Erlik Tughmasliq

(Male Infertility)

Memet Emin

Tughmasliq (Infertility, Barren, Inability to conceive, 不育) diginimiz er ayal toy qilip, hichqandaq tughuttin saqlinix wastisi qollanmay, normal jinsi munasiwet qilip, Amirkining olchimi boyiche 12 ayghiche, Zhungguoning olchimi boyiche 3 yilghiche, ayali eghir ayaq bolalmasliqni korsitidu. Ayalning eghir ayaq bolalmasliq sewibi eger er terepte bolsa, buni biz erlik tughmasliq (male infertility, 男性不育) dey ataymiz. Adette ayal eghirayaq bolalmisa tebila halda dohturgha birip korinidu, biraq ayalning eghirayaq bolalmaslighining sewibi putunley ayal terepte emes, tehminen 30~40% sewep er terepte bolup, ayali eghirayaq bolalmighanda eng yahxisi birge birip tekxurux ilip birix kirek.

Uyghurlar arisidiki erlik tughmasliqmu hili kop salmaqni igelleydighan bolup, ayali eghir ayaq bolmighan er, eneniwi qaraxlar tupeylidin, aldi bilen sewepni ayalidin izdeydu. Ayalini dohturgha birip tekxuruxke undeydu. Ayalidin chataq chiqmighandin kiyin, bir qisim er sewepni ozidin izdexke baxlisimu, biraq kop qisim er yenila ayalidin korup, ayalini eyipleydu, hetta ayali bilen ajirxip kitidu. Bu bir iptidayi qarax bolup, asasliqi bu mesilige bolghan tonuxining towen boluxidin bolghan.

Erlik tughmasliqning sewibi we heterlik amillar.

Erlik tughmasliq ikki hil bolup, biri ezeldin tughmas (Primary infertility, 原发性不育), yene biri kiyinki tughmas (Secondary infertility，继发性不育). Ezeldin tughmas diginimiz er ayal toy qilghandin kiyin, ayali ezeldin eghirayaq bolup baqmasliqni korsitidu. Kiyinki tughmas diginimiz burun bir balisi bolghan, biraq kiyin ikkinji balini almaqchi bolghanda, ayali eghirayaq bolalmasliqni korsitidu.

Erlik tughmasliqning sewibi nahayti kop bolup, beden (physical factors, 身体因素) we rohi (emotional factors, 情绪因素) jehettiki seweplerni oz ichige alidu. Ular towendikilerdin ibaret:

1. Meni tetur chiqix (retrograde ejaculation, 逆行射精), yeni jinsi munasiwet otkuzgende ajirtip chiqarghan meni ayalning jinsi ezasigha kirmey, dowsighan (urinary bladder, 膀胱) kirix. Bu bir hil tughma kisel bolup, bundaq kisili bar erler baxqa jehetlerde asasen normal bolghachqa, bundaq er ozide bu hil kisel barliqini sezmeydu.
2. Uruqdan qosaq ichide bolux (Cryptorchidism, Undescended testicle, 隐睾, 未降睾丸). Er tughulghanda uruqdani (testicle, 睾丸) uruqdan haltisigha (scrotum, 阴囊) chuxmey, qosaqta turup qilip, 12 yaxtin burun dawalatmighan bolsa, yeni qosaqta turup qalghan uruqdanni opiratsiye qilix arqiliq uruqdan haltisigha chuxurmigen bolsa, bundaq erler kiyin bala alalmaydu.
3. Bezi erlik hormunning kem boluxi (hormone deficiency, 激素不足). Bundaq erler bezi erlik hormunning kemligi tupeylidin, uruq toluq yitilelemey, bala ilixi qiyin bolidu.
4. Uruq (spermatozoa, 精子) az bolux yaki menide (Semen, 精液) uruq bolmasliq. Normal erning bir qitimliq jinsi munasiwette ajirtip chiqarghan meni (semen, 精液) 2~5ml, uruq (spermatozoa) sani 40 ~ 100 miliyunghiche bolup, normal uruq (spermatozoa, 精子) 60% din artuq qismini texkil qilidu. Eger bir qitimliq jinsi munasiwette ajirtp chiqarghan uruqning sani 20 miliyundin towen bolsa, yaki normal uruq 30% din towen bolsa, bundaq er bala alalmaydu.
5. Er ajirtp chiqarghan uruqning (spermatozoa, 精子) herkiti nachar bolsa yaki oluk uruqning sani kop bolsa, bundaq er tughmas bolidu.
6. Erlik jinsi ezasining qan aylinixi rawan bolmisa. Bezi erlerde jinsi ezadin ayrilghan qan yurekke qaytidighan kok qan tomuri normalsiz bolsa, yeni “varicocele, 精索静脉曲张” digen kiselge giriptar bolghan bolsa, uruqdan qatarliq jinsi ezaning rawan qan aylinixigha tesir korsutup, uruqning supitini towenlitiwitidu. Xuning bilen bu hil kiselge giriptar bolghan erning bala ilixi qiyinlixidu.
7. Qatnax weqesi qatarliq weqeler tupeylidin das songek sunghanda, uruqdan, uruq neychisi we jinsi ezagha munasiwetlik qan tomur, nirwa birla waqitta zehme bolup, erlik tughmasliqni kelturup chiqirixi mumkin.
8. Qosaqning towen qismi yaki suduk yoli, erlik jinsi eza opiratsiyesi jeryanida, eger uruq neychisi we jinsi ezagha munasiwetlik qan tomur, nirwa ihtiyatsizliqtin zehme qilinsa, erlik tughmasliqni kelturup chiqirixi mumkin.
9. Uzun muddet yaki kop miqdarda nexe (marijuana, 大麻), aq tamaka we cimetidine (甲氰咪胍,甲腈咪胍,甲腈咪胺), spironolactone (安体舒通,螺内酯,螺旋内酯甾酮), and nitrofurantoin (呋喃妥英,呋喃咀啶) qatarliq bir qisim dorini istimal qilghan erler. Bundaq erning uruqi ighir derijide zehmige uchuraq, bala ilixigha biwaste tesir korsutidu.
10. Suduk yoli, jinsi eza yalghu we bezi jinsi bezler yallughi, bolumu uruqdan yallughi (orchitis, 睾丸炎), qoxumche uruqdan yallughi (epididymitis, 附睾炎), uruq neychisi yallughi, we mezi bizi yallughi (prostatitis, 前列腺炎) gha giriptar bolghan erlerning uruq yolliri tosulup qilix we yaki normal uruqning sani azlap kitix tupeylidin erlik tughmasliqqa giriptar boluxi mumkin.
11. Soznek (Gonorrhea, 淋病) qatarliq jinsi yuqumluq kiseller (Sexually Transmited Disease ,性传染病) uruqning sani we supitige tesir korsutux yaki uruq yollirini tosiwilix arqiliq erlik tughmasliqni kelturup chiqirixi mumkin.
12. Ingek qismidiki “Mumps, 腮腺炎” dep atilidighan bir hil bez yallughigha giriptar bolghan erning tughmas bolup qilix ihtimali yuquri.
13. Uzun muddet yuquri timpiratura we radiyaktipliq we himiyelik bulghanghan muhitta hizmet qilghan we yaxighan erlerning tughmasliq ihtimali yuquri bolidu.
14. Jinsi jehettiki bilimsizlik tupeylidin yaki rohi jehette jiddilixix sewibidin, toghura jinsi munasiwet qilalmasliqmu erlik tughmasliqni kelturup chiqirixning muhim bir sewibi.

Elwette yuqarqilardin baxqa erlerning normal jinsi munasiwet otkuzelmesliki we yaki normal jinisi munasiwet otkuzux qabiliyitining bolmasliqi, erlik tughmasliqning asasliq sewibidin biri bolup, bu hemmeylenge ayan bolghuni uchun, men bu yerde tepsili tekitlep otmudum.

Qandaq qilghanda erlik tughmasliqtin saqlanghili bolidu?

Erlik tughmasliqni kelturup chiqqan sewepler yuqurda eyitqandek kop hem murekkep bolup, beziliri tughma kisel sewibidin kilip chiqqan, beziliri irsi kisel sewibidin kilip chiqqan, beziliridin diqqet qilix arqiliq saqlanghili bolidu, beziliridin saqlinix we aldini ilix qiyin.

Erlik tughmasliqning aldini ilix uchun towendikilerge diqet qilix kirek.

1. Uruqdan qosaqtin uruqdan haltisigha chuxmigen bolsa, eng yahxisi kichik wahtida opiratsiye qilip dawalitix kirek. Dawalatqan waqit qanchi kichik wahtida bolsa xunche yahxi.
2. Erlik jinsi ezasining kok qan tomurida bolidighan “varicocele, 精索静脉曲张” digen kisel bolghan bolsa wahtida opiratsiye qilip dawalitix kirek.
3. Nexe (marijuana, 大麻), aq tamaka we cimetidine (甲氰咪胍,甲腈咪胍,甲腈咪胺), spironolactone (安体舒通,螺内酯,螺旋内酯甾酮), and nitrofurantoin (呋喃妥英,呋喃咀啶) qatarliq zeherlik chikimlik we dorilarni ixlitixtin saqlinix kirek.
4. Suduk yoli, jinsi eza yalghu we bezi jinsi bezler yallughi, bolumu uruqdan yallughi (orchitis, 睾丸炎), qoxumche uruqdan yallughi (epididymitis, 附睾炎) we mezi bizi yallughi (prostatitis, 前列腺炎) bolghan bolsa, wahtida dawalitix kirek.
5. Jinsi taziliqqa diqet qilix kirek, pahixe ixlirigha yiqinlaxmasliq, soznek (Gonorrhea, 淋病) qatarliq jinsi yuqumluq kiseller (Sexually Transmited Disease ,性传染病) din imkan bar saqlinix kirek. Eger bundaq kisellerge giriptar bolup qalghan bolsa, amal bar wahtida tel tokus dawalitix kirek.
6. Ingek qismidiki “Mumps, 腮腺炎” ge giriptar boluxtin saqlinix kirek.
7. Uzun muddet yuquri timpiratura we radiyaktipliq we himiyelik bulghanghan muhitta hizmet qilix we yaxaxtin saqlinix kirek.
8. Jinsi jehettiki tonuxini osturux, keypiyat jehettin jiddilexmeslik, dohturgha korunup, ulardin meslehet ilix, we xundaqla munasiwetlik tebbirlerni qollunux kirek.
9. Uruqqa ziyan kelturidighan herqandaq amillargha imkan bar yiqinlaxmasliq kirek.

Dawalax.

Erlik tughmasliqni dawalaxmu uni kelturup chiqarghan seweplerning murekkep bolghunigha ohxax murekkep bolup, bezilirini dawalap saqaytix mumkin, bezilirini dawalap saqaytix qiyin. Xunga qaysi hil dawalx usulini qollunuxtin burun, aldi bilen tepsile tekxurux ilip birip, ozidiki bu tughmasliqning sewibini iniqlap chiqix kirek. Andin xu sewepke asasen, munasiwetlik dawalax usullirini qollunux kirek.

Adette rohi (emotional factors, 情绪因素) jehettiki sewepler tupeylidin kilip chiqqan tughmasliqni putun saqaytix mumkin, biraq beden (physical factors, 身体因素) sewepler tupeylidin kilip chiqqan tughmasliqning bir qismini putunley dawalap saqayitqili bolsimu, yene bir qismini hazirqi dawalx sewiyeside dawalap saqaytix qiyin. Bu hildiki kixiler eger halisa, suni uruqlandurux (artificial or compulsory fertilization, 人工受精) usul bilen bala alsa bolidu.