AIDS kisilining ayallar arisidi tarqilixi

we

AIDS kisilining apidin baligha tarqax ehwali

Mehmet Emin

AIDS kisili asaliqi qan, jinsi munasiwet we apidin baligha yuquxtin ibaret 3 hil waste arqiliq kixiler arisida oz ara tarqaydighan bolup, Zhungguo dowletlik kiselliklerni knturul qilix merkizining dokilatigha asaslanghanda, Zhungguoda AIDS kisilining tarqixida 61.6% zeherlik chikimlikni okul qilip urux, 9.4% qan ilix, 8.4% jinsi munasiwet, 1.6% qan silix, 0.3% apidin baligha yuqux, qalghan 18.7% namelum sewepler igelleydigen.

Putun dunyada her yili 2 miliyun 400 ming ayal AIDS kisili bilen yuqumlanghan bolup, tehminen 800 ming yingi tughulghan balining AIDS kisili bilen yuqumlinixini kelturup chiqiridu.

Zhungguoda AIDS kisilige giriptar bolghan ayallarning nisbiti putun AIDS kisili bilen yuqumlanghuchilar omumi sanining eslidiki 1/9 din tiz surette kopiyup, hazirqi 1/3 igelleydighan ehwalgha yetken. Buning bilen bezi rayunlarda AIDS kisilining apidin baligha yuquxi, AIDS kisilining kixiler arisida tarqixidiki barliq wastilarning 0.6% igelligen.

Uyghur rayunida bolsa apidin baligha yuqux wastisi arqiliq tarqalghan AIDS kisilining nisbiti hazirche gerche anche yuquri salmaqni igellimisimu, biraq yiqindin biri bu hil waste arqiliq tarqawatqan AIDS kisili tiz surette kopiyip, munasiwetlik kixilerning dikitini qozghimaqta.

Buning asasliq sewibi AIDS kisilige giriptar bolghan tughut yixidiki ayallarning kunsayin kopiwatqanlighida.

1999-yili putun Uyghur rayunida AIDS kisili bilen yuqumlanghuchi ayallarning tizimliktiki sani 280 bolup, 2002-yiligha kelgende 700 din axqan. 2004-yili bolsa 3000 ge yiqinlaxqan.

2002-yili Uyghur rayunidiki AIDS kisili bilen yuqumlanghan ayallar, AIDS kisili bilen yuqumlanghanlar omumi sanining 11% igelligen bolup, 2004-yili bu nisbiti 30% axqan. Bu yiqindin biri Uyghur Rayunida AIDS kisili bilen yuqumlanghan ayalarning erlerge nisbet tihimu tiz surette kopiyiwatqanlighidin direk biridu.

Undaqta nime uchun AIDS kisili bilen yuqumlanghuchi ayallar xunche tiz kopiyip ketti. Buni towendiki bir nechche seweptin koriwilixqa bolidu.

1.      Uyghur ayallirining eneniwi ehlaq peziletning buzuluxi bilen pahixe ixlarning kopiyixi. Hemmeylenge melum bolghunidek, oyun qoyux yaki mihmanhanilarda kutkuchi bolux nami bilen ichkir olkilerge birip, pahixe ixlar bilen xughulliniwatqan qizlirimiz kopeymekte. Bu AIDS kisilining Uyghur ayyalliri arisida tiz surette kopiyixige turtke bolmaqta.

2.      Uyghur rayunidiki layaqetsiz dohturlarning bolupmu ichkiridin chiqqan aqqun dohturlarning kopiyixi, ularning nachar uskunliri bilen tekxurux ilip barghan, bolupmu ayallar kisili tekxuruxi ilip barghan ayallarning tekxurux eswapliri arqiliq AIDS kisilini yuqturwilix ehwali ighirlaxmaqta.

3.      Bezi asas qatlam dohturhanilirida, her hil xarahitning nachar boluxi tupeylidin, qan ilix we okul uruxta bir yingnini kop qitim ixlitix, AIDS kisilining Uyghur ilide kopiyixige turtke bolmaqta.

4.      Uyghur qizlar arisidiki zeherlik chikimlik chekkuchilerning kopiyixi, we xu arqiliq AIDS kisilige giriptar bolghanlarmu kopeymekte.

5.      Uyghur ilidiki turaqsiz kixiler yeni kochmenlerning kopiyixi we tazliq xarahitining nachar boluxi, Uyghur ilidiki AIDS kisilining kopiyixige turtke bolmaqta.

6.      AIDS kisilige giriptar bolghan erlerning kopiyixi we AIDS kisilini gunasiz ayallirigha yuqturux ehwali ighirlaxmaqta.

Adem AIDS kisili bilen yuqumlanghandin kiyin, tehminen 3~5 yilghiche yoxurun mezgil bolup, bu mezgilde hichqandaq kisellik alamet bolmaydu, del muxu mezgil, AIDS kisilini baxqilargha yuqturidighan eng heterlik mezgil hisaplinidu.

Men burun dep otkendek, Uyghur ilidiki AIDS kisilige giriptar bolghanlarning 85% asasen 20 yaxtin 40 yaxqiche bolghan toy yixidiki erler bolup, AIDS kisilige giriptar bolghan bu yaxtiki erlerning kopiyixi, AIDS kisilige giriptar bolghan ayallarning kopiyixige biwaste tesir korsetmekte.

Tughut yixidiki AIDS kisilige giriptar bolghan ayallarning kopiyixi, AIDS kisilining apidin baligha yuqux nisbitini axurmaqta.

Undaqta qandaq qilghanda AIDS kisilining apidin baligha yuqux ehwalini konturul qilghili bolidu.

AIDS kisilining apidin bala yuquxining aldini ilix uchun towendikilerge diqet qilix kirek.

1.      AIDS kisilining Uyghur rayunida tarqaxqa sewep bolghan asasliq amillarni yeni zeherlik chikimlik bilen pahixe ixlarni qattiq konturul qilix kirek.

2.      Layaqetsiz dohturlarni tizginlex, dohtur we sistiralarning sapasini yuquri koturux, dohturluq eswaplirining taziliqini yahxilax kirek. Qan ilix, okul urux we tekxuruxlerde, imkan bar birla qitim ixlitidighan eswaplarni
ixlitix kirek.

3.      Er ayal ichide bir terepning AIDS kisilige giriptar bolup qilix ihtimali bolsa yaki AIDS kisilige giriptar bolghan bolsa, jinsi munasiwet qilghanda, qarxi terep choqum ozini qoghdax wastisi qollunuxi kirek.

4.      AIDS kisilige giriptar bolux ihtimali bolghan er ayal, wahtida tekxurux ilip birix kirek, eger AIDS kisili bilen yuqumlanghanlighi bayqalsa, eng yahxisi bala almasliq kirek. Chunki hazirgha qeder AIDS kisilining unumluk dawasi yoq bolup, eger tughulghan bala AIDS kisilige giriptar bolup qalsa, jemiyetke we ahilige ighir yuk bolupla qalmastin, belki xu gunasiz balighimu nurghun azap bolidu.

5.      Eger imiwatqan balisi bar ayalning AIDS kisilige giriptar bolux ihtimalliqi bolsa, yaki AIDS kisilige giriptar bolghan bolsa, balisini imitmeslik kirek.