we birlikke kelgen idiki, hemme bir eghizdin “Dewlet Orunlashturidu”
(Guo jia yao jue ding) bolghan idi. Ohshashla men barghan siyasi we iqtisadiy jehettin birleshturulgen kommunalar ( Gong she) he dep Hitayning parlaq sotsiyalistik kelgusining Sovitlerdin eship kitidighanliqini aghzigha tegmey sozleytti. Bulardin kelguside nime mehsulat terydighanliqi heqqide piker sirighinimda, alghan jawabim yenila “uni dewlet orunlashturidu” idi. Elwette bu jawaplar kopunche semimiy jawaplar emes idi. Mao dewridiki Kommunist Hitayda mutleq kop sanliq kishiler, ozlirining dihqanchiliq ishliridin tehnikiliq hizmetlerghiche, mehsulat elishtin hemmighiche, jamaet aldida kommunistik partiye Kadirlirigha tizlinip boyun egishi adettiki olchemge aylanghan. Yerimi siyasi hojayin yeni bir yerimi Shu yezining motiweri hisaplanghan bu Kadirlar shu yerlik “helqlerning ata-anisi”gha (min zhi fumu) ozdeshleshturulgen bolup, eslide Hitaydek bu Impiriye dewlitining birer memurliri we tehimu iniq eytqanda Hitay sulale sistisining yalaqchiliridin(linchpin) idi. Dimisimu Ersh-ala, hakimiyet tuttqanlarni Helqlerning ata-anisi qelip yaratqan emesmidi? Bolupmu hoquqdarlar neziride Dewletke qarap telmurup qarash Hitay bolushning bir parchisigha aylanghan.
Eger bu yerde perq bar deyishke toghra kelse, Leninizmni ozige qorghan qilghan HHJ-Partiye-dewliti burunqi Sulale dewletlirige qarighanda tehimu zorawan we basqunchi bolup chiqti. kopligen hitaylarning aghzidin tokuliwatqan “ dewlet hemmini belguleydu” digen soz hichqachan yalwurush tusi almighan idi. Meng Zi’chiliq telimati boyiche bir bala hergizmu ata-anisigha itaetsizlik qilmasliqi kirek idi, nachar hokumdarlar bolsa aghdurulushqa yuz tutqan bolatti. Mao dewridiki Komunistik partiye kadirlirigha berilgen hoquq del bu hil ata-anilarning qolidiki hoquqqa ohshashla bolup, HKP’ning Mengzi telimatini “Inqilawiy destur” dep qelich besidek otkur sozler bilen bahalisida kishini heyran qalghudek hich bir ajayipliq yoqti.

Hitay Dewlet gewdisini “bizler” we “ular” degen ayrimchiliq asasida shekillendurushtiki ikkinji bir mohim qedem, taki Shang sulalisi dewridila Shimal we gherp tereptin atliq halda pat-pat Hitaygha hujum qelip turidighan, kilip chiqishi eslidinla Hitay bolmighan bu qewmlerge qaritish bilen besildi. Koreshchan, chay we yipekke we hitaydiki bashqa yiza egilik mehsulatlirigha hushtar bolghan bu charwichi qewmler bilen bir bashqa chiqish uchun, Hitay siyasi gewdisi ochmenlikke tolghan we taki hazirghiche sorep yurgen yengi bir termin ijat qildi: Hua-yi, yeni ozliri bilen Yawayi (barbarian)qewmlerni keskin ayriydighan yengi bir uqum tarihqa yezildi. Ersh-ala’ning inayiti we orunlashturishidiki putun ersh’ning hojayini bolghan Hitay we ozliridin nahayti towen turidghan yawayilar. Kong zi’chiliq telimatining alimlirining qarishiche bu hildiki yawayilarni telim terbiye bilen ozgertish mumkin, likin hazirqi hokumdarlarning neziride bolsa bundaq bir ihtimalliqmu yoq.

Tang sulalisi dewride biz tian di zhi dao digen sozni uchritimiz, tekisttiki bildurgen menisi boyiche, “ Yawayilargha ershi-ala’diki ornimizdin yeqinlishish” . “Hitay bolmighan yawayilargha muamile qilghanda nahayti mert we mihriban bolushni ugunush kirek”, deyilidu yene bir tekistte. Ohshash mahiyettiki tekistler yene dawamlishidu:
“ yer yuzidiki yashighan her qandaq janliq Impiratorning shepqitige erishidu. Ular Hitay Impiratorigha qarshiliqla qilmisa, ular hergizmu ret qelinmaydu, ershi-ala’ning padishahi bolghan Impirator oz puqralirigha we yawayilargha qarita ohshashla mihribandur”. Tang dewridiki Impirator Gao Zu’ning danishmenliri Koriyeliklernimu bu hildiki Yawayi( towen qatlam qewmi digen terminmu buning yene bir shekli) qewmler qatarigha qoshqan. “Biz” we “Ular” bilen bir-biridin ayrilghan Hitay aq-songekliri bilen hitay dihqanliri uqumi kiyinlerde tehimu tereqqi qelip, Hitayni oz ichige alghan “Bizningkiler” we hoshna yaqlarda yashighan “Bashqilar” digen basquchqa kirdi.
Gao Zu’ning danishmenliri Koriyelikler heqqide tohtulup Impiraturgha meslehet bergende: “ Huddi Qoyash Yultuzlar uchun bar bolghinidek, Hitaylar bu towen qatlam yawailiri uchun bar bolidu” digen.
Epsuslinidighinimiz, Hitaylar bezide Yawayi qewmlerni, birdin bir arzusi goyaki ershi-ela’gha hokum suriwatqan Hitay impriyesidin ozige tigishlikla makan izleshke telmuriwatqan addila bir haywangha ohshatqan. Bu yerdiki erqchiliqni inkar qelish mumkin emes. Bundin ikki milleniya burun yezilghan we taki Ching sulalisighiche yadlinip kelingen Shanhai jing ( Tagh we dengiz tezkirisi)’da, jenuptiki hitay bolmighan qewmlerni “ Insaniy bedenge we yuz chiraygha ige, likin uchar qanatlardek qaniti bar we aghzi bar janliqla”r dep teswirlise, gherpliklerni “yuzi edemge ohshaydighan char yilanlar” dep teripleydu. 7-esirdiki Impirator Tai Zong’ning meslehetchiliri Hun’lar heqqide tohtulup deyduki: “edemge ohshash bedini bar likin haywan yureklik bu edemler bizning hilimiz emes, ular kuchluk bolghanda yezilirimizgha kelip bulang talang qelishi turghanla gep, ular ajiz bolup qalghande bolsa bizge kelip boysunidu, ularning tebiyiti shundaqki, ularda toghruluqtin we bashqilarni ozige tartqudek alahidilktin soz achqili bolmaydu” Ming Impiratori Jia Ching, jenuptiki Hitay bolmighanlar heqqide qilghan sozide deyduki: “ yi we di, huddi uchar qanat we wehshi haywangha ohshaydu, ularda hichqandaq insaniy qimmet yoq” . Alastair Iain Johnston, Ming sulalisining tashqiy siyaset putuklirini tetqiq qelish jeryanida, 120’din artuq putukchi ichidin aranla birla Putukchining Mongghullar heqqide: “ insangha ohshaydu, shu seweptin ishning maliyitini we payda ziyinini bilidu” dep yazghanliqini eytip kelip , mezkur putukchiningmu ahirida : “ tebiyiti boyiche Mongghullarning Isiht we Qoylar” ikenlikige hokum qilghanliqini bayan qelidu. Kiyinki Impiriye hojjetliride hem Gherpliklermu “haywangha ohshash” dep teriplengen.
Tarihchi Yang Liensheng ozi ilan qilghan maqalisida kuchluk we dadilliq bilen , Hitaylarning ezeldinla “chetlik” ( bashqailar) digen ang sizimgha ige ikenlikini we burundinla Hitay’ni bashqa mediniyetler bilen baraber komeydighanliqini otturigha qoyup, “Yawayi” qewm dep atalghanlarning haywangha ohshitilghanliqini itirap qilghan. Yang’ning hulasisige qarighanda “ tarihning bashlanghuchidinla bundaq sizim bilen shekillengen jemiyet uchun eytqanda, “erqchiliq” hergizmu islah qilghili bolidighan bir uqum emes”. Afriqiliq oqughuchilarning hitaylar we hitay dewliti teripidin ozlirige rawa korulgen muamilige naraziliq qelish uchun elip barghan namayishlirimu bizge bu halni del hatirlitip turuptu: “hitay qiz oqughuchilirining Afriqa erkeklirining bilen qol tutushup yurushlirining ozila bu qizlarning yekke yigane terk etlishige yiterlik sewep bolalayti” dep yazide, Emmanual Hevi, 1960yillardiki Beijing’da oquwatqan Afriqa’liq oqughuchilarning beshidin otkenlirini eslep.
Amerika’da eng az bolush bilen putun dunyadiki dewletler dunyada belguluk halda terepbazliq qelidu. Biraq Hitaylarning helqara munasiwetlerde qollunup kelgen koz qarashliri uzun muddettin buyan shekillengen hitay’liq ruhining mehsuli bolush bilen, bu hil dunya qarash del Hitayning dewlet ichidiki bezi organlardin alghan kuch qudret bilen chemberches baghlanghan. Sewbei Hitay ichidiki “Biz” we “ Bashqilar” chushenjisi, Hitay we Yawayi’lar uchun ishlitilgen “Bizningkiler” we “Bashqilar” digen uqumgha zor halda medet berip kelgen.

Hitaylar bilen Barbarlar(Yawayilar) arisidiki bu hil retim taki, huddi 1771-yili Charwichi Qalmaqlar(Kalmyks) Impiraturgha sogha yollap tazim bija kelturginidek, Barbarlar Hitay hokumdarlirigha el bolghan ( gui shun) muddetkiche dawamlashqan. Ching Impiratori
Chian Long(1736-1796), Tibet buddizimigha etiqat qilidighan, hazirqi Rusiye’ning sherqiy jenubida yashaydighan Monghul eslidin bolghan Qalmaq’larnining ozlirige “beqindi” bolghanliqini ilan qilghan idi. Bu hil “derijige” erishish uchun huddi Qalmaqlardek bashqa Barbarlarmu ozlirining Hitay hokumdarlirigha “semimiy halda beqindi” bolghanliqini ipadileshke mejbur idi. Hitayche ishlitilgen “Cheng” digen soz “semimiy, sadiq” menisige kelgen bolup, normal ehwaldiki “elchilik” yaki “wakaletchilik” bilen ohshimaytti. Bu sozmu huddi samawi sozdek ohshimighan dewrlerde ohshimighan menada ishlitilgen. “ ishlarni toghra qilidighan, yeni Imporator we Hitaylarning yolidin egeshken Barbarlar bolsa semimiy barbarlar” idi. Shanu-shewketlik Hitaylar aldida Barbarlarning “peskeshliki” (abjectness) del Hitaylarning yene bir termin, yeni “hua”ni (ozgertish, ozleshturush) ishlitishige yol achti. “hua” digen bu ozgertish meqsitidiki soz kopunche “cheng” digen semimiy halda boysunush digen soz bilen bille ishlitildi. Yeni yahshi Barbarlar digenlik “semimiy halda boysunghan we ozini ozgertishke teyyar turghan Barbarlar” idi (tou cheng xiang hua). Huddi Rossiyelik Hitayshunaslar eytqandek: “semimiy boysunush” yeni “cheng” bolsa emiliyette “ozgertish” yeni “hua”ning sewebi we netijisi idi.
Ozige chushluq “ersh-ala” chushenjisi we ozlirige has bolghan qimmet qarashliri bar bolghan Barbarlar uchun bolsa Hitay siyasi gewdisi yuqarqigha zit kilidighan bir “qalpaq”ni teyyarlap qoyghan. Bu hal, Hitaylargha uzun muddet taqabil turup kelgen Turk erqidiki milletlerde uchraydighan bolup, Hitaylarning bular uchun teyyarlighan yengi qalpiqi “Jennetke yaki ersh-ala”gha qarshi turghuchilar (ni ming, resisit heavan) idi. Elwette bu hildiki boysunushni ret qilghan Barbarlar uzliksiz Hitaylarning hujimigha uchrap turatti. Barbarlar meghlup qelinghan zaman, ular “gui xun” din kiyinki yene bir derije nachar bolghan “gui xiang” katogoriyesige, yeni “ teslim bolush yoli bilen ozini tapshurghanlar” mertiwisige qoyulatti.
Ditaktizim yeni bashqilargha atadarchiliq qelish sen’iti bezide buningdinmu ilgirlep ketken. Meghlup bolghan bu asiy qewm eger ozlirini ozgertken teqdirde derijisi osturulup mukapatlandurulatti. Bular tekrar “gui xiang” katogoriyesidin “gui xun” katogoriyesige yeni Hitaylarning yolini ozi halap qobul qilghanlar tebiqisige ozgertiletti. 1771-yili Kalmaq’larning pidayiliq bilen teslim bolup tiz chokkenlikini mahtap uchurghan Ching Impiratori Chian Long, undin 25 yil kiyinla “jennetke” qarshiliq korsetken Nepal’liqlargha qattiq kayip, ahirida ularni tajawuz bilen changgiligha kirguziwalghan. Nepal padishahi bu hil “gedenkesh” qilmishi uchun, “teslim bolush peziliti bilen ozini tapshurghan” digen katogoriyediki “gui xiang” muamilisi korgen. Kiyinlerde mezkur Impirator, Katmandu padishahining qilghanliridin nahayti “chongqur okungenlikini” ipadiligen we arqidinla Nepal padishahigha rawa korgen “gui xiang” mertiwisini bir derije osturup “gui xun”ge chiqarghan. Samawiyliq qaidisi yene ozini koretken, bir kun bolmisa yene bir kun, u yoldin bolmisa bu yoldin, Hitay ordusi bashqa yawayi qewmlerni bir-birlep boysundurishi kirek idi.

Yengi Hitay Sulalisi oz terrotoriyesini merkez qilghan halda dunyani oz hayishi boyiche orunlashturidighan 4 hil tipik bir nizamlar belgulep chiqqan. Bu 4 nizam hitayning ichi siyasettin tashqiy siyasetkiche, yeni Hitayning oz ichide “biz” we “Ular” perqini pikishturush arqiliq tashqiy siyasette bolsa Hitay bilen qalaq milletler, yeni “Bizlerdin” bilen “Bashqilar” otturisidiki munasiwetlerni kapaletke ige qelishni kozligen. Aldi bilen yengi hokumran Hitayning ichki qismidiki ozige tewe ziminda her hil doktirin(ana siyasi eqim yaki siyasi prinsip)larni, teshkily kontrolluqni nahayti qattiq tutush arqiliq, her hil ajizliqlarning, asiyliq(heterodoxcy)larning we siyasi qalaymiqanchiliqlardin biheter haletke kilidu.
Hitayni merkez qilip sozulghan Ikkinji rayon belwighi bolsa, huddi 7-qesimda tohtalghandek Hitayning sirtqi qismidiki rayon belwighi bolup, yengi Hitay hokumranliri, bu rayunlar tewesidiki shimal we gherp belwighigha jaylashqani charwichi qewmlerdin kilidighan eskiri jehettiki hiyim heterni tesirsiz we kuchsiz halda tutush uchun qolidin kilidighan barliq amallarni qollunushni hergiz untumighan. Bu rayunlar Mongholiye, Tibet we Turkistanni oz ichige alidu. Bu ikkinji belwagh uchun qoral kuchini ishqa selish hadisisi nahayti kop uchraydu.
3- rayon belwighi bolsa, Hitayning oz kengeymichilikini kapaletke ige qelip bolghandin kiyin sulale Impiriyesining siyasi imtiyaz dairisini kengeytidighan belwagh bolup, Koriye we Wiytnam qatarliqlar bu belwaghqa kiridu. Ming Impiratori Koriye Padishasining buddizimgha qizziqiwatqanliqi hewirini anglap, huddi baligha shepqet korsetken dada’gha ohshash hal ehwal sorap ketken. Halbuki eyni Impirator, taki 939-yilidin bashlap heli esirlerdin buyan musteqqilliqtin nepes eliwatqan Wiytnamgha kelgende bundaq heyrhaliqni esigimu elip qoymighan idi. Wiytnamni qaytidin zil-zilige kelturush uchun qollanghan kop hil yollar kargha kelmigendin kiyin, bolupmu 1405-yili Hitay Impiratori Wiytnam teripidin ret qelinghandin kiyin, Wiytnamgha qaritip esker ewertilgen.

Yene shundaqtimu Ming ordusi bir qolida “peziletlik idare qelish”ni egiz koturiwilip, yene bir tereptin, yene bir qoli bilen Wiytnamliqqa mush etishni dawam qildi. Her qetim Hitay Wiytnam’gh tajawuz qilghinida ilan qilinip kelginige ohshash shu qetimmu:
“Annam(shimaliy Wiytnam helqi) helqining hemmisi mening oz ewladimgha ohshaydu” digen padishah petiwaliri yangrashqa bashlidi. Impirator ozining Wiytamgha esker ewetishige sewep bolghan Wiytam’ning asiy hokumranigha kayighan halda, “ u, oz helqighe cheksiz zulum salghini uchun helqler chish terniqighiche uninggha ochmen boldi, Ersh-ala’ning rohliri buningha taqet qelip turalmaytti” digen. Impirator yene yolgha chiqqan oz qoshunigha qarap: “ siler u yerdiki insanlarning chekken zulumlirini we dert oqubetlirini yenggillirish uchun kitip barisiler, bu ishlar hergiz kichikmesliki kirek” dep emir Bergen. Gerche yuzminglarche Wiytnamliq olturulgen bolsimu, Hitay tehiche Wiytnamda. Oz ornini tikliyeligini yoq.

Hitay tarihchiliri tehiche, burunlarda kopligen Impiratorlar teripidin “jazalandurulghan” we “tinjitilghan” gherbiy-jenuptiki Yunnan we Wiytnam qatarliq rayunlargha qarita jahilliq we ighwagerlik en-enisi bilen terep tutiwatidu. Uningdinmu eghir bolghini taki 19-esirdiki Fransuz hokumranliqi mezgillirighiche Hitay resmi emeldarliri Wiytanmi Hitayning bir parchisi qelip sozleytti we “sogha salam yollash” bilen igimenlikni perqlendurmeytti. 2002-yilida, Shanxi’ning Xi’an sheridiki Shanxi Tarihi Muziyhanisida “Wiytnam” nami bilen qoyulghan kozgezmide, “ tehi yeqinqi 200 yilghiche Wiytnam Hitayning bir parchisi bolup, taki hazirghiche Wiytnam helqining oyliride Hitayche yeziqlar ishlitilmekte” deyilgen. Bu jumlining ahirqi qismi qesten we heddidin ashqan halda Wiytnamliqlar bilen Wiytnam’diki Hitaylarni ohshash ramkigha mejburiy yerleshturgen. Kishini heyran qalduridighini yengidin yetishiwatqan Hitay osmurliri Hitaylarning Wiytnam we bashqa hoshnilirini kontrol astida tutush uchun, u yerde sadir qilghan qirghinchiliqi, tajawuzchiliqi bilen tolghan uzun-uzun hitay hatirliri heqqide hich birnime bilmeydu.

Her bir Hitay hokumdarining Dunyani orunlashturushtiki 4-wezipisi bolsa, Hitayning samawiy hiyalidiki ozlirige namelumraq bolghan abistrakitni bir jay tepip chiqish bolup, bu bu rayon belwaghlirigha gherbiy dengiz , jenubiy okyanlar, sherqiy jenubiy asiyadiki arallar we hetta Yawrupalar kiridu. Chunki bu hildiki hiyaliy jaylar Hitay uchun tehdit elip kelmigen bolghachqa hitayning bu rayunlargha nisbeten unchilik iradisimu kuchluk emes idi. Likin bu rayunlarnimu samawiy nizam boyiche belguluk bir ret tertipke kirguzmey turup, Hitay Impiratorliri hergizmu ersh-ala’ning oghli hisaplanmaytti.
Ming Impiratori Zhu Yuanzhang 1372-yilidiki permanida deyduki: “ gherbiy okyandiki rayunlar uzaq rayunlar dep toghra eytilghan. Ular bizge kelse dengiz arqiliqla kileleydighan bolghachqa ularning yetip kilish yil-aylirini hisapliyalishi bekmu qeyin ish. shunga ularni keldi digendimu, ozimizning mulayim halda kelgenni mertlik bilen yolgha selish prinsipimiz boyiche ulargha muamile qelimiz” . ohshash pozitsiye Beijing’ning 1950-yillardiki Afriqa we bashqa 3-dunya dewletlirige tutqan tekebbur muamilisge qanchilik ohshighan-he.
Omumen, Sulalilerning deslepki chaghliridin bashlapla dunyani orunlashturushtiki merkezdin uzaqqa qaritilghan bu 4 turluk nizam az bolsun kop bolsun yolgha qoyulup keldi. Ahirgha kelgende yeni kiyinki sulale dewrige kelgende, bu dunyani orunlashturush nizamliri parchilinishqa bashlidi. Bu hal nahayti mohim bolup, kiyinki baplarda buning ehmiyiti heqqide tohtilimiz. Neziriye bilen emiliyet otturisidiki yochuqni bir terep qelish koreshleri yengilinip turghan bolsimu, likin Hitaylar bilen “Barbarlar” ning turmush adetliridki ohshashmasliq barghansiri otkurlishiwatidu.

Shimaly Mongholiye etraplirida yiltiz tartqan Kochmen Charwichi Hunlar bilen qandaq muamile qelis heqqidiki talash-tartish yazmiliri qedimqi Hitay Ordusi arhiplirida koplep uchraydu. Bir zamanlarda atliq qoshunni we Ishtanni ijat qelip tarihqa miras qaldurghan Hunlar Altay tilida sozleydighan we Shamanizimgha itiqat qilidighan helqler idi. Miladining ahriqi esirliride maddi kuch jehettin Hunlar Hitaylardin qilishmaytti. Hunlarning tengriquti Batur Tengriqut (Kitapta Maodun dep elinghan) zamanida, Cheng Jing eyni waqittiki Hitay Padishahigha nida qelip, “hichkimmu Hunlargha qarshi herket qilmasliqi kirek, Hunlar wehshi haywan topliridek bir arigha toplushalaydu we derhal qushlargha ohshash etrapni qapliyalaydu, ularni qoghlap tutush huddi birawning oz sayisini qoghlap tutushtekla bir ish. Eger siz hazir Hunlargha hujum qilimen deydikensiz, ozingizning tekebburliqingizgha qarimay eghir chiqimgha uchrishingizdin ensireymen” digen idi. Chin-Han sulalisi dewride qachanki bu hil yalwurushlar ret qelinghan bolsa, Hitaylarning aqiwitimu husran bilen ayaghlashqan. Hitay hokumranlirining Bijiriksiz hakawurluqliri peqetla oz beshigha balayi apet elip kelgen halas.

Hitay Impiriyesini bashqilar bilen quda-bajiliq munasiwiti bilen baghlashqa mahir bolghan Hitay sulaliri Bezide Tibetlikler, Muslimanlar we bashqa gherplik helqler bilen bolghan tashqiy alaqiliride, eger urush qelishqa chiqish qilalmaydighan ehwalda ozini mudapiye qelish uchun qiz berish usulini ishlitip kelgen. Likin Hitaylar bu hil atalmish “zakas qelish” bilen bolsimu ikki terep baraberlik munasiwiti ustige qurulghan toy ehdinamisige “ershi-ala”ning oghligha qelinghan haqaret dep qarap hich emel qilmighan. Bugunning HKP tarihchiliri bu toyni kelturup chiqarghan ikki terep arisidiki baraberlik derijisini we hetta Hitaylar bilen Hitay chigrasi sirtidiki Hitay bolmighan bu milletler arisidiki diplomatik munasiwet katogoriyesige kiridighan bundaq riyalliqnimu inkar qelishqa petiniwatidu. “Bu hil Toy ehdinamiliri”, dep yazidu Xiao Zhixing, “Memlikitimiz helqi arisidiki hemkarliqni ilgiri surgen” . u yene Tang sulalisi tarihliridiki Toy kilishimnamilirni misal qelip turup, bu hil orunlashturushning “ ezeldin bir aile bolghan helqler otturisidiki retimni qandaq kuchlendurgenlikini, we bu hil tohtamnamiler netijiside wetenning birlikining ilgiri surulgenlikini” eytidu.

Tarihi hatiriler yene Uyghurlar we Tibetlikler nahayti kuchluk bolghan ehwalda, ashkara halda bu hildiki toy kilishimnamilirige qarshi chiqalmighan Hitay ordusining qandaqlarche oyun oynighanliqini iniq korsutup turidu. Hitay bolmighan bashqa milletlerge yatliq qelishqa berilgen 21 Hitay melikisi ichidin yalghuz 3 nepirila heqiqi Hitay Impiratorlirining qezi bolup qalghanliri sahta idi. 658-yili Tibetliklet Hitaydin qiz telep qilghanda, Hitaylar 10 nechche yillap bu ishni bir amal qelip keynige tartqan. 702-yiligha kelgende Hanish Wu (Hitay tarihidiki padishahliq tehtige chiqalighan birdin bir ayal padishah) bu toy telipige prinsip jehettin qoshulghan. Likin Tibetliklerning tohtawsiz besimi bilen Hitaylar 706-yili “melike”tallashqa tutush qilghan. Tibetliklerge mezkur melikining Impirator Gao Zong’ning newrisining qizi ikenliki we padishahning bu qizni bir qolluq bilen terbiyligenligi eytilghan bolsimu, bularning hemmisi yalghan idi. Shundaqtimu Hitaylar yolgha chiqqan melike kelin bilen Hitay Impiratori arisida hoshlishish murasimi otkuzgen hetta ordu’ning mehsus shairlirimu mezkur peytni shiirleshturush uchun teyyar turghan.

Belguluk derijide Hitay dewlitining pezilet bilen bashqurulghanliqini we yawayi qewmni bashqurush uchunmu qattiq qolluq’ning kirek bolghanliqini eytishimiz mumkin. Emiliyette klassik Kong Zi telimatida bolghan Zuozhuan’de: “ pezilet arqiliq Hitay padishahliqidiki helqler yahshi hewer elinidu, jazalash bilen her tereptiki yawayi qewmler idare qelinidu” dep yezilghan. Del yuqarqi Toy ehdinamiliri ikki terepni baghlaydighan belguluk kilishimnamilerge we baraberlikke asaslanghanliqi sewebidin, pezilet arqiliq dewlet bashqurush bilen qilich arqiliq dewlet bashqurushning arisidiki nahayti rahetsizlik peyda qilighuchi bir usul idi. Chunki Hitay Hokumranliri teripidin etraptiki bu qewmlerning hemmizi tigidinla Hitay hakimiyitige tewe hisaplinatti.

Hitaylarning Dunyani orunlashturush funkitsiyesi taki Chin sulalisghiche nahayti ewjige koturulgen bolsimu, likin Han sulalisidin bashlap dewletke has bolghan “hemmige qadir” bolush, “hemmidin ustun” turush we hakimiyet yurguzush qatarliq roller barghansiri Kong Zi telimatidin yetishken aqsongeklerge qarap chechilishqa bashlidi. Bu yetishken “junzi” (yeni Peziletlik tebiqe)lermu dunyani orunlashturushta rol alghili bashlidi. Sundaq qelip Hitaylar (Hua) bilen Yawayi(yi)lar arisida tehimu roshen bir tosaq shekillengen boldi. Peziletlik tebiqe mahaiyet jehettin del Kongzi telimatidin uning mektepliridin kelip chiqatti, sundaq bolghini uchun bularmu del klassik hitay zihniyiti bilen terbiylinetti, shu seweptin ularning zihniyiti boyiche “Barbar”lar Hitaylargha yenila “Ersh” ning igisige qarighandek tazim qelishi we bu Barbarlar qurghan dewletning Hitay ordusi bilen bolghan munasiwitimu del “beqindichiliq” munasiwitin eship ketmesliki kirek idi.

Mahiyetttin qarighinimizda dimekki Hitay dewletliri hichqachan diplomatiye siyasi yolgha qoyup baqmighan, del eksiche tashqiy siyaset nizamini “hemmining beshini seliaydighan atidarchiliq” asasidiki ichki siyasyetning bir uzandisi dep muamile qelip kelgen. Hitay hanedanliridiki “Biz” we “Ular” ikkiyuzlimilikidiki peqler Yawrupadiki “Hanidan” + Han jemeti we iningdin kiyinki puqra munasiwitige yeqinraq kelgen bolsimu, likin Hitaylar neziridiki Hitay bolmighanlargha qaratqan muamilidiki perqliqler nahayti otkur hisaplinidu. Sunglashqa bezide Hitaylar ozidin kuchluk bolghanlargha siyasi ustunlukni tartquzup qoyghan waqitlar kop uchraydu. Heyran qalarliqi Hitaylar bashqurghan Hitay bolmighan rayunlargha qarita hichqachan mediniy jehettin ustunluk insha qilalmighan.

Barbar dep qaralghanlarning gunahi zadi nime idi? Eslide ular jaylashqan yaylaqlar del Hitaygha yuquridin qarap turghan zimin parchisi bolup, bu yerlerdimu hitaylarning normal teriqchiliq bilen shughullunushi Hitay siyasi gewdisi teripidin insanlarning eng normal heqqi dep qarilatti. Shunglashqa Hitay tarihi wesiqeliride Barbar’larning bu heqte her hil usullardin yenggillik bilen agahlandurulghanliqi yezilidu. Dimekki buningdin chiqip turghinidek bu Barbarlar eslide Hitaylarning dunya qarishini qobul qilmighan. Mening shehsi chushenjem shuki, Hitaylar noqtisidin qarighanda Barbar’larning hitay bilen bolghan ziddiyitidiki asasliq amil del, “dewlet” we uninggha boysunushqa yaritilghan “Aile” uqumi asasidiki Hitay dewlitining hemmige “atidarchiliq” qelish hayishigha qarshi Barbarlarning bash kotergenliki bilen munasiwetlik. Sewebi, eger sen “ata-ana” shepqitidiki dewlet’ning balisi bolmisang, sen daima mesile tughdurup turisen, we hich bolmighanda sen bu ailige tewe bolalmaysen digen gep.

Hitayning ammiwi engida Merkez’de boluh we cheksiz chigra chushenjisi chongqur yiltiz tartqan. Bu hil oz-ozini merkezde koridighan ang burunqi Rim Impiriyesining ozini hemmining merkizi dep qaraydighan chushenje shekli bilen qiyashlinishi mumkin. Taki MB’qi 1000-yillardin bashlap Hitayning beshini aghritip kelgen Shimaldiki charwichi qewmlerde bolsa dunyani “sen” we “Biz” dep qaraydighan chushenje shekli mewjut bolup baqmighan. Ularning hokumet bashqurush nizami herketchenliq qarishi ustige insha qelinghan. Shunglashqa bu qewmler bilen Hitaylar arisidin ottura yolni tepish bekmu qeyin. Shu seweptin Hitaylar shunchilik uzaq zamandin buyan charwichi qewmler yashighan bu yaylaq sahasigha ozining turmush sheklini singdurelmigen bolsa Charwchi kochmen qewmlermu Hitayni muwapiq shekilde basturup alalmayla qalmastin, yene Hitay mediniyitining az kop tesiridin ozlirini qachuridighan unumluk bir yolmu tapalmighan.

Ahirida, Manju’larning hitaylar bilen berish-kelishi jeryanidimu Hitaylarning zihniyitidiki siyasi sistima yene funkitsiyesini dawam qiliwerdi. Hitay mediniyiti we Hitay siyasi gewdiside koplep ozgurush yuz berip bezi tengshilishler elip berildi we waqitning otushi bilen hazir bizge belingen Hitay (Zhongguo) digen dewlet barliqqa keldi. Shundaqtimu Hitay (Zhonguo) digen soz 19-esirge kelgende andin dewlet nami supitide ishlitilishke bashlidi. Shundaq bolishigha qarimay yene Hitay digen bu sozning qedimiyliqi, hich ozgermigenliki, nisbeten birlikke kelgenliki we uzliksizkliki yene bir sirliq tipishmaqtin ibaret.