Noruzning Resmiyetliri

Imin Tursun "Noruzname"din elindi

Teyyarlighuci: Dr. Kahar Barat

 

Noruz kunliri her hil sorunlar tuzulup, omumi helq seylesi bolidu. Buning xekilleri nahayiti tola. Bular yighixturulup “toqquz toqu” (toqquz merike-murasim) deyilgen.

1. Noruz naghrisi
Noruz baxlinix harpisida, baliq-kent, qir-yezilarda, noruz bayrimi kelgenlikini anglitip, naghra-sunay celinatti. El-yurt noruzgha jabdunatti, tentenelik heyt-bayram tusini alatti.

2. Noruz taziliqi
Noruz aldida baxlinidighan “arigh toqu” (erighdilinix – taziliq herikiti) harpa kuni evjige koturululetti: eriq-osteng, kollerni tazilax, eghil-aranlarni erighdax, koza-idixlerini obdan tazilap, taza bahar suyi bilen toxquzux, hoyla aram, yol-hamanlarni seyrip-supurux, ve baxqilar.

3. Soghuq qoghlax
Harpa ahximi yigitler top-top boluxup, saghanghu (yagh qacilap pilik ciqirilghan qapaq) koydurup, yurt-mehellidin ciqqinice, qir-sehragha yuzlinip, soghuq qoghlaydu, soghuqni hejivi qilip qoxaq-beyit eytixidu. Noruzgha beghixlanghan olen kuyleydu. Gulhan yeqip etrapida quyun usuli oynap corgileydu. Buningda bir-birige tengkex qilinghan toqquz dap calinidu, qiziqciliq qilixidu, bahar quxlirini doraydu. Tang atarda, soghuq qoghlighucilar yurt-mehellige yanghanlirida, herbir oyluk oz haligha yarixa herhil ghizalarni etip, oyliri aldida xirege tizip, ularni kutuvalidu. Bu soghuq qoghlighucilargha berilidighan harduq exi deyilidu.
Noruz harpisi soghuqni uzutup qoyux ucun, soghuq yimeklikler yeyiletti. Bundaq yosunni “qangsiq” deytti. Hazirqi kunde birer yemeklik eghizgha tetimisa yaki sel qirtaq bolup qalsa “qangsiq” deyilidu. Demek baldurqi caghlarda, qix ozuqidin qalghan nersiler, yeni soghuq yemeklikiler “qangsiq” deyilgen.

4. Yoqlax
Noruz kuni cuxkice yoqlax paaliyeti bolidu: oy ayrip ciqip ketken perzentler ata-anilirini yoqlax; qebre yoqlax (syrip-supurup, belgilirini ongxax, dua qilix); ige-caqisiz qeri-curi, yetim-yesir, meyiplarni yoqlax (maddi ve menevi jehettin komeklixix).

 
5. Noruz exi
Noruz kunleride qurbi yetken ailelerde qutluq kunni ipadilep, “q” tavuxi bilen baxlanghan yette hil (Islam dinigha kirixtin ilgiri toqquz hil) yemeklik teyyarlaydu. Mesilen, qaymaq, qetiq, qurt, quymaq, qatlima, quyruq-beghir, qoza goxi (tonur kavab yaki qordaq) degendek. Bundaq ghizalarni teyyarlax bilen noruz baxlanghan yengi yilda “toqquzi tel” boluxni tileytti yaki bolmisa, “s” tavuxi bilen baxlanghan heritlardin, mesilen, siraq-bax (kalla-baqalcaq), sut, seriq yagh, su yaghi, sok-teriq, saghun, sirke, samsaq qatarliq nersilerdin oz hurucigha layiq her hil ghizalarni teyyarlaytti. Noruz exini “tutmac” deytti, yeni “bu yil bizni tutma ac (ac tutma) dep tengridin umid kutup, yil boyi saghlam-toq boluxni tileytti.
Noruzluq axlardin bir hili – “helise” (ehtimal “heli yese”din ihcamlanghan boluxi mumkin). Bu ax mundaq etiletti: kala-qoy goxlirini (quyruqliri bilenla) daxqa selip, bughday yarmisi qoxulatti. Qazanning tegige olturup qalmisun dep, qazangha muxttek taxlar selinatti.
Yene bir hil ax – sumulek, herhil danlar (bolupmu bughday maysiliri) bilen etiletti. Toqquz hil dan ve qoxumce camghur, her hil turup bilen teyyarlinatti.

6. Noruz seylisi
Noruz baxlanghan kuni yoqlax toqusini asasen orundeap bolup, cuxtin keyin ulugh – uxxaq hemmeylen hamangha, bostangha ciqip, seyle – tamaxa qilatti. Yigit – qizlar ozara yaki ayrim-ayrim ikki terep bolup qoxaq yarixi otkuzetti. Qoxaqta utturup qoyghanlar jazalinatti yeni nahxa yaki letipe eytip berix, ussul oynax, dorax ve baxqa heriketlerni orundaxqa mejbur idi. Buning bilenla qalmastin, utturghan terep utquci terepke xu ahximi bezme otkuzup beretti.
Qiz-cokanlar bostan–cimenlerde, “ucar tilgen” (caqi pelek), yalngu (yalnguc – ilengguc), tepuk (tepkuc), oqtax, atlamcuq, ordikam (yangaq taxlax), “kucung yetse al” yaki “qara-qara quxnacim”, mokuxmek qatarliq oyunlarni oynaytti.
Oghul blilar noruz ahximi “bandal” oynap, “soghuqning cuprendiliri”ni qoghlaytti (bandal – targhaq sognek yaki targhaqqa ohxax tarixa ucigha ot yeqip, kecisi bir-birige etixip oynaydighan oyun).

7. Noruz yarixi
Noruzning yandurqi kuni “yarix” (musabiqe) otkuzuletti. Bu asasen tenheriket idi. Mesilen, celix, beyge, oghlaq tartixix, darvazciliq, qocqar soquxturux, horaz ve keklik soquxturux, yugurux, sekrex, salghu taxlax, oqya etix ve baxqilar.
8. Noruz Mexripi
Noruzning ucinci kuni yurt-mehelle boyice cong mexrep otkuzuletti. Bundaq mexrepni yurtning congliri otkuzup beretti yaki ehlimehelle qurbi yetkince, yighix qilip (herkim oz haligha yarixa, qoy, topaq, toho, un-guruc, nan, yagh, koktat, qent-gezek qatarliq nersilerni ekilip) dastihan teyyarlaytti. Mexrep nahayiti tertiplik, kongulluk otkuzuletti. Mexrepning ozi bir mektep idi. Xunga konilar: “balangni mektepke ber, mektep bolmisa mexrepke ber” yaki yurux-turux, edep-sulketni bilmeydighan kixilerni “mexrep kormigen” deytti.

9. Noruzluq tilek
Noruzning 4- kuni ehlimehell ahun-mollilarning baxciliqida “zirahetme” otkuzuletti. Hetme eslide quranni baxtin oqup tamamlax menisini bilduretti. Bara-bara, omumen dua-tilavet otkuzuxnimu “hemte” deydighan bolghan. Bu paaliyette, noruzning yahxi baxlinip, murasimning xad-horamliq bilen otkuzulgenligige ve otken yilqi nemetlerge xukurane bildurux, xuning bilen bille bu yilning aman-esen, toqciliq bilen otuxini, yeni ziraet-ekincilikning mol hosulluq boluxini tilex yuzisidin kollektip dua-telavet qilinatti. Quran suriliridin birerni qiraet qilghandin keyin munajat oqulatti. Andin tebii apetlerning bolmasliqi, hol-yeghinning muvapiq boluxini tilep dua qilinatti.
Noruzning yene bir muhim hasiyeti xuki, bu – birlik-inaqliq bayrimi idi. Oc-adavetlikler, jumlidin arisigha soghuqciliq cuxken er-hotunlar “otkenge salavat” qilip, qaytidin yarixatti yaki yaraxturulatti. Bu kopince, yoqlax paaliyitide yaki mexrep-seylilerde, yaki bolmisa, “zirahetme” vaqtida coqum ada qilinatti.
Noruz – enenivi milli bayram, emgek bayrimi, dostluq-inaqliq bayrimi, savabliq bayrimi, amanliq bayrimi, xadliq bayrimi, xunga bu bayram qutluq bayramdur.
.