AIDS kisili we Uyghurlar
(AIDS and Uighur)

Memet Emin

AIDS kisli bilen yuqumlanghanlar, 90-yillarda Uyghur Rayunida gherche qismen dokilat qilinghan bolsimu, biraq taki 99-yilining ahirghiche AIDS digen bu isim Uyghurlargha hilila natonux idi. 2004-yilining otursigha kelgende Uyghur Rayunidiki AIDS kisili virusi bilen yuqumlanghanlarning tizimliktiki sani 8773 ge yitip (Xinjiang Hewer Tor Bitining 2004-yili 7-ayning 5-kunidiki hewerige qarang), Zhungguodiki AIDS kisili bilen yuqumlanghanlar omumi sanining 13% igelligen.  Molcherdiki san bolsa tehminen 80000 din axqan. Undaqta zadi nime seweptin AIDS kisili Uyghur Rayunida xunche tiz kopiyip ketti? Buningha zadi nime sewep boldi? Bu sualgha jawap birix uchun aldi bilen AIDS kisilining Uyghur Rayunida qandaq tarqighanlighini bilixke toghura kilidu.

AIDS kisili jinsi munasiwet, zeherlik chikimlikni okul qilip urux, apadin baligha we qan silix qatarliq wastilar arqiliq tarqaydu. Uyghur Rayunida bolsa hokumet sitatikisigha asaslanghanda, AIDS kisili bilen yuqumlanghuchilarning 90~95% asasen zeherlik chikimlikni bilektin okul qilip urux arqiliq ozlirige AIDS kisilini yuqtiriwalghan iken. Elwette yene az bir qisimi pahixe ixlar arqiliq AIDS kisilini ozlirige yuqtiriwalghan. Yiqinqi hewerlerge asaslanghanda ayallar arisidiki AIDS kisili bilen yuqumlanghanlarning sani tiz ixip, apidin baligha yuqux ehwalimu kopeymekte. Biraq qan silixtin AIDS kislini ozige yuqturiwalghan ehwal gerche qismen mewjut bolsimu, biraq kop miqdarda dokilat qilinghini yoq.

AIDS kisilining Uyghur Rayunida xunche tiz tarqilixning sewibi nime?

Bu sualgha jawap birix uchun Uyghur Rayunida AIDS kisilini ozlirige yuqturiwalghan bimarlarning mutleq kop qismini texkil qilghan zeherlik chikimlik chekkuchilerning kunsayin kopiyix sewibini tehlil qilsaq kupaye. Undaqta nime uchun Uyghur Rayunida zeherlik chikimlikni istimal qilghuchilarning sani xunche kop? Buni towendiki bir nechche seweplerdin koruxke bolidu.

1. Qanun tuzumning mukemmel bolmaslighi, yeni qanun ijira qilghuchilarning chirikliki we qanunning toluq ijira bolmaslighi. Hemmimizge melum bolghunidek qanunda zeherlik chikimlikni ilip sitix qanunsiz dep iniq belgulengen bolsimu, biraq zeherlik chikimlik satquchilarning kop qismi yenila qanuni jawapkarliqqa tartilmaywatidu.
2. Ihtizadning tereqqi qilixigha egixip bay kembighellik periqning chongiyixi, bezi ixsiz yaxlirimizning zeherlik chikimlikni ilip sitix we chikixtek jinayi yollargha mingixigha sewep bolmaqta.
3. Ixlep chiqirix kuchlirining tereqqi qilixigha egixip, emgek kuchining artip kitixi, nurghun dihanlarning xeherge kochuxi, namiratliq we ixsizliqning kopiyixi.
4. Kixilierning ehlaqi pezilet olchimining towenlixixi, yaxlar arisidiki dini terbiyening kem boluxi we dini itiqatning suslixixi.
5. Yaxlarning jemiyetke we kelgusige bolghan ixenchisining towenlixixi we umutsizlik qaraxta boluxi, bolupmu baxqilar teripidin aldanghan, ziyankexlikke uchurghan yaxlarning jemiyetke bolghan ghezep nepiritini chiqirix uchun, jinayi yollargha mingip, baxqilargha ziyan salidighan ixlarni qilixi.
6. Bezi ehlaqi buzulghan yaman niyetlik kixilerning oz nepsi uchun, kichik ix uqmaydighan balilarni aldap, ularni ozige mutleq boysundurtux uchun, ularni zeherlik chikimlikke kondurup qoyuxi.
7. Jemiyetning bezi yaxlargha bolghan adaletsizligi, bolupmu milli kemsitilix netjiside kilip chiqqan jemiyetke bolghan ochmenlik we umutsizlik.
8. Ata anining balilargha bolghan terbiyening ajizlixi, eneniwi ata ana we bala munasiwetlirining suslixixi.
9. Kixilerning jeherlik chikimlikning xehsige, ahilige we jemiyetke ilip kilidighan ziyinigha bolghan tonuxining towen boluxi we uninggha sel qarixi.
10. Muteleq kop sandiki kixining AIDS kisili toghursida hichqandaq chuxenchige ige emesligi, AIDS kisilining qandaq tarqaydighanlighidin, xehis, ahile, jemiyetke qandaq ziyanlarni ilip kilidighanlighidin hichqandaq hewerdarsizlighi, ularning ozini qandaq qodaydighanlighini bilmesligidin.

Bularning hemmisi yaxlirimizning zeherlik chikimlik bilen xughullinixigha we xu arqiliq AIDS kisilining Uyghur Rayunida tarqilixigha sewep bolmaqta.

AIDS kisilini qandaq qilghanda unumluk konturul qilghili bolidu?

AIDS kisilining tihimu tarqilixining aldini ilix we uni unumluk konturul qilixta, uning Uyghur Rayunida tiz tarqilixigha sewep bolghan zeherlik chikimliklerni nuqtiliq qilip konturul qilix we towendiki usul tebbirlerni qollunux kirek.

1. Texwiqatni kucheytix we barliq unumluk usul charilerni qollunup, putun helqni AIDS kisilidin hewerdar qilix kirek. Yeni Uyghurche texwiqat matiryallirini kopeytix, we uni her bir kixining qoligha yetkuzux, SARS kisilige ehmiyet bergendek, bir siyasi wezipe qatirida yuqurdin towengiche keng kolemde texwiq qilix kirek.
2. Hokumet qanuni tuszumni mukemmellexturuxi we saghlamlaxturuxi, qanun ijira qilghuchilar arisidiki chiriklikni tugutuxi, zeherlik chikimlik sodisi bilen xughullanghanlarni qattiq jazalixi we zeherlik chikimlining jemiyette yamirap kitixni qattiq tizginlixi kirek.
3. Zeherlik chikimlik chekkuchilerge herguz yumxaq kongellik qilmasliq, konturul qilix bilen dawalaxni birlexturup, ularning zeherlik chikimliktin baldurraq qol uzixige yardem birix kirek.
4. Zherlik chikimlik chekkuchiler arisida bir yingnini ortaq ixlitixning ziyinini we hetirini texwiq qilix kirek.
5. Pahixe ixlirini qattiq konturul qilix, we kixilerning taziliq ingini yuquri koturux kirek.
6. Bay kembigheliq periqni towenlitip, hizmet pursitini axurux kirek.
7. Kixilerning ehlaq pezilet olchimini yuquri koturux, dinning kixiler qelbidiki orni we kuchidin toluq paydilinip, michit we dini sorunlarda kixilerge bolghan terbiyeni kuchaytix kirek.
8. Mekteplerde meyli baxlanghuch we otura mektepte bolsun, zeherlik chikimlikning jemiyetke we ahilige ilip kilidighan ziynini texwiq qilix, bu jehettiki terbiyeni kuchaytix kirek.
9. Ata anilar balilirigha koprek waqit serip qilixi, balilirining nime oylawatqanlighigha kongul boluxi, ular bilen bolghan hisiyatni kuchaytixi we oz ara ixench peyda qilix kirek. Xundaqla balam tihi kichik, zeherlik chikimlik digen nersini bilmeydu dimey, 5 yilning 10 yilning kiyinki ixlarni kozde turup, kichik wahtidin tartip terbiyeni kuchaytix kirek.
10. Putun jemiyettiki her bir insane, bu ixqa bolghan mesulyetchanlighini oz ustige ilip, milletning kelgusi ustide bax qaturxi we uningha kongul boluxi kirek.

Ahirda qoxumche qilidighinim, qanuni tuzum mukemlexken jemiyette nurghun ixlar qanun boyiche bolidu, biraq Zhungguoning hazirqi ehwalidin qarighanda buninggha yene bir mezgil kirek. Xunga biz choqum ozimizge, ahilimizge, oz helqimizge we millitimizge mesul bolup, ozimizni, oz hayatimizni qedirlixiximiz, ozimizge, helqimizning kelgusige kongul boluximiz kirek. Bolmisa ahirda ziyan tartquchi ozimiz bolimiz, puxayman mengu eslige kelmeydu.