AIDS Kisilining Yoxurun Mezgili

Mehmet Emin

AIDS digen soz Engilizchidiki “Acquired Immune Deficiency Syndrome” digen sozning birinji heripliridin tuzulghan soz bolup, “adem bedining kiseldin saqlinix iqtidari zehminilix sewibidin kilip chiqqan kisellikler toplimi” digen menani bilduridu. U bir kisellikler toplimini kozde tutidu.

HIV digen soz bolsa Engilizchidiki “Human Immunodeficiency Virus” digen sozning birinji heripliridin tuzulgen soz bolup, “adem bedinining kiseldin saqlinix iqtidarini kemeytidighan virus” digen menani bilduridu. U AIDS kisilini kelturup chiqarghan xu hildiki virusni kozde tutidu.

AIDS kisilining yoxurun mezgili diginimiz adem bedini AIDS kisili virusi yeni HIV bilen tunji yuqumlunup ta AIDS kisilige tereqqi qilghangha qeder bolghan waqit bolup, adette 1 yildin 12 yilghiche ohxax bolmaydu. Bu mezgilde, HIV bilen yuqumlanghuchida hichqandaq alamet bolmaydu. Ular putunley normal kixilerdek normal turmux kochuridu.

AIDS kisilining yoxurun mezgilining uzun qisqiliqi, kixilerning yixi, salametlik ehwali, HIV ni qandaq yuqturwalghanlighi qatarliq amillar bilen munasiwetlik. Adette qan silix arqiliq HIV ni ozige yuqturiwalghanlarning yoxurun mezgili qisqa bolidu, balilar bilen yaxanghanlarning yoxurun mezgilimu qisqa bolidu. Zeherlik chikimlikni okul qilip urux arqiliq HIV ni ozige yuqturiwalghanlarning esli saghlamliq ehwali zeherlik chikimlik tupeylidin nacharlaxqan bolsa, bundaqlarning yoxurun mezgilimu qisqa bolidu, yeni HIV ni ozige yuqturiwalghandin kiyin, AIDS kisilige terqi qilixi we AIDS kisili tupeylidin olup kitixi tiz bolidu. HIV ge yuqumlanghandin kiyin hichqandaq dawalax ilip barmighan kixilerningmu yoxurun mezgili qisqa bolidu, omuri qisqa bolidu.

Kixiler adette AIDS kisili virusigha yeni HIV gha bilmesliktin yuqumlunup qalghanlighi uchun, HIV bilen yuqumlanghan iniq wahtini bilix nahayti qiyin. Peqet bir qisim HIV bilen yuqumlunuxta gumanliq bolghan waste bilen birla qitim uchuraxqan kixilerningla AIDS kisili virusi yeni HIV bilen yuqumlanghan wahtini iniq perez qilix mumkin. Mesilen bir kixi qan silix arqiliq HIV ni ozige yuqturiwalghan bolsa, bu kixining qachan HIV bilen yuqumlanghanlighini iniq bilix mumkin. Adette kixiler jinsi munasiwet yaki zeherlik chikimlikni okul qilip urux arqiliq HIV ni ozige yuqturiwalghan bolsa, ular bu hil wastilar bilen kunde uchurxup turghanlighi uchun, bundaq kixilerning qachan, qaysi qitimqi jinsi munasiwet yaki qaysi qitimqi zeherlik chikimlikni okul qilip urux arqiliq HIV ni ozige yuqturiwalghanlighini bilix qiyin. Xu seweptinmu AIDS kisilining yoxurun mezgilining uzun qisqiliqida, ohximighan mutehesislerning dokilatidiki periq nahayti chong.

HIV virusi bilen yuqumlanghan kixilerning hemmisi AIDS kisilige giriptar boluxi natayin, biraq HIV virusi bilen yuqumlanghuqilarning mutleq kop qismi AIDS kisilige giriptar bolidu. Bu adem bedinining kiselge qarxi turux kuchi bilen HIV ning oz ara kuch silixturmisigha munasiwetlik bolup, qaysisining ghalip kilixige baghliq.

HIV bilen tunji qitim yuqumlanghanda kopunche kixilerde kop alametler bolmaydu, bezi kixilerde qizzix, bixi aghrix, maghdursizlinix, biaramliq his qilix, ixtay towenlex qatarliq zukamda bolidighan alametler korilidu, biraq bu hil alametler 2~4 heptila dawam qilip yoqap kitidu. Undin kiyinki birnechche yilliq AIDS kisilining yoxurun mezgilide hichqandaq alamet bolmaydu, bu mezgilide, HIV virusi bedende tizdin kopiyip, adem bedinining kiselge qarxi turux kuchini ighir derijide zehmige uchurtidu. Xuning bilen adem bedini her hil kiselliklerge giriptar bolup, her hil kisellik alametler koruluxke baxlaydu, bu kiselning AIDS kisili basquchigha resmi qedem basqanlighi hisaplinidu.

Mutehislerning qarixiche adem bedini HIV bilen yuqumlunup 2, 3 heptidin 1 yilghiche, kopunche halda 3 ayda, qismen ehwal astida birnechche yilda, adem bedini xu HIV gha qarxi antibody (KANG TI) ixlep chiqiridighan bolup, gumallanghan kixilerning qinini tekxurup, bu HIV gha qarxi antibodyni tipix arqiliq, HIV gha yuqumlanghanlighini jezmenlexturguli bolidu. Biraq qandin bu hildiki antibody (KANG TI) tipilmisa, kixilerning bu hil antibody ixlep chiqirixqa ketken wahtida periq chong bolghanlighi uchun, bu kixining HIV bilen yuqumlanghanlighini wahtinche inkar qilghili bolmaydu. Xunga eng yahxisi 2, 3 aydin kiyin yene bir qitim qanni tekxurup biqix kirek.

Adette kixilerning qininidin HIV gha qarxi antibody (KANG TI) tipilsa, bu kxining HIV bilen yuqumlanghanlighini jezmenlexturguli bolidu; biraq apisi HIV bilen yuqumlanghan yingi tughulghan balining qinidin HIV gha qarxi antibody (KANG TI) ning tipilixi, bu balining choqum HIV gha yuqumlanghanlighidin direk bermeydu. Yingi tughulghan bala apisidin HIV ni emes belkim xu HIV gha qarxi antibody (KANG TI) ni qobul qilghan boluxi mumkin. Bu hil ehwal astida, bala tughulup 6~12 ayghiche apidin qobul qilghan antibody (KANG TI) balining qinidin yoqap kitidu. Bu waqitta balining qinini qayta tekxurgende, qandin HIV gha qarxi antibody (KANG TI) tipilmaydu. Eger bala apisidin HIV ni yuqturiwalghan bolsa, balining qinidiki antibody (KANG TI) apisidin kelgen baxqa oz bedinidimu ixlep chiqirilidu, xunga bala tughulup 6~12 ayghiche yoqap ketmeydu, eksinche uzun muddet mewjut bolup turidu.

Kichik balining tughma kiselge taqabil turux kuchi yeni imiyunut kuchi tihi toluq yitilip bolmighanlighi uchun, HIV bilen yuqumlanghandin kiyinki AIDS kisilining yoxurun mezgili qisqa bolup, AIDS kisilige tereqqi qilixi tiz bolidu.

AIDS kisilining kixiler arisida tarqixida del muxu yoxurun mezgil nahayti heterlik bolup, meyli kiselning ozi bolsun, meyli kiselning etirapidiki kixiler bolsun, u kixini saq dep bilgenligi uchun, hichkim u kixidin ihtiyat qilmaydu; u kiximu putunley normal turmux bilen mexghulat bolidu. Bu jeryanda jinsi munasiwet, qan we baxqa wastiler arqiliq ozining hemrasigha we munasiwetlik kixilerge HIV ni yuqturux ihtimalliqi nahayti yuquri bolidu. Eger kixiler qarxi terepning HIV bilen yuqumlanghanlighini bilse, kixiler uningdin ihtiyat qilidu, xuning bilen melum dahire ichide HIV ning kixiler arisida tarqilixning aldini alghili bolidu.

Xinjiang Hewer Tor Bitining 2004-yili 11-ayning 25-kuni, Xinjiang Gizitidin alghan hewirige asaslanghanda, 2004-yili 9-ayning ahirghiche, putun Uyghur Rayunidiki AIDS kisili bilen yuqumlanghanlarning tizimlikitiki sani 9346 ge yetken.

Tizimliktiki AIDS kisili bilen yuqumlanghan bu kixilerning kop qismi zeherlik chikimlik chekkuchiler we yaki gumanliq dep qaralghan kixiler ichidin  mejburi qan tekxurux arqiliq HIV bilen yuqumlanghanlighi bayqalghan, ularning mutleq kop qismi herguzmu ozlugudin tekxurux ilip barghanlar emes. Iniq tizimlikke kirguzulgen HIV bilen yuqumlanghan bu kixiler, molcherdiki omumi sanning aran 10% igelleydighan bolup, qalghan 90% yen 90 ming etirapidiki AIDS kisili bilen yuqumlanghuchi yenila normal kixiler qatarida, normal turmux kechurmekte, we xundaqla tihimu kop kixilerge HIV ni yuqturmaqta.

AIDS kisilining yoxurun mezgilde, tihimu kop kixilerge yuquxining aldini ilix uchun, HIV bilen uchurxux ihtimali bolghan yaki HIV bilen yuqumlunux ihtimalliqi bolghan kixiler, eng yahxisi ozligidin dohturgha birip tekxurux ilip birix kirek. Jemiyetmu eng yahxisi HIV bilen yuqumlanghan kixilerni kemsitmesligi, ularni chetke qaqmaslighi, we xu arqiliq HIV bilen yuqumlunux ihtimali bolghan tihimu kop kixilerni ozligudin dohturgha birip tekxurux ilip birixqa righbetlendurux kirek.

AIDS kisilining Uyghur rayunida tarqaxqa sewep bolghan asasliq amillarni yeni zeherlik chikimlik bilen pahixe ixlarni qattiq konturul qilix kirek. Qan ilix we okul uruxta imkan bar birla qitim ixlitidighan sipiris we yingne ixlitix kirek. Er ayal ichide bir terepning AIDS kisilige giriptar bolup qilix ihtimali bolsa yaki AIDS kisilige giriptar bolghan bolsa, jinsi munasiwet qilghanda, qarxi terep choqum ozini qoghdax wastisi qollunuxi kirek.