Meshrep Toghrisida

Provided by: JC Yumur

Uyghurlar arisidiki her qaysi yerlik meshrepler ichide tarqilish dairisining kengliki, mezmunining mulluqi, teshkiliy tüzümning mukemmelliki qatarliq alahidilikliri bilen gewdilinip turidighini <Ottuz oghul meshripi>din ibaret bolup qisqiche tonushturup ötimiz.

"Ottuz oghul meshripi" Ili rayunidiki Uyghurlarning yerlik meshripi bolup, u qatnishish dairisi peqet erler bilenla cheklinidighan meshrepning nami.

"Ottuz oghul meshripi"ning teshkiliy qurulmisi asasen meshrep bégi(qaza beg), yigitbéshi, darigey bégi, kölbégi, pashshap qatarliq emellerdin terkib tapqan bolup, ularning her – birining öz aldigha wezipiliri bolghan.

"Ottuz oghul meshripi"ge eza bolghuchilarning sani cheklenmeydu. Emma bir meshrep teshkili ottuz – qiriq kishidin éship ketmeydu. Aldi bilen meshrepke qatnishishni telep qilghuchi yigitni dadisi yétilep meshrep sorunigha ekélidu. Pashshap bu ehwalni meshrep bégi hem yigitbéshigha xewer qilidu. Ular ruxset qilghandin kéyin yigitning dadisi meshrep ezalirining aldida oghlini meshrepke eza qilish heqqide iltimas qilidu.

Yigitbéshi meshrepke qoshulghan bu yéngi ezagha "ottuz oghul meshripi"ning qaide – tüzümlirini tepsiliy uqturidu. Meshrepke eza bolup kirgen kishi "meshrep" kolléktipining ruxsitisiz meshreptin chiqip kétishke yaki sewebsiz qatnashmasliqqa ruxset qilinmaydu. Eger meshreptin chékinmekchi bolsa, seweblirini "ottuz oghul"ni qayil qilghudek bayan qilip, özining ornigha muwapiq dep qarighan birer yashni tonushturup meshrepke qoshqandin kéyin andin chékinishke ruxset qilinidu.

"Ottuz oghul meshripi"mu bashqa yerlik meshreplerge oxshash naxsha – saz we usul, chaqchaq we lap urush, meshrep oyunliri we jazadin ibaret töt basquchqa bölünidu. Her bir basquchning mezmun dairisi nahayiti keng bolup, qoyuq sen'et tüsige ige.

"Ottuz oghul meshripi" asasen küzlük hosul yighilip bolghandin kéyin bashlinip, kéler yili etiyazliq térilghu bashlan'ghuche dawamlishidu.

Meshrep oyunliri

Uyghurlarning meshrep paaliyetliri köp xil mezmunlarni özide gewdilendürgen unwérsal sen'et aditi bolup, uningda naxsha- usuldin tashqiri, xilmu xil xelq oyunliri bolidu.

Meshrep oyunliri asasen ikki türkümge bölinidu: biri, meshrepning belgilik basquchida oynilidighan meshrep mezmuni dairisidiki en'eniwi oyunlar. Uningdin bashqa dolan meshrepliride diramma xaraktérini alghan her xil külkilik oyunlarmu oynilidu.

Meshrep oyunlirining ikkinchi türkümi "jaza oyunliri" din ibaret. Meshrep gerche ixtiyariy ötküzülidighan ammiwi paaliyet bolsimu, qedimdin bashlap uning bir yürüsh en'eniwi qaide – nizamliri bolghan. Bu qaide – nizamlar meshrepning normal we tertiplik bolushini kapaletke ige qilidighan "meshrep asasiy qanuni" bolup, tertipni buzghanlar, "yigitbéshi"ning hökümige boysunmighanlar we ayallargha edebsizlik qilghanlar "jazagha tartilghan", bu jaza meshrep ehlini hem külkige salidighan, hem qattiq ibretke ige qilidighan "samsa yéqish", "tamgha süritini tartish", "ikki xotun élip bérish", "juwazgha qétish", "öpke quyush", "monek tügüsh", "bash chüshürüsh" dep atilidighan jaza xaraktirlik hejiwiy oyunlardin ibaret.

Démek, Uyghur meshrepliri hem milliy sen'itimizni rawajlanduridighan, hem xelqimizning könglini kötüridighan, hem edeb – exlaq ögitidighan ünwérsal mekteptur.

Qéyit meshripi

Qéyit meshripi – sherqiy Uyghurliri arisigha keng tarqalghan meshreplerning biri.

Qéyit meshripi ikki xil shekilde ötküzilidu; Biri, dairisi tarraq bolghan qatar meshrep shekli. Yene biri, toy – tökünlerde qizni köchürüp kelgendin kéyin toy axshimidin tartip etisi bir kün kechqurun'ghiche ötküzildighan qéyit meshripi. Toy sheripige béghishlan'ghan bu meshrepning dairisi keng, mezmuni mol bolup, bi yüz – ikki yüzdek kishi qatnishidu. Bu meshrepke peqet toyi bolghan yigit we qizning tengtüsh dostliri teklip qilinidu.

Qéyit meshripi töt basquchqa bölünidu:

Birinchi basquch, naghra – sunaychilar birer muqamni bashlap, naxsha – usul üzlüksiz dawamlishidu.

Ikkinchi basquch, bir döwe dawa – destur, her xil küldürge oyunlar bashlinidu. Aldinqi bir döwe oyun jeryanida padishahning parmanigha xilap ishlarni sezgen meshrep ehli padishahqa dad éytip, erz – shikayet qilidu. Shuning bilen meshrep qazisi "gunahkar"ni neq meydanda soraq qilidu.

Üchünchi basquch, qiziqchilar we lapchi (pochi)lar otturigha chiqip, heriketlik lap urup meshrep ehlini küldüridu.

Tötinchi basquch, padishah we qazining ijazet bérishi sual sorash bashlan'ghanliqi jakarlinidu.

"Qéyit meshripi"ning bashqa meshreplerdin alahidiliki, uning axirqi basquchida ilim – pen'ge ait her xil mezmunlarni sual – jawab shekli bilen tebiiy halda amma arisida omumlashturushtin ibaret.

Kök meshripi

Déhqanchiliq rayunlirida déhqanchiliq ziraetliri yighiwélin'ghandin kéyin ötküzülidighan qedimki bayram we murasimlardin biri – "maysa meshripi" bolup, u qumul, pichan, turpan qatarliq sherqiy Uyghurliri arisida hazirghiche dawamliship kelgen. Bu murasim ha zir qumulda "kök meshripi" dep atalsa, pichan rayunida burunqi nami bilen "milis meshripi","maysa oyuni" dep atalghan.

"Kök meshripi" pesil xaraktérige ige bolup, bu her yili11 – aydin bashlinip, kéler yéli etiyazghiche dawamlishidu we mueyyet waqit mölcherlen'gen murasim küni bilen cheklenmeydu.

Matériyaldin élindi.