Ziya semidi -yillar siri (1)

Özining pütün ijadiy paaliyitining mutleq köp qisimini uyghurlarning 19 - we 20 - esirlerdiki milliy azadliq küreshlirini eks ettürüshke béghishlighan, 20-esir uyghur edebiyatining aldinqi qatardiki namayendiliridin shuningdek uyghur tarixiy romanchiliqining asasini salghuchiliridin biri dep étirap qilin'ghan ataqliq yazghuchi ziya semidi, özining mezkur témidiki tunji yirik esiri yeni 19-esirning aldinqi yérimida ili wadisida menching basquchlirigha qarshi küreshke atlinip, düshmen'ge téz pükmey hayatidin ayrilghan batur uyghur qizi mayimxanni asasiy qehriman qilghan tarixiy romani "mayimxan" ni 1965-yili yoruqluqqa chiqirish bilen uyghur tarixi romanchiliqining muqeddimisini achti .


U arqidinla yene uyghur xelqining 20-esirning 30-yillirida élip barghan daghdughiliq azadliq küreshlirini eks ettürüshke tutush qilip, "yillar siri" namliq töt tomluq romanining birinchi kitabini 1967-yili, ikkinchi kitabini 1971-yili neshr qilduridu. U yézishni dawamlashturup romanning üchinchi we tötinchi kitablirini 1989-yili qazaqistan "yazghuchi" neshriyati teripidin neshr qildurushqa muweppeq boldi.

"Yillar siri" da xatirilen'gen tarixi weqeler

Yazghuchi "yillar siri" ning 1-we 2-kitablirida xoja niyaz hajim bashchiliqidiki qumul xelqining qozghilingi, bu qozghilang otlirining tézdin kéngiyip, sherqiy türkistanning hemmila jaylirigha tutushup, jin shurén hökümitining aghdurulghanliqi bayan qilinidu.

Bu kitablarda xoja niyaz hajim asasiy qehriman süpitide teswirlinish bilen uning mijez xulqidiki ijabiylikler we qarmu-qarshi ziddiyetlik terepler échip bérilish bilen birge yene uning etrapidiki shexslerning uyghurlarning istiqbaligha munasiwetlik siyasiy köz qarashliri shuningdek eyni waqittiki sherqiy türkistanning siyasiy sehnisidiki shéng shisey, ma jungying, xoja niyaz hajim we sabit damollam qatarliq kishilerning öz'ara küreshliri we ularning meqset-nishanliri etrapliq bayan qilinidu.

Bash qehriman pazilning rohi

Eserdiki bash qehriman pazil bashtin axiri dégüdek xoja niyaz hajimning yénida yürüdighan, uning siyasiy közqarashlirigha tesir körsitidighan shexs bolup, pazil ana wetinining azadliq yollirini izdigüchi yash milletperwerlerning simwoli süpitide gewdilendürilidu.

Ziya semidining qelimi astidiki pazil 30-yillar uyghur siyasiy muhitini yaxshi chüshen'gen belki, milletni heqiqi azadliq yoligha bashlash iqtidarigha ige, eyni waqittiki ichki weziyet hemde xelq'ara muhitni etrapliq tetqiq qilghan yuqiri siyasiy tepekkürge ige yash wetenperwer bolup, u düshmenler teripidin halak qilin'ghandin kéyin, xoja niyaz hajim her xil ademlerning qaymuqturishigha uchraydu. Hetta qeshqerde zor abroygha ige yeni sherqiy türkistan islam jumhuriyitini berpa qilip, 30-yillar uyghur teqdirini ongshap qélishqa yol achqan, yuqiri siyasiy tepekkur we exlaq peziletke ige sabit damollam bilenmu til tapalmaydu.

Inqilablar néme üchün meghlup boldi?

Ziya semidi xoja niyaz hajimning bu xil xataliqini uyghurlarning 30-yillardiki azadliq küreshlirining meghlubiyiti bilen baghlap chüshendürüsh bilen birge, yene her bir qehrimanning özige chüshlük artuqchiliqi we ajizliqliri bolidighanliqini eskertidu.

Ziya semidi "yillar siri" ning mezkur ikki kitabida omumlashturup, xoja niyaz hajim qozghighan küreshning meghlubiyitide eyni waqittiki tashqi küch sowétler ittipaqining hel qilghuch rol oynighanliqini epchillik bilen yorutush bilen birge, asasiy sewebni yenila uyghurlarning nadanliqi, ittipaqsizliqi, inqilabni toghra nishan'gha bashlaydighan we yétekleydighan birlikke kelgen, yeni hemme qozghilangchilar birdek boy sun'ghan siyasiy partiye we teshkilatning bolmighanliqi bilen munasiwetlik ikenliki bilen baghlaydu.

Eserde yene uyghurlar ichidin chiqqan satqin-xainlar we shéng shiseyning ikki yüzlimichilikliri, shéng shiseyning aldamchiliqigha ishen'gen nadanliqlarning uyghurlar üchün pajie élip kelgenliki yorutulidu.Uning qarishiche; Xain-satqinlar milletning azadliq küreshliride pikir ixtilaplirini tughdurghuchi, arini buzghuchilardur.

Kimler jawabkar yaki kimler eyiblik ?- Bu peqet yillar siridur

"Yillar siri" romanining üchinchi kitabi ikki qisimdin terkib tapqan bolup, birinchi qisim 8 baptin, ikkinchi qisimi 10 baptin tüzülgen.

Eserning birinchi qismida 1934-yili shéng shisey sowét ittipaqining yardimi bilen ölkide öz hakimiyitini tikilgendin kéyin élip barghan bir qatar siyasiy tedbirliri, uning ishpiyonluq apparatlirini qurup, bu xil rezil wasitiler bilen qozghilangchilarni parchilighanliqi, "alte büyük siyaset" dégendek yalghan shoarlar bilen jasusluq wasitilirini birleshtürüp, her millet xelqi jümlidin rehbiriy shexsler we ilghar ziyaliylarni nazaret qilghanliqi heqqide toxtilidu.

Ziya semidi bu heqte mundaq dep yazghan: "démek üch yildin artuq dawam qilghan qanliq toqunushlar, shiddetlik jenglerde minglighan, onminglighan uyghur perzentlirining tökülgen mesum qanliri we omumen sherqiy türkistan xelqining béshigha chüshken xanu-weyranchiliq héch bir netijisiz xulasisizla yoqqa chiqamdu? Bu kebi dewr telipi, wijdan telipi bolghan soalgha kimler jawab bérishke tégishlik? Kimler jawabkar yaki kimler eyiblik? Belkim bar bu halet –sharait, jeryan we yillar siridur"

Tepekkurler ebidi dawamlishidu

Ziya semidi weqelerni ene shundaq xulasilash bilen birge eserning bash qehrimani yeni ziya semidining özining esli tipi bolghan zamanning tepekkürlirini dawamlashturidu.

Eserdiki barliq inqilabning shahiti hésablan'ghan zaman xoja niyaz hajimning shéng shisey bilen kélishim tüzüp, atalmish "yéngi hökümet" ke muawin reis bolghanliqigha nisbeten gumaniy köz bilen qarap, shéng shiseyning uyghur xelqighe bergen wedilirige héch ishenmeydu eksiche buni bir yéngi quwluq –shumluq we pajiening bashlinishi dep perez qilidu.

Ziya semidi zamanning qozghilang meghlubiyiti heqqidiki tehliliri toghrisida mundaq dep yazidu: "bizni mushu kün'ge qoyghan asasiy illet-bizge yépishiwalghan nadanliq we chirik xurapat ! mushu qoshmu-qosh qalaqliq tüpeyli biz ronaq tapmay kéliwatimiz, mushu halitimizdin paydilan'ghan chet`el mustemlikichiliri yeni bizge esirler boyi eng rezil we mekkar düshminimiz gomindang qaraqchiliridin köre, eshu nadanlighimiz, qalaqliqimiz téximu xeterlikrektur." (Ümidwar)

Ziya semidi -yillar siri (2)

2004.12.20

Ataqliq tarixi roman yazghuchisi ziya semidi ependi özining "yillar siri" namliq romanining 3-kitabining 2-babida, 30-yillardiki uyghur élining siyasiy sehnisidiki nahayiti muhim ikki shexs yeni, bir-birige nisbeten ebediy yarashturup bolghili bolmas siyasiy köz qarash we meqsetke ige ikki reqip – shéng shisey bilen sabit damollam otturisidiki bir meydan keskin munazire heqqide bayan qilidu.

Sherqiy türkistan islam jumhuriyitining berpa qilghuchisi sabit damollam, sowét ittipaqining wastichiliqi bilen xoja niyaz hajimning buyruqi astida qolgha élin'ghandin kéyin, ürümchige élip kélinip, türmige tashlan'ghan idi.


Jallatning hilisi



"Yillar siri" ning muqawisi

Ziya semidining yézishiche, sheng shisey uyghurlar arisida zor abroy we inawetke ige shuningdek islamiyet dunyasida tesiri bar bu diniy alimni "xitaylarning harwida toshqan élish" taktikisi boyiche indekke keltürüp, uni bir tereptin uyghurlarning buningdin kéyinki qarshiliqlirini basturush, yene bir terep etraptiki islam dunyasini aldashni meqset qilghan oz pilani üchün paydilinishqa urunidu. Ziya semidining bayan qilishiche; Mekkar sheng shisey ene shu kelgüsi hile-neyrengliri üchün sabit damollamni mirza qamaq hésabida tutup turup, etrapigha uyghur, tunggan we xitay milletliridin bolghan jasuslarni orunlashturup, yumshitish usuli arqiliq bu zatni eywashqa keltürmekchi bolidu.

Pérsonajlarning idiyisi we xaraktérini obrazliq hem qayil qilarliq yorutushqa mahir yazghuchi ziya semidi, birsi oz milliti yeni uyghurlarning musteqil, azad dölitini berpa qilish ghayisini könglige püküp küreshke atlan'ghan, yene biri öz milliti we öz dölitining menpeetlirige wekillik qilip, uyghurlarning musteqil dölet bolush idiyisini yoqitish üchün hemme wastilarni qollinishqa teyyar turghan bu ikki reqip yeni sabit damollam bilen shéng shiseyni bir yerde uchrashturup, ularning keskin siyasiy munazirisi arqiliq, bu ikki shexsning jümlidin ikki milletning tüp menpeetidiki toqunushlarni ekis ettüridu. Bu ikki reqibning tunji yüz körüshishi ziya semidining qelimi astida mundaq teswirlinidu:

Sabit damollam ikki jasusning bashlishi bilen sheng shiseyning ishxanisigha élip kirilidu. Sabit damollam wehshi reqibini tunji körüsh bilen uning adettikidek teleti set bir xitay ikenlikini bilidu hemde biperwa halda olturidu. Sheng shiseymu özini sarasimge salghan bu reqibining özi adette körüp yürgen uyghurlar bilen oxshash ikenlikini hés qilidu.


Bir meydan élishish

Sabit damollam bilen bolghan söhbette aldi bilen shéng shisey sözini mundaq deydu;

Shéng shisey - da axun janabning iltimasi bolsa, merhemet, éytsun

Sabit damollam- méning néme iltimasim bolghay? Zaten men bilen uchrishishni duben janabliri özi xalighan idighu?!

Shéng shisey- turmush jehettin éytayluq .Mesilen, kündilik turmush, kütüsh qatarliq ishlarchu?

Sabit damollam shéngning bu mughemberlikige jawab qayturup keskinlik bilen mundaq deydu:

Sabit damollam - men bir tutqundiki mehbusmen, esla mehman emesdurmen, uni buni telep qilip ekileydighan yaki tewezlik qilidighan.

Shuningdin kéyin , gep tegishishler, küchlük siyasiy puraqqa ige sözler we sheng shiseyning xiris hem heywiliri arqiliq ular arisidiki söhbet dawamlishidu.

Sabit damollam, sheng shiseyning yalghandin uni uyghurlarning dahisi we qehrimani dep teriplishini qet`iy türde ret qilip mundaq deydu;

Sabit damollam - péqir bolsa, bextsiz xelqimning azadliqi we islam dinining pakliqi üchün küresh qilghan bir addiy jengchimen, démek özümni tekrar qeyt qilimenki, özümni dahilar we murebbiler qatarigha qoyush bu yaqta tursun , hettaki qiyasen oxshitishqimu uyulimen.

Shéng shisey- da axunning omumen iltimas yaki telep qilidighan birer mesilisi yoq ikenlikige teejüplinimen.

Sabit damolla - shexsen iltimas emes teleplirim barliqida shübhem yoqturki, we lékin men özümdin özgige wakaliten söz qilishqa, telepler qoyushqa heqqi-hoququm yoq. Emdi iltimas mesilisige kelsek, iltimas, ötünüsh arqiliq mesile hel qilimen déyishning özi sadda dilliq we xamushluqtin bashqa nerse emes.

Shéng shisey - eger men da axunning ornida bolsam, men shu halette olturmaytim.

Sabit damollam - he- he ! men chet`elge qéchip jan béqishtin köre, oz ana diyarimda qélishni, kindik qénim tökülgen uluq zéminda ölüshni ewzel kördüm.

Shéng shisey - ha,- ha, démek da axunni sherqiy türkistan islam jumhuriyitini qurush üchün ewetken chet`ellikler, toghriraqi in`gilizlar axirisida kéreksiz hésablap tashlap kétiptu-de?

Sabit damollam- belkim shundaqtur, chet`elliklerge ishen'gen, munasiwet baghlighan we qarighularche étiqad qilghan men siyaqi parasetsizlerning mana mushundaq, del men kebi bolmiqi biqarardur.

Shéng shisey- xop, shundaq iken néme sewebtin bilip turup, yene in'gilizlar bilen til biriktürdingiz, janabiy da axun?

Sabit damollam - sizlerge yeni mesilen xitay mustemlikichilirige qarshi azadliq küreshte birer zor, qudretlik, sizlerge taqabil turalaydighan memliketke öylenmey mumkin emeslikini hésabqa élip, in`gilizlargha tayan'ghan ikenmiz. Epsuski, ular men dégen yerdin chiqmidi, elhasil méning kechürüp bolmaydighan xataliqim- bash-panah bolarliq yardemchini tallap alalmighanliqimda.

Shéng shisey - da axun in`gilizlardin qattiq renjigen oxshimamdu?

Sabit damollam- ulardin emes özümdin renjigen ademmen,

Shéng shisey- siz janabiy da axun jung xua mingo hökümitini mustemlikichi dep atap ötüp kettingiz, ejiba junggoning jahan'girlar qorshawi we biwaste tesiri astida yérim mustemlike halitini bashtin kechüriwatqanliqini, buning üstige yaponiye sherqiy -shimaldiki ölkilirimizni yeni manjuriyini ishghal qiliwélip, oz yérimizde atalmish manju go qorchaq dölitini qurghanliqini néme deysiz yaki inkar qilamsiz?

Sabit damollam- heqiqeten qandaqlarche inkar qilghili bolidu? Duben janabliri qeyt qilghan halet derheqiqet mewjuttur, xelq ara miqyada sizler xitaylar yérim mustemlike halitini bashtin kechüriwatsanglarmu , bizge nisbeten sizler mustemlikichi, bizler bolsaq bozekning bozigi !

Shéng shisey- néme diding, shinjang junggoning arilmas bir terkibi qisimi, shundaq iken, biz qandaqlarche öz élimizge özimiz mustemlikichi bolidikenmiz?

Sabit damollam- diniy destur boyiche dubenning keltürmek bolghan delili - sizler, özengler toqiwalghan petiwadur. Bizning petiwarimiz bolsa, shinjang -bu bizning wetendurki, héchkimning warisliq qilishqa heqqi-hoquqi yoq! shu sewebtin bizning azadliq kürishimiz, meyli u qaysi shekilde bolmisun, heqqaniy küreshtur..

Shéng shisey- yaq ! undaq emes, shinjangda yüz bériwatqan majiralarning hemmisi ailiwi majira, aka-ukilar arisidiki majiradin bashqa nerse emes.

Sabit damollam- yaq! hergiz undaq emes, sizler bilen bizning arimizdiki majiralar; Mustemlikichi bilen mustemlike qilin'ghuchi, hakim millet bilen qul otturisidiki muresse qilip bolmaydighan küreshtin ibaret!

Bu teriqe ret qilip bolmaydighan heqqaniy delil ispatlargha chek basqiche jawab bérishtin qiynalghan shéng shisey ongaysizlinip, pewez kalpukini yalighanche löm-löm kréslogha chöküp ketkendek olturup qaldi. Sabit damollam reqibige zerbe bérishni dawamlashturdi:

Sabit damollam - sizler xitay emeldarliri hemishem datlap, shikayet qilidighan " on yilda bir kichik qozghilang, ottuz yilda bir chong qozghilang" kötirishimizmu méning yuqirida qeyt qilghan delillirimning ochuq ispati emesmiken janabiy duben?

Shéng axiri jawab qayturup, mundaq dédi;

Shéng shisey- siz , axun, diniy alimdin köre nazuk siyasetchi ikensiz, hetta, küresh, majiragha oxshighan qan töküshtin qaytmaydikensiz, pani dunyaning mulaqitige bérilip, baqi dunyani-axiretni untup qalmighansiz?

Sabit damollam - peyghembirimiz muhemmed eleyhisalam möriti kelgende jengge qatniship, ikki chishi shehit bolghanlar, weten azadliqi, milliy musteqilliq üchün tugh kötirip, jeng qilish muqeddes perzimizdur.


Qattiq wastidin yumshaq wastigha ötüsh

Ziya semidi bu ikki reqibning söhbitining axirqi qisimlirida sheng shiseyning qattiq wastidin yumshaq wastige ötüsh taktikisini qilin'ghanliqi heqqide yene mundaq yazidu;

Sheng shisey - da axunni shinjang boyiche qaza-kalan qilip, teyinlisek, biz bilen hemkarliship ishleshke tawi qandaq?

Sabit damollam jawab qayturushqa aldirimidi. Halbuki, bu jawapning uning kélichek teqdirini hel qilishini chüshinetti. Eger shéng shiseyning shertige könidiken, démek, qest dushmini bilen shérikchilik qilatti, ret qilsa, hayatidin juda bolush démektur.

Sheng shisey - jawab kütmektimen da axun?

Sabit damollam - men baqi dunyaning tereddutini qiliwatqan bendimen.

Sabit damolla bilen sheng shiseyning söhbiti ene shundaq keskin élishish bilen axirlishidu. Ziya semidining teswirlishiche, sabit damollamning aldida heqiqeten ikki yol- biri öz meqset-nishani we ghayisige xainliq qilip, dushmini shéng shisey bilen hemkarlishish, yene biri uninggha tiz pükmey, oz qesimi we wijdani yolida shéng shisey teripidin öltürülüsh mewjut idi.

Tarixiy melumatlar ispatlidiki shéng shisey hakimiyitini mustehkemliwalghandin kéyin, özi bilen hemkarlashqan xoja niyaz hajim qatarliq uyghur we bashqa milletlerning ataqliq kishilirini öz ichige alghan bir qanche yüz ming ademni öltürdi.

(Ümidwar)