YIRAK ELLERDIN ANA YURTKA YENE SALAM

Ahmet Isyan

 2001-Yili Aprel, Interlaken, Xwitsariye
 

Kaqandur bir waklarda birawning yirak ellerde turup wetenge,helkimge yolligan qongkur salimini okup heli bir waklargiqe qigix hiyallarga petip yurginim tehi esimde.U del mening emdila jemiyetke kedem koyup,ak-karini perk etixke we nurgun mesililer ustide ihtiyarsiz oylunuxka baxligan wakitlirim bolgaqka,bu "salam" bir jehettin yurigimni ezip meni kattik azapligan bolsa,yene bir tereptin iqimde bir hil nepret oti yakkan idi,qunki gerqe uningdiki bezi kozkarax we yekunler idiyemdin otken bolsimu,lekin az bolmigan soz-ibariler mening kiqikimdin millitim togrisida qikargan yekunlirim bilen tuptin zit idi. Xundin keyin mende kandaktur bir nimini eniklax,ozemni hekiki tonux istigi tugulgan idi.Kiqikimdin xekillengen mijezim bolsa kerek,ezeldin birawning soz-pikrige koxulalmisam haman hekiket bilen koprak uqruxup,emeliyet arkilik uningga reddiye berixke, imkankeder toluk ispat korsutup uni kayil kilixka tirixattim. Hizmetke katnixip birkanqe yillardin keyin ozemning nekeder ajizlikim,igelligen bilimlirimning nekeder yetersizlikini hes kilip,mende qet`ellerge qikip bilim axurux istiki tugulgan idi.Heliki "salam" bu irademni tehimu kuqeytiwetti. "Tiliseng taparsen" digendek,bu purset ahiri mangimu keldi,xuning bilen ozemni hekiki tonux sepirini baxliwettim... ...

Qet`ellerde okuxta qet tili aldinki xert bolgaq,Malaysiada aldi bilen 6 aylik En`gilizqe kursta okudum. Kiqikimdin til uginixke bek kizikattim,bolupmu En`gilizqe uginixni bekmu arzulayttim. Emma meyli ottura-baxlan`guq mekteplerde we yaki aliy mektepte bolsun, bizge bu purset yok idi. Manga ohxax tilga kizikidigan bezi sawakdaxlirim ali mektepte waktimizda okutkuqilarga yalwurup yurup En`giliz tili fakolteti siniplirida yandin ders anglax pursitini kolga kelturup,ozlirining tirixqanliki bilen En`giliz tili kespide okuwatkan okuguqilarnimu besip quxkenliki,ular iqide birsining hetta Beijing xehri boyiqe otkuzulgen En`gilizqe 6-derijilik sewiye imtihanida birinqi bolup nurgun kixilerni heyran kaldurganliki, bu hekte "Beijing Geziti"ning 1-betide mehsus hewermu berilgenliki enik esimde. Mende ularda bar ang sewiye we geyret bolmigaqka En`gilizqini hiq bilmeydigan halette Malaysiadiki okuxumni baxligan idim. Sinipimizda dunyaning her yerliridin kelgen okuguqilar bar bolup,mutlek kop kismi Zhongguodin yukuri diplom uqun okuxka kelgen okuguqilar idi. Kop sandikiliri aliy mektep sewiyesige ige bolup,yengi okux baxlanganda ularning mutlek kop kismining En`gilizqe tilda helila rawan sozlixeleydiganlikini korup beximga gem quxken idi, qunki men peketla sozliyelmeyttim,men Xinjiangdin kelgen birla Uygur bolgaqka baxkilarga yaman tesir berip koyuxtin bekla korkattim.Biz katnaxkan bu 6 aylik kurs En`gilizqini merkezlexturup tez ugitix kursi bolup,bu kurstin keyin okuguqilar aspirantlikni En`gilizqida okux sewiyesige yetixi xert idi,xunga sinipimizdiki okuguqilarning hemmisi digudek En`gilizqini pixxiklaxni mekset kilatti. Bezide zimmemdiki yukning nekeder egirlikini oylisam ozemmu ensirep kalattim,lekin manga tirixip ugenmektin baxka yol yok idi.

Malaysiada her kuni digudek dawam kilidigan 30 giradustin yukuri nem-issik we dimik hawa uginixke paydisiz bolsimu, sinipta kongul koyup ders angligandin baxka,box waklirimda guzel Malaysianing danglik sayahet noktilirini sayahet kilixning orniga xamaldurguqning astida olturup ketirkinip uginixni izqil dawam kildim.Okux baxlinip 2 aygiqe gerqe igelligen sozlukum bekla az bolgaqka derste kop kiynalgan bolsammu,lekin En`gilizqini olqemlik okuxta muellim daim meni baxkilarga ulge kilip korsitetti. U men bilen birkanqe ketim mungduxup, ygurlarning ehwalini birkur igelligendin keyin:" Siler Uygurlar Zhongguodin kelgen baxka millettikilerge ohximaydikensiler,silerning intunatsiye kilixinglar alahide yahxi,tilni ozlexturuxinglar nahayiti tezken,silerde til uginixte alahide talant bar diyixke bolidiken" dedi. Muellimning mediti, sawakdaxlirimning hedep mahtap turtke boluxi we ozemning tirixixi netijiside bara-bara siniptikilerning sewiyisige yetixiwaldim,hetta bezilirini besip quxtum, 6 aylik kurs tamamlan`ganda sinip boyiqe omomiy netijide 2-boldum. Okux tamamlax murasimida muellim kolumni qing sikip turup: "Men xunqe yil til okutux bilen xugullandim,emma ezeldin sendek 6 ayda bu murekkep tilni xu keder tez igelligen okuguqini kormigen idim,men sendek okuguqini okutkinimdin pehirlinimen,xundakla tehimu kop Uygur okuguqilarning bizge kelip okuxini umit kilimen" dedi.

Turup oylap kaldim:Kerindaxlirim iqide ozemni etrapimdikilerge selixtursam tilga algidek hiqnimem yok bir ademmen, okuwatkan qaglardimu sawagdaxlirim iqide ekillikler kataridin orun alalmayttim, hizmetke qikkandin keyinmu hiqkandak bir netije kazinalmidim.Ilgiri nimixkidu ozemni bek towen qaglayttim,qet`ellerde okup ajayip utuk kazinip kaytip kelgen yaxlirimiz, hetta birkanqe balining anisi turup qette okup doktorluktin yukuri unwan elip kaytip kelgen xereplik anilirimizni ziyaret kilginimda ularni bizdin birkanqe pelle ustun turidigan tugma talantliklar dep karayttim,bezilerning"bizdin bundak ademlerning qikmigi tes,milyondin birersi qiksa qong gep" digen gepliri mingemde ornap kalgan idi,emma bizni kandaktur "ang sewiyesi towen, medeniyetsiz, meynet" kilip teswirligenlerni korsem kuyka qeqim tik turatti,ularga derhal reddiye berixke tirixattim.Qunki mening kiqikimdin his kilginim boyiqe eytkanda,biz ekillik,pakizlikni hemmidin ela bilidigan,ak kongul, mehriban, medeniyetlik millet iduk,bularning hemmisi mening emeliyetlerdin qikargan hulasem idi. Meyli baxlanguq-ottura mektep, meyli Beijingda ali mektepte okuwatkan waklirim bolsun,we yaki ahbarat saheside 10 yildek ixligen mezgilde bolsun, ozimizning ekil-idrek we baxka jehetlerde baxkilardin hergiz towen turmaydiganlikimizni izqil hes kilip kelgen idim, lekin nimixkidu arimizda bir hil quxkunluk,ozimizni quxurux idiyisining xekillinip keliwatkanlikini korup iqim puxatti,demim sikilatti. Ali mektepte waktimizda memliket boyiqe birtutax imtihanga katnixip, herkaysi olkilerdin tallinip kelgen serhil okuguqilar bilen bir sinipta okup teng rikabetlixip korupmu ozimizning hiqkimdin towen turmaydiganlikimizni, hetta heli-heli artukqiliklirimizning barlikini hes kilgan iduk. Muellim hetta barlik okuguqilar aldida bizdiki bezi netijisi alahide yahxi bolganlarni pat-pat mahtap turatti. Axu netijilik okugan sawakdaxlirimning mutlek kop kismi hazir towen katlamlarda,qet-yaka yezilarda addiy hizmet bilen xugulliniwatidu,ularning ottek okugusi bolsimu mendek gayiptin ke! p kalgan bu ajayip pursetke erixelixi tolimu tes hetta mumkin emes idi. Malaysiada pakize,azade sinipta olturup,etrapimda olturganlar iqide az
bolmiganlarning xunqe kop okux puli tolep kelipmu pursetni qing tutup ogenmey,eksinqe tagmu-tag,bagmu-bag oynap yurgenliki, hetta derskimu toluk katnaxmaydiganlikini korup heyran bolganindim,ular 6 aylik kurska toligen pulni heliki sawakdaxlirim 10 yilda iktisat kilalmaytti. Keyinqe ularning bay aililerning perzentliri ikenlikini bildim,beziliridin gep sorisam ular hetta bunqilik pulning kolining kiri ikenlikini eytixip gidiyixti, ularga iqimde mingni lenet kilgan idim. Isit! Exu yarimaslarning ornida heliki sawakdaxlirim muxu pursetke erixeligen bolsa idi-he?! Mendek hamaket jenimda xunqilik netijige erixeligen yerde,ular bu okux yolida qongkurlap mengip tonulgan doktor,alimlardin bop kelixi tamamen mumkin idigu?! Ular nimixka bu pursetke erixelmidi? Heliki kaltekqimiz oz salimida eytkinidek kunde pakiz yuyunup,qirayida mejburi kulke yugrutup "medeniyetlik" halette yurmigini uqunmu? Bu kaltekqimiz ixning hekiki mahiyitini toluk tonup yetelmigenmu yaki bilip turup diyixke tili kiskilik kilganmu? Meningqe kargularqe qalwakigandin sukut yahxirak.

En`gilizqe kursni tamamligandin keyin internetta Xwitsariyediki bir ali mektepte aspirantlikta okux togrisida alakilixip ijabiy jawapka erixtim. Xwitsariyege mengix aldida,uzundin seginip keliwatkan ayalim-balam bilen bir koruxiwelip mengix meksitide ularni Malaysiada bille sayahet kilixka teklip kildim.Ular ilgiri qetke qikip bakmiganidi, xunga ularga hemme nerse kizikarlik hem yengi tuyulatti, menmu bu yerge kelip bax tikip oginixtin baxkini bilmeyla 6 ayni otkuziwetkeqke, ular bilen teng Malaysiani togrisiga kesip sayahet kilix sepiride bu guzel, terekkiyati Asiyada helila aldida turidigan dolet bilen tonuxuxka baxligan idim. Deslep Malaysiaga kelgen waklirimda, bu yerdiki yengi pen-tehnikiga tayinip kolga kelturulgen ajayip terekkiyat netijiliri, xeherlirining ademning mesligini kelturgidek derijide pakize-retlik ikenliki, guzel menzirilik jaylirining kilqe buzgunqilikka uqrimigan halda ajayip tebii saklinip kalganlikini korup yerlik milletlerge apirin okugan hemde ularni kandaktur bir hil ekil-idrekke bay, ehlak-peziletlik, alga intilix rohi kuqluk millet boluxi qokum, dep kiyas kilganidim. Mende ozimizni baxkilarga bir selixturup korux idiyisi hokum surgeq, ularning hemme ixiga dikket kilixni izqil unutmiganidim. Men yatkan okuguqilar yatak binasida yatidigan okuguqilarning tengdin tolisi yerlik okuguqilar idi, ularning mutlek kop kismi musulman bolgaq arilikimiz tezla yekinlaxti. Ularning hemmisila digudek kara ng bolup, nahayiti edep-ehlaklik idi, kop kismi hazirki weziyette eng ilgar pen hisaplinidigan kompiyotir tehnikisi kespide okuytti, hemmisiningla digudek xehsi kompiyoturi bar idi. Ular penniy intilix bilen diniy ehlakni nahayiti yahxi birlexturgen bolup, kompiyoturga kuqluk hewes kilgandin baxka 5 wak namaznimu ket`i untup kalmaytti, ayal-kizliri musulmanlarga has qiraylik romal artip ajayip guzel,pakize,retlik yuretti, mekteplermu hergiz namaz waktiga togrilap ders orunlaxturmaytti. Purset qiksila ularning yatikiga kirip, ular bilen Malay millitining tarihi we buguni, Malaysia,ilim-pen,du! nya weziyiti, Uygurlar... togrisida mungdixattim, kompiyotir aldida olturup ozem uginiwalgan azgina kompiyotir bilimlirini toluklax meksitide ulardin kompiyotir uginettim, arilap ularning beziliri meni oylirige teklip kilip, yerlikler bilen yenimu yahxirak tonuxux pursitige ige kilatti, ularning yerlirige gilem selingan,tamliri qiraylik nekixlengen,tam bulungliriga huxpurak texteklik guller koyulgan,ixiktin kirixtila ademge bir hil guzellik we pakizilikni hes kildurudugan oylirige kirginimde ozemni bir mehriban Uygurning oyige kirip kalgandek hes kilattim, ularning mezilik taamliri we tamak sorunidiki kaide-yosunlirimu bizningkidin hiq perklenmeytti.Bir ketim sinipimizdiki Sichuandin kelgen bir sawakdixim bilen teklip boyiqe bir Malay dostimizning oyige tamakka barduk, ixiktin kire-kirmeyla bu sawakdixim manga:" Men Xinjiangga kep kaldimmu kandak? Ularning oyliri siler Uygurlarningkige ohxaxla pakize,retlikken,bu oylerning bezilixi silerningkige nimedigen ohxigan-he?!" dep heyranlikini bildurgenidi. Keyinqe uksam u 3 yil ilgiri Xinjiangga sayahetke barganiken. Mektiwimiz uyuxturgan birkanqe ketimlik ekiskursiyede Malaysiadiki yukuri pen-tehnikilik mehsulatlar zawutlirining ixlepqikirix ehwali bilen tonuxtuk, men sinip baxliki bolgaq texkilliguqi bolux supitim bilen bu yerlerdiki kutiwalguqi hadimlar bilen koprak mungdixix pursitige ige idim,bu jeryandimu ozem kizikidigan nurgun soallarga jawap aldim.

Malaysiada manga eng qongkur tesir kaldurgan xehs Doktor Yultuz hanim boldi, qet`elde tugulup osup,ilim-pen bilen xugulliniwatkiniga uzun yillar bolgan bu ijtimai penler alimi ozining bir Uygur perzenti ikenlikini baxtin-ahir untup kalmigan idi,men okuwatkan mezgilde Yultuz hanim Malaysia maarip tarmaklirining hawalisi boyiqe baxlanguq mektepler birtutax kollunidigan til-edebiyat derslik kitawini kaytidin tuzup qikix hizmiti bilen jiddi xugulliniwatkan bolup,1-yilliktin 5-yillikkiqe siniplarning okutux kitawini yezixni tamamlap,6-yillikning derslikini bax qokurup yeziwatkaniken. U gerqe xunqe aldirax bolsimu, wetendin bir Uygur kerindixining okuxka kelginini anglap maxinisi bilen meni alahide teklip kilip kelgen hem hexemetlik daqisida meni Uygurlarning en«eniwi tamiki polo bilen mehman kilgan idi. Xundin keyin Yultuz hanim meni pat-pat yoklap turdi hem her jehettin halimdin hewer elip turdi,menmu uning box waklirida oyige berip tagdin-bagdin paranglixip iq puxukumni qikirip kelettim.U daim manga:" Biz Uygurlardin qikkan danglik xehsler kop emes, emma bu bizning kandaktur kalak milletlerdin ikenlikimizdin derek bermeydu, bizde qaqrap turgan tugma ekil-idrek bar, xunisi turluk obektip sewepler tupeylidin bizning pen-medeniyitimiz digendek terekkiy kilalmaywatidu. Men xunqe yillardin beri millitimizning kelgusige izqil umitlik karap keliwatimen, ixinimenki bizningmu kaytidin gullinidigan dewrlirimiz yene kelidu!"deytti. Uning 40 neqqe yillik hayatidin hulasiliganliri mening taxki dunya we ozimiz bilen yenimu qongkurrak tonuxuxumda heli zor rol oyniganidi...

Ayalim,balam bilen kilgan bir aylik sayahitimiz nahayiti kongulluk boldi.Ayalim ali mektep terbiyesi korgen,tipik qiraylik Uygur kizliridin bolup, nowette Uygur kizlirida egir derijide hokum suruwatkan qirayga karap baha berix, taxki kiyapetke karap muamile kilix idiyisi uningdimu bar idi. Sayahitimiz baxlinip uzun bolmay u manga :" wiyey, bu yerning hekliri nime digen korumsiz? Jugi kiqik hem karamatak... Ular bu guzel doletni kandakmu kurup qikkandu? Hudayim biz Uygurlarni hejepmu supetlik yaritiptiken,pehirlensek bolgudek" digenidi, xu qagda birwaklarda ikkimizning oyde olturup:" Biz Uygurlarda hazir dunyadiki ilgar milletler bilen selixturaligidek peket qirayimizla kaldi" diyixkinimiz esimge kelip kulupla koyganidim. Xundak, bizde hekiketen allah ata kilgan tebii guzellik bar,emma u hiqkaqan bizge destek bolalmigan, hazirkidek terekkiyatni birdin-bir olqem kilidigan rikabet dewride bezide u kismen ekilsiz kixilirimizning tuyuk yollarga kirip kelixigimu sewep boliwatidu,biz hem bezi tez terekkiy kiliwatk an milletlerning barganseri hosun tuzep qirayliklixip ketiwatkanlikigimu dikket kiliximiz kerek. Undakta bizning pen-maaripimiz terekkiy kiliwatamdu? Bizde hazirki zamanga mas keleligudek yeterlik ekil-paraset barmu? Buning jawabi enik, yekinki yillardin buyan bizning pen-maaripimizdimu ajayip yuksilixlerning boluwatkanliki hemmimizge ayan,bizdiki ekil-parasetmu hiqkimdin kelixmaydu! Xunisi bizning terekkiyatimiz baxkilarning keynide keliwatidu,pen-maaripimizning terekkiyati hazirki uqur dewrining terekkiyat kedimige yetixelmeywatidu, bizning ilgar milletler bilen bolgan perkimiz barganseri qongiyip ketiwatidu... Bu bax tartip bolmaydigan hekiket. Buningdin sewep izdigende ozimizdiki buningga asasiy sewep bolalmaydigan ajizliklirimizni korsutup,ozimizni ekilsiz,meynet,quxkun kilip teswirlep bezi duxmenlik ekimlirining senimige usul oynimastin,hemmimizge ayan bolgan obektip seweplerni kozde tutiximiz kerek.Herkandak bir milletning gullinidigan we ajizlixidigan, belgilik tarihiy qeklimilerge uqraydiga! n dewri bolidu. Biz tarihtin buyan xunqe xanlik medeniyetlerni yaritip,insanlar medeniyitining terekkiyatiga tegixlik tohpimizni koxup kelgen medeniyetlik milletmiz, hazirmu dunya sehnisige elip qikaligudek yengiliklirimiz bar,bizdiki ekil-paraset belgilik sewepler tupeylidin ajizlap kalgini yok.Xundak iken bizning bezi tetur ekimlarning tesirige uqrap ozimizni quxkunlexturuximiz putunley ekilsizlik hem orunsiz.Turpandiki bir addiy yeza okutkuqisining hiqkimge tayanmay ayropilan yasap qikkanlikini angligan bolgiyttingiz? Dunyada ozini "pelek xahi" atiwalgan gerplikni kim yengdi? Hazirki zaman eng yengi tehnikisi bolgan Internet torida Uygurlarning oz yezikida behozur uqur almaxturiwatkanlikini bilemsiz? Hazirki dunyada "12 mukam"dek mukemmel,xanlik sen`et g hirini tapalamsiz? Finlandiye, Xwitsiyege ohxax medeniyiti yuksek terekkiy kilgan Yawropa doletlirining "Zhongguoning bulbuli" dep nam algan Kexker kizi Dilber Yunusni ozlirining "Dolet gohiri" atap keliwatkanlikini angligansiz?

Adem ozining turmux xaraitiga bekip yaxaydu, bizde hekiketen yurux-turuxka,tazilikka dikket kilmaydiganlar heli bar,emma bu herguz omomiylik emes,ularning xu halda yuruxidiki hekiki sewepni aydinglaxturiwelix kerek, biz hergiz ozimizning pakizlikni hemmidin ela bilidigan en`enimizni yokutup koygunimiz yok,u hem mumkin emes. Eger bir millet iqidiki turmuxning qeklimisige uqrap tazilikka taza dikket kilip ketelmeydiganlarni korsutup turup:" Ularning hemmisi muxundak meynet!" diyix togra bolsa, bir kisim ademliri hazirgiqe tag ongkurliride yaxawatkanlarni nime diyix kerek? Eger bizni "medeniyetsiz" diyix togra bolsa, ammiwi sorunlarda itka ohxax talixixka adetlengen,hetta tamak sorunlirida insanda boluxka tegixlik eng ekelli edep-ehlakka dikket kilmay aldi-keynidin qikirip olturidiganlarni nime diyix kerek? ... ...Dimekki, bir ixka baha bergende uning mahiyiti we omomiyitini etraplik tehlil kilmayla wakitlik hessiyatka tayinip yekun qikirix bir hil qalwakaxtin baxka nerse emes, uningga pisent kilixmu artukqe. Malaysiadiki 7 aylik okux-sayahet jeryanida taxki dunya togrisida igelligenlirim asasida ozimizge bolgan ixenqim hessilep axti, deslepki quxiniksiz meyuslinix orniga mende bir hil koturenggu roh urguxka baxlidi, qunki men bir addiy Uygur bolux supitim bilen Malaysiada munasiwet kilgan ademlerning birdek yahxi bahasi we hormitige erixkenidim, deslep godek hiyallarga berilip millitim togrisida kilgan gumanlirimmu birakla yokaldi.

Kesip eytalaymenki, Malaysiada bizdin omomiy sapada alahide ustun turidigan birer millet kormudum, kop millettin terkip tapkan bu guzel doletni bugunkidek gullengen derijige yetkuzgen yerliklerning huddi siz we manga ohxaxla addiy insanlar ikenliki,ulardimu her hil igiz-pesliklerning mewjutliki,hetta qeqenlik we tepekkur iktidari jehette men nuksanlik saniyaligudek ademlerningmu az emeslikini kordum,birla alahidilik xuki,herkaysi milletler kanuniy kapalet astida hiq kemsitixke uqrimay hekikiy barawerlikte erkin rikabetlixix xaraitiga ige idi.Asiyada korgen-bilgenlirim xu boldi,undakta insanlar hazirki zaman medeniyitining buxuki bolgan yawropada nimilerni hes kilixim mumkin? Yer xarida ajayip ilim-pen mojizilirini yaritip yuksek terekkiyatlarga erixkenni az dep,sirlik kainatka hedep hujum kiliwatkan axu yexil koz, serik qaqliklar bilen teng rikabetlixix mumkinmidu?

Xwitsariye---putun dunya helki telpunidigan guzel dolet,beziler uni jennetke ohxitidu,qunki u hekiketen biz tesewwur kilidigan jennetke ohxax guzel hem bay,meyli negila barmang haman huppide eqilgan gullerning huxpurak hididin hozurlunup nepes elixtin mehrum kalmaysiz,yiliga milyonligan sayahetqilerni ozige jelp kilip turidigan guzel Alps tag tizmisi,merwayittek yaltirap turidigan Jenwe k li,hiqkaqan kozdin uzulmeydigan qeksiz ketken yexilliklar,Yawropaning uzun yillik medeniyet-sen`itining namayendiliri bolgan seltenetlik en`eniwi kuruluxlar bilen retlik,qiraylik berpa kilingan riwayetlerdikidek guzel xeherler... Bulung -puxkaklirigiqe baylik hidi purap turidigan bu ajayip doletning qeqen,tirixqan helkining ekil-parasitidin baxka hiqkandak tebii baylikining yokluki kixini heyran kalduridu we ularga qeksiz ehtiram tuygusi peyda kilidu. Yawropaning kindikige jaylaxkan bu kiqik dolet gerqe yer meydani hetta bizning birer wilayitimizdinmu kiqik,nopusi az bolsimu, uning elektir energiye,bio-hemiye sanaiti,sayahet ixliri,pul-muamile we 3-kespi yuksek terekkiy kilgan bolup, bu kesplerde dunyada barmak bilen sanigidek danglik karhaniliri bar, kixi bexiga togra kelidigan otturiqe milliy daramet boyiqe selixturganda Xwitsariye dunya boyiqe eng bay doletler kataridin orun elip kelmekte,mana bularning hemmisi bu dolet helkining nekeder ekil-parasetlik hem tirixqan ikenlikidin derek berip turidu.

Men Xwitsariyege kelipla jiddi uginixke kirixip kettim. Xwitsariye kiqik bolginiga bakmay, bu dolette Nemisqe, Fransuzqe, Italiyanqe we Ratoromanqe 4 hil til dolet tili kilip bekitilgen bolup, men turgan rayonda yerlikler Nemis tilida sozlixidigan bolgaqka,bizgimu Nemisqe uginix xert kilinatti, xunga awal Nemis tili sinipida okuxka baxlidim. Sinipimizda dunyaning her yerlirid in kelgen okuguqilar bar idi, ular iqide manga ohxax Asiyadin kelgen kara qaq, kongur kozluklerla bolup kalmastin, Yawropadiki herkaysi doletler we Amerika, Kanadalardin kelgen okuguqilarmu bar idi. Nemis tili En`gilizqiga selixturganda kop murekkep til bolup, uni mukemmel igellimek tolimu kiyin idi.Til kursida okux jeryanida hiqkandak alahidilik hes kilmidim, men kiyas kilgandek allikandak tugma ekilliklernimu kormidim, eksinqe yenila sinip boyiqe aldinki katarda bolup okup keldim. Bu jeryanda bir kuni Internet torida Uygurlar daim mungdixidigan bir "qayhana" da wetendin okuxka qikip, Xwitsariyediki danglik ali mekteplerdin biri bolgan Bazil Universitetida Fizika kespide Doktorluk unwani elip, hazir Xwitsariyening paytehti Berndiki bir danglik Kompiyotir xirkitide eyiga 5-6 ming dollar maax elip ixlewatkan Abduxukur Abdurixit bilen tonuxuxka muyesser boldum. Uzun otmey uning teklipige binaen ularning oyige mihman`ga bardim. Uning Uygurqe uslubta qiraylik gilemler, nekixlik perdiler we huxpurak guller bilen bezelgen 4 egizlik azade oyide uzun`giqe kuqaklixip koruxtuk, uning tehi 4 yaxka kirmigen omak oglini kuqikimga elip toymay soyup, omak kizimning didariga keniwalgandek boldum. Ah! Ozimizning oyide hozurlinip olturmiginimga heli boptiken,nime digen rahet-he?! Abduxukur mening ohxigan oy tamiki yemiginimge uzun bolganlikini nezerde tutup mendin haligan tamak turini diyiximni telep kilip turiwaldi, menmu tuzut kilmayla ozem eng yahxi koridigan tamak turliridin koldama yigim barlikini eyttim, xuning bilen Abduxukurning ayali tamakka tutux kildi, ikkimiz bolsak mehmanhana oyde olturup koruxmigili uzun yillar bolgan kedinas dostlard! ek mungdixip kettuk...

Abduxukur Xinjiang Universiteti Fizika fakoltetini putturgendin keyin, Italiyede aspirantlikta okugan, keyin Bazil Universitetida Materiyal Fizikisi kespide Doktorlukta okup, normal halette 4 yilda tamamlinidigan okuxni 2 yerim yilda gelbilik tamamlap, mektep tarihida bu kespte eng kiska muddette Doktorluk unwani algan okuguqi bolup kalgan, mektep terep uning utukini kutluklax uqun tunji ketim bir okuguqining xeripige atap mehsus ziyapet bergen hem uningga nurgun xan-xereplerni bergen. Emdila 30 ning karisini korgen bu rohluk yigit ozining uzun yillik okux hayatini hulasilep mundak dedi:"Men bir addi Uygur yax, gerqe kiqikimdin izqil yahxi okup kelgen bolsammu, kerindaxlirim arisida alahide ekillik tugma talantliklardin hisaplinip ketmeyttim, peket mening harmay tirixip ugininx rohim manga izqil hemra boldi halas. Men yahxi okux pursitige erixelidim, emma manga ohxax bundak pursetke erixeleydiganlar kanqilik deysiz? Kesip eytalaymenki, mening ornumda hux-kallisi jayida bolgan herkandak bir Uygur yax muxu okux pursitige erixeligen bolsa, umu jezmen utup qikatti. Manga ohxax Doktorluk unwaniga erixken Uygurlardin barmikimni koturupla 200 ni sanap bereleymen, ularmu manga ohxax okux pursitige erixeligenlerdin." U gerplik okuguqilarning okuxtiki ipadisi togrisida sorigan soalimga jawap berip mundak dedi:" Neziriye jehette biz gerpliklerdin helila ustun turidikenmiz, bu biz Asiyaliklarda bolidigan ortak alahidilik disekmu bolidiken, emma emeliyettin otkuzuxke kelgende men ularga hekiketen kol koyimen. Omomiy sapa jehette selixtursak, men bu yexil koz, serik qaqliklarning bizdin alahide ustun turidigan tebii talanti barlikini hiq hes kilmidim, ularmu bizge ohxaxla ademler, ulardimu bizde bar bolgan artukqilik we ajizliklar ohxaxla mewjut, eger ularning terekkiyatidin sewep izlex togra kelse, ularning ihsasliklarni oz ornida ixlitix tuzumining artukqilikidin izdex kerek" Bezilerning Uygurlarni kandaktur "ekilsiz,meynet,medeniyetsiz" teswirlep,millitimiz arisida bir hil quxkunluk idiyisi tergip kiliwatkanliki t! ogrisida soz eqiximgila, Abduxukur gezeptin qeki tomurliri kopken halda ornidin sekrep turup ketti we huddi men xundak idiyidiki ademdek kozumge bigiz kolini sanjip turup warkirap ketti:" Tufi! Uygurni ekilsiz digenning esli niyiti baxka, ularning ozliri hekiki meynetler, hekiki ekilsizler! Men gerqe bir topa baskan kalak yezida qong bolgan bolsammu, kiqikimdin Uygurning en`eniwi medeniyitining terbiyiside qong bolganlikim uqun bugunki kunde Yawropadek yuksek medeniyetlik yerge asanla singip ketelidim, ozlirini "medeniyetlik" atiwalgan bezi kixilerning bu yerde kunde medeniyettin mejburi terbiye elip turupmu ix-herketliride ozlirining epti-bexirisini axkarilap, geyri mehluklardin sanilip keliwatkanlikini kormidingizmu? Ularning bizni medeniyetsiz diyixke kandakmu salahiyiti bolsun?! Bizdiki bezi kelemkexlerning wakitlik hessiyatiga tayinip qalwakaxliri bolsa ozlirining sapasining towenlikidin bolgan,halas."

Tamak pixti, wetendin ayrilginimga 2 yildin exiptu, apamning we ayalimning ohxigan tamaklirini bekmu seginganidim. Abduxukurning ayalimu tamakka usta iken, ohxigan koldamini hozurlinip yep ana wetenning soyumluk hawasidin nepes algandek bolup kozlirimge ihtiyarsiz yax kelginini sezmeyla kaptimen.

Oyge kaytip kelip bir keqe koz yumalmidim, qeksiz hiyal dengiziga gerk bolgan idim. Men oylunuxum kerek idi, kerindaxlirimmu oylinixi kerek idi. Biz zadi kandak kixiler? Biz kandak tarihi dewrde turiwatimiz? Bizning kalak halette keliximizda zadi nime sewep boliwatidu? Bezilerning bizge axkare hakaret kilixi orunlukmu? Biz rastinla ular daim agzidin quxurmeydigan "leniti" lerdinmu? Bizning keleqikimiz kandak bop keter? Biz zadi duxmenlik ekimidikilerning sepsetisini kobul kilip belni koyup beriximiz kerekmu yaki ozimizni togra tonup, wakitlik kiyinqiliklarga bax egmey,kelgusimizdin umit kutken asasta baxkilardin bekerek tirixqanlik korsutiximiz kerekmu? Meningqe ekli-huxi jayida bolgan herkandak bir adem bu soallarga togra jawap tapalaydu.

Biz ohximigan tarihi dewrlerni beximizdin otkuzduk,bizning ajayip gullen`gen dewrlirimiz boldi,ajizlaxkan dewrlirimizmu boldi,lekin hiqkaqan ozgurlikimizni yokutup koymiduk. Biz tolimu ak kongul millet, gerqe bezide xu ak kongullikimizning beximizga bala bolginini hes kilgan bolsakmu, yenila kandiki mijezge bekip ak kongullikimizni taxlimiduk. Biz tolimu huxqakqak, mehmandost millet, 3 adem bir sorun`ga yigilsa arisida qokum bir kizzikqi bolidu, beximizga herkandak bala kelixidin ket`inezer huxhuy, rohluk, umitwar yaxaxni untup kalmiduk.Mening mijezim tolimu egir bolup,wetende herkandak sorunda puxuldap olturuxtin baxkini bilmeyttim, kizzikqiliktin bolsa esla mehrum idim,xunga ayalim we dostlurum meni daim "bukini qimdap olturidigan tax mijez" kilip teswirlixetti. Ozemmu heyran kalidigan yerim xu boldiki,qet`elge qikkandin keyin tuyuksizla "kizzikqi"lardin bolup kaldim, Malaysiada waktimda meyli muellim yaki sawakdaxlirim bolsun,daim etrapimga oluxiwelip meni kizzik gep kilip berixke dewet kilip turiwalatti,qunki ularning kopunqisi "Uygurlar bekmu kizzikqi kelidu" dep angligan iken, menmu ularni umitsiz kaldurmaslik uqun kelse-kelmise kizzik gep kilip berettim, ular anglap kulup telikip kalatti,emeliyette ularga dep bergenlirimning hemmisi wetende waktimda her hil sorunlarda angliwalgan kizzik gep-sozlerdin esimde kalganlirila idi. Esimde kalganliri kurup ketkende bolsa, kopqilikning "ehtiyaji"ni kamdax uqun azgina eklimni ixka selip,wetendiki axu kizzikqi dostlurumning tepekkurini dorap bezi kizzik paranglarni "ijat" kilip sozlep berettim, ularning yenila kulup harmaywatkinini korup rohlunup ketettim,bezide rastinla tilim kiskilik kilip kalganda weten`ge het yezip,dostlirimdin"yardem" sorigan waklirimmu boldi.Keyin oylisam axu kizzikqi dostlirimning nek meydandiki muhitka bekipla xu keder yumurluk gep-sozlerni tokup qikalixi bir hil tugma talanttin iken, hazirgiqe men korgen hiqkandak bir millettin bu hil talantni baykimidim. Biz hem ixenq-etikatimiz mustehkem millet,"medeniyet inkilabi" ga ohxax tragediyel! ik dewrlerde insan kelipidin qikkan geyri mehluklar bizni mesqitlerde qoxka bekixka mejburligan,olum hewpi bilen oz kowim-kerindaxlirimizga hakaret kilixka kistigan bolsimu,biz yenila oz etikatimizdin yanmiduk,ozimizning kimlikimizni, kimlerdin perklinidiganlikimizni untup kalmiduk,tetur ekimdiki besim-zorawanlik axkanseri bizning etikatimiz we ixenqimiz kuqeydi. Biz jesur, tez pukmes,umitwar millet,biz adalet yolida nurgun kurbanlarni berdu k,bizdin Sadir palwan,Lutpulla Mutellipke ohxax nurgun xir yurek ezimetler, wetenperwer,milletperwer ziyalilar hekiket yolida xehit boldi,ularning izini besiwatkanlar azaymastin eksinqe barganseri kopuyup bardi, dimekki bu millettin umit bar idi. Biz ekillik hem medeniyetlik millet, bizdiki ekil-parasetning yeterlik ikenlikini emeliyet jeryanida hekiki hes kildim, arimizdin milyon`ga bir kelidigan pursetlerni qing tutup birdek utuk kazan`ganlar we ularning millitimizning ekil-parasitige bergen bahaliri buni toluk ispatliyalaydu.Gerqe biz hazirki zaman medeniyitige korunerlik tohpe koxalmigan bolsakmu, bizning ata-bowilirimizdin kalgan ajayip xanlik medeniyetke warislik kilip kelgenlikimizmu bizni helihem medeniyetlik milletler kataridin orun alguzalaydu, buni bir mojize diyixke bolidu,bu noktidin algandimu bizning medeniyitimizning nekeder parlakliki ispatlinip turuptu. Bizdin hazirmu alim-doktorlar qikiwatidu, gerqe ularning sani yeterlik bolmisimu, ularning utukliri bizning kandaktur "nadan" milletlerdin emeslikimizni toluk ispatlap turuptu, emeliyette bir milletni nokul halda "nadan, medeniyetsiz" diguqilerning ozliri hekiketen nadan kixilerdin ibaret, kaxki ular az-tola nisbilik nezeriyesi ogen`gen yaki eynekke sinqilaprak karap bakkan bolsa idi, aldirap qalwakimigan bolatti.

Towa deymen, bir qaglarda heliki kaltekqining tunji salimidin keyin ulapla yolligan salimida kandaktur:"Uygur anilar peket ogri,naway,yanqukqi, kimarwazlarnila tugidu, ular hergiz seltenetlik xah,alim,motiwerlerni tugalmaydu" dep yazganlirini okuginimda ozemdin huduksinip eynekke uzun`giqe tikilip karap pixanemni bir siliwetkinim, koqilarga qikkanda, aptowuzlarga olturganda ozemdin gumanlinip ademdin yirak turuxka tirixidigan bop kalginimni deymina?! Exu qaglarda menmu dostlirimning pikrige koxulup uni yahxi meksette diyilgen gepler dep hisapligan ikenmen. Isit! Xu tapta oz anisiga hakaret kilixka petin`gan axu pok egiz aldimda bolgan bolsa udul muxt bilen ejellik urup, uning pok purap turidigan agzini kan`ga boyigan bolar idim! Nimixka xu qagda xundak kilidigan adem qikmigan bolgiytti?! Bezilerning agzi emdi axka tegipla bizni akqi-kokqi dep hakaretliginige ohxax, bizdiki bu hil atalmix kaltekqilerning hiq mentikisizla qalwakaxliri ademlirimizde kandak tesir kalduriwatidu? Ular ozlirining nowettiki bezi geyri kozkaraxtikilerning gumaxtiliridin bolup keliwatkanlikini bilemdigandu?

Her bir ekil igisi muwapik oylinixi kerek, togra oy-pikirdin qikirilgan yekun kixini togra yolga baxlaydu, togra yolga kedem baskan kixi umitwar bolidu, umit muweppekiyettin derek beridu, umit hayatlik dimektur. Bir ixka togra baha berelmey kelgusidin umit uzgen adem ore yurgen jesetkila ohxaydu, uningdin nimilerni kutux mumkin bolsun?! Huda birawning umitsiz yaxap bir ewlatni kereksiz kilip koyuxidin ming mertiwe saklisun!

Okuxum dawamlaxmakta, kelgusimdin zor umitwarmen. Kiqikimdin ozemning bir Uygur perzenti ikenlikimdin pehrlinettim, qong bolup ekil tapkanseri bu hil hessi-tuygumning nekeder togra ikenlikini barganseri qongkur hes kiliwatimen. Konilar togra eytkan iken: " It kawaweridu, karwan yuriweridu", men peket kelbimde urgup turgan ixenq we umitni mayak kilip, manga teelluk bolgan muweppekiyetni kolga kelturux uqunla tiriximen, ajizlarning geyri awazliriga
perwayim pelek!

Men bir Uygur, men buningdin qeksiz pehirlinimen!

--Tugudi