AIDS kisilini kelturup chiqarghuchi HIV virusi, Afriqining otura qismidiki dowletlerde yashaydighan Engilizchide “apes”, Hittaychida “yuan” dep atilidighan, maymun ahilisige kiridighan bir hil haywanning bedinide yashawatqanlighigha birnechche ming yil bolghan bolup, bu virus bu hil haywan bedinide kisel peyda qilmaydiken. AIDS kisilini kelturup chiqarghan HIV virusi, 20-esirning desliwide Afriqining otura qismidiki dowletlerde adem bedinige tarqalghan bolup, biraq kishiler teripidin bayqalmighan iken. Latin Amirkisigha jaylashqan Haiti digen dowlettiki Afriqiliqlar, eyni waqittiki Haiti zomiger hakimitining zulimigha chidimay, yurtigha qaytip kitishken. Haiti zomiger hakimiyiti tehittin chushkendin kiyin, u Afriqiliqlar HIV virusini Haitige ilip kelgen iken, undin kiyin dunyaning herqaysi jaylirigha tarqashqa bashlighanken. AIDS kisilini kelturup chiqarghuchi HIV virusi, 1981-yili tunji qitim Amirkining Kaliforniye shitatida bayqilip, HIV digen bu namni alghan. Afriqining Zayir digen dowlettidiki Kinshasa digen dohturhanida saqliniwatqan, 50-yillirida olup ketken bir jesetning bedinidin, kiyin HIV virusi tipilghan. 1978-yili Haitige brip kilipla, bir hil ghelite kiselge giriptar bolghan, Shiwitsiyelik (Swedish) bir bimarning bedinidinmu kiyin HIV virusi tipilghan. 1981-yili tunji qitimliq AIDS kisili bayqalghandin hazirgha qederqi 20 nechche yil ichide, putun dunyada tehminen 60 miliyun kishi HIV virusi bilen yuqumlanghan bolup, ularning 95% tereqqi qiliwatqan yaki kembighel dowletlerde iken. Hazir putun dunyada yashawatqan kishiler ichide 40 miliyun kishi HIV bilen yuqumlanghan iken. 2003-yili bir yil ichidila 5 miliyun kishi yingidin HIV virusi bilen yuqumlanghan bolup, yingi yuqumlanghuchilarning yirimidin artuqi 15 yashtin 24 yashqichi bolghan yashlar iken. Putun dunyada, her kuni tehminen 15000 din 20000 kishi, yingidin HIV virusi bilen yuqumlinidiken. Her 100000 kishi ichidiki HIV bilen yuqumlanghuchining sani Amirkida 400, Zhungguda 80, Awustiraliyede 115, Taylantta 2100, Ugandada 20000, Botswanada 50000 iken. Dunyada HIV bilen yuqumlanghuchilar nisbiti eng yuquri dowlet Botswana bolup tehmine putun nopusining yirimidin artuqi HIV bilen yuqmlanghan iken. Amirkida jemi 290 miliyun nopus bolup, HIV bilen yuqumlanghanlarning sani 1 miliyundin axshidiken. Zhungguoda 1300 miliyun (1 miliyart 300 miliyun) nomus bolup, kem digende tehminen 1 miliyun kishi HIV bilen yuqumlanghan iken. Uyghur rayunida HIV bilen yuqumlanghuchilarning sani molcherleshlerche tehminen 80 mingdin ashqan bolup, eger Uyghur rayunining omumi nopusini hokumet sitatiskisi boyiche 20 miliyun dep qarighanda, Uyghur rayunida her 100000 kishining ichidiki HIV bilen yuqumlanghuchilarning sani 400ge yitip, Amirka sewiyesi bilen tengleshken. Uyghur rayunidiki HIV bilen yuqumlanghuchining 80% Uyghur bolup, Uyghurlar arisida HIV bilen yuqumlanghuchilarning sani 64 mingge yetken. Eger Uyghur rayunidiki Uyghurlar nopusini hokumet sitatiskisi boyiche 8 miliyun dep qarighanda, her 100000 Uyghurning ichide HIV bilen yuqumlanghuchining sani 800ge yitip, Amirkidin bir hesse ashqan. Urumchide tehminen 30 ming kishi HIV bilen yuqumlanghan bolup, eger Urumchide 2 miliyun nomus bar dep qarighanda, her 100000 kishi ichidiki HIV bilen yuqumlanghuchining sani 1500ge yitip, Tayland sewiyesige yiqinliship qalghan. Urumchidiki HIV bilen yuqumlanghuchilarning 80%, yeni 24000 Uyghur bolup, eger Urumchidiki Uyghur nopusi Urumchi omumi nopusining 15%ni igelleydu dep qarisaq, Urumchidiki her 100000 Uyghurning ichide HIV bilen yuqumlanghuchining sani 8000ge yetip, dunyaning aldinqi sewiyesige yiqinliship qalghan. (Bu sanlar herguzmu mubalighe emes bolup, heqiqeten ademni oygha salidu.) Dunya Bankisidin pul birilgen AIDS kisili bilen munasiwetlik projekt jemi 254 bolup, dunyaning herqaysi jaylirigha tarqalghan. Buning ichide tehminen 40 projektning her birige birilgen pul 100 miliyun dollardin ashqan. Eng chong porejekt sommisi 500 miliyun dollar bolup, 1995-yili 6-ayning 22-kuni Meksikigha birilghen. 2002-yili 8-ayning 6-kuni Afriqidiki Kongo (Congo) digen dowletke birilgen project sommisi 454 miliyun dollar bolup, ikkinji chong project hisaplinidiken. 1996-yili 3-ayning 21-kuni Hindistangha birilgen project sommisi 350 miliyun dollar bolup, uchunji choqng project hisaplinidiken. Dunya Bankisining AIDS tetqiqati uchun Zhungguogha bergen puli jemi 525.6 miliyun Amirka dolliri bolup, 1986-yili 6-ayda 80 miliyun, 1989-yili 5-ayda 52 miliyun, 1991-yili 12-ayda 129.6 miliyun, 1995-yili 12-ayda 100 miliyun, 1999-yili 5-ayda 60 miliyun, 2002-yili 3-ayda 104 miliyun dollar iken. Amirkining her yili AIDS kisilini tetqiq qilish we aldini uchun ajiratqan puli, putun dunyadiki barliq dowletning AIDS kisilige ajiratqan pulining omumi yighindisidin artuq iken. Eng chong porejekt sommisi 500 miliyun dollar bolup, 1995-yili 6-ayning 22-kuni Meksikigha birilghen. 2002-yili 8-ayning 6-kuni Afriqidiki Kongo (Congo) digen dowletke birilgen project sommisi 454 miliyun dollar bolup, ikkinji choqng project hisaplinidiken. 1996-yili 3-ayning 21-kuni Hindistangha birilgen project sommisi 350 miliyun dollar bolup, uchunji choqng project hisaplinidiken. Dunya Bankisining AIDS tetqiqati uchun Zhungguogha bergen puli jemi 525.6 miliyun Amirka dolliri bolup, 1986-yili 6-ayda 80 miliyun, 1989-yili 5-ayda 52 miliyun, 1991-yili 12-ayda 129.6 miliyun, 1995-yili 12-ayda 100 miliyun, 1999-yili 5-ayda 60 miliyun, 2002-yili 3-ayda 104 miliyun dollar pul bergen. Amirkining her yili AIDS kisilini tetqiq qilish we uning aldini ilishqa ajiratqan puli, putun dunyadiki barliq dowletning AIDS kisilige ajiratqan pulining omumi yighindisidin artuq iken. |