Tunji Qitim Ata-Ana Bolux Aldida Turghanlargha

(To the pre-parents)

Memet Emin

Jemiyetning tereqqiyatigha egixip, kixilerning kiyinki ewlatlirigha bolghan koz qaraxliri uzluksiz ozgermekte. Kixiler ewlatlirining sanini qoghluxixtek en eniwi qaraxtin, supet qoghluxuxtek yingi qaraxqa kochmekte. Bolupmu nurghun tereqqi qilghan dowletlerde, nurghun er hotunlar asasen birla bala ilixni texebbus qilmatta. Uyghurlarning hazirqi ehwalini ilip eyitsaq, hokumetning tughut cheklimisi, ihtizadi ajizliq we nurghun ijtimayi sewepler tupelidin, kop perzentlik kixiler kunsayin azaymaqta. Bundaq ehwal astida balilarning supitini yuquri koturux tihimu muhim orunni igellep, kixilerning bu jehettiki izdinixige turtke bolmaqta. Bu yerde tekitliniwatqan balining supitini yuquri kotirix asasliqi balining miyip tughulup qilix yaki tughma kiselge giriptar bolup qilixning aldini ilixni, balining apisining qosighida toluq, saghlam yitilip, eqil parasitining zehmige uchurmaslighi kozde tutulghan.

Men yingi toy qilip, tunji qitim ata-ana bolux aldida turiwatqan wetendaxlargha az tola paydisi bolup qalar digen mehsette, ozemning bilgenliri bilen bezi korgen matiryallarni birlexturup, bu maqalini yizip tordaxlargha sundum.

Bala (embryo, fetus, 胎儿) ning Peyda Boluxi

Er terepning uruqi (spermatozoa，精子) bilen ayalning tuhumi (egg, ovum，卵子) oz ara uchuxup, uruqlanghan tuhumgha (fertilized egg，受精卵) aylinixi we ayalning bala yatqusigha oronluxuxi (implants to uterine cavity，着床) bilen bala (embryo, fetus，胚胎) peyda bolidu. Andin ayyallarning bala yatqusida 40 hepte osup yitilgendin kiyin, bu dunyagha koz achidu.

Normal ehwalda, ayallarning ong sol ikki teripide ikki tuhumdan (ovary，卵巢) bolup, bir ayda bir qitim heyiz koridighan ayal, bir ayda bir tuhum (egg, ovum，卵子) ajirtip chiqiridu (ovulation，排卵). Qismen ayallar ikki we uningdin artuq tuhum ajirtip chirixi mumkin. Yene bezi nahayti az sandiki ayallar, bir ayda ikki qitim heyiz koridighan bolup, bundaq ayallar bir ayda ikki qitim tuhum ajirtip chiqixi mumkin.

Normal ehwal astida, erlerning ikki uruqdani (testicule，睾丸) bolup, bir heptide ikki qitim jinsi munasiwet qilidighan er, bir qitimda tehminen 2~5ml meni (semen，精液), 40 miliyundin 100 miyunghiche uruq (spermatozoa，精子) ajirtip chiqiridu. Bu uruqlarning ichide, xekli we herkiti normal uruq 60% din artuq qismini igelleydu. Eger meni ichidiki uruqning sani 20 milyundin az bolsa, yaki normal uruq 30% din towen bolsa, bundaq erning tughmasliq (infertility, barren，不育) ihtimali nahayti yuquri bolidu, yaki balining supiti ighir derijide tesirge uchuraydu.

Eger er ajirtip chiqarghan bu uruqqlarning birsi ayalning bir tuhumi bilen uchuraxsa, bir bowaq payda bolidu. Eger bu uruqlarning ikkisi ayalning bir tuhumi bilen uchiraxsa, bir tuhumluq qox kizek (identical twins or monovular twins，同卵双胞胎) bowaq dunyagha kilidu. Bundaq qox kizeklerning chirayi, huy peyli, bir birsige bekmu ohxuxup kitidu. Eger erning ikki uruqi ayalning ikki tuhumi bilen uchuraxsa, ikki tuhumluq qox kizek (binovular twins or dizygotic twins，异卵双胞胎) dunyagha kilidu. Bundaq qox kizekler, bir tuhumluq qox kizeklerge nisbeten sel periqliq bolidu. Yeni ularning chirayida we huy peylide periqler koprek bolidu. Adette kox kisezlerning kop qismi muxu turge kiridu. Eger erning bir nechche uruqi, ayalning bir nechche tuhumi bilen birlexse, bir nechche bowaq dunyagha kilidu. Biraq bu hil awhal nahayti az uchiraydu.

Normal ehwal astida ayalning tuhum ajirtip chiqidighan wahti ikki qitimliq heyizning del otursigha toghura kilidighan bolup, bu waqitta er ayal jinsi munasiwet qilsa, ayalning ighir ayaq bolux nisbiti eng yuquri bolidu. Mesilen 30 kunde bir qitim heyiz kilidighan ayalning tuhum ajirtip chiqiridighan wahti, tehminen heyizning 14, 15- yaki 16-kunlirige toghura kilidu. Tuhumning omuri adette 24 saet etirapida bolidu. Er ajirtip chiqarghan uruq, ayalning jinsi ezasida, adette 48 saettin 72 saetqiche yaxiyalaydu. Qismen ehwal astida uningdin artuq yaxiximu mumkin. Mundaqche eyitqanda, ayalning her ayda eghir ayaq bolux wahti, adette 3 kundin 5 kun etirapida bolidu. Mesilen ayalning heyizni her ayning 1-kuni baxlandi dep qarisaq, adette 3, 4-kunliri heyiz ahirlixixi mumkin, 15-kunliri tuhum ajirtip chiqirixi mumkin. Xundaq bolghanda heyizning 11-kunidin 16-kungiche bolghan 5 kun ariliqta, ayalning hamildar (pregnancy) bolux nisbiti eng yuquri bolidu. Elwette bu putunley mutelqmu emes. Heyiz her ayda nahayti normal kilidighan ayalning, kiler qitimliq heyiz kilix wahti 10 kun otup ketken bolsa, eghir ayaq bolup qaptu dep hokum chiqirixqa bolidu.

Adette eghir ayal bolghandin kiyin nimilerge diqet qilix kirek ikenlighini tunji qitim dohturgha korunup, eghir ayaq bolghanlighi iniq bolghandin kiyin, tughut bolumining dohturi dep biridu. Xunga men bu yerde eghir ayaq bolghandin kiyin diqet qilidighan ixlar toghursida tohtalmaymen. Asasliqi eghir ayaq boluxtin iligiri, yaki eghir ayaq bolghanliqini bilmigen ehwal astidida nimilerge diqet qilghanda, kelgusi ewlatlarning supitini osturguli bolidighanliq ustide tohtilimen.

Erler Diqet Qilixqa Tighixlik Ixlar.

Kiyinki ehwlatlarning supitini yuquri koturux uchun erler nimilerge diqet qilix kirek? Qandaq amillar kiyin ewlatlarning supitige biwaste tesir qilidu? Bala ilixqa pilan qilghan er, jinsi munasiwet qilghanda keypiyati nahayti yahxi bolux, heddin ziyade charchap ketmigen boluxi kirek. Towendiki oturgha qoyulghan her qandaq ehwal bolghan ehwal astida, eng yahxisi bala almasliq kirek, yaki bala almaqchi bolghanda towendiki ehwallardin imkan bar saqlinix kirek. Towendiki ehwallar erlerning uruq supitige ohximighan derijide tesir korsutup, kiyinki ewlatqa biwaste dehli qilidu. Netijide balilarning supiti melum derijide towenleydu.

1. Haraq ichip mes bolup qalghanda.
2. Heddin ziyade kop tamaka chikiwatqan mesgilde.
3. Nexe we bezi jeherlik chimlik chikiwatqanda.
4. Mijezi yahxi bolmighanda, yeni bezi kisel bolupmu yuqumluq zukam qatarliq virus kelturup chiqarghan kisel bolghanda.
5. Suduk yoli, jinsi eza yalghu we bezi jinsi bezler yallughigha giriptar bolghanda.
6. Bezi dorilarni bolupmu dora ustide eskertilgen bezi dorilarni istimal qiliwatqan mezgilde.
7. Simap, qoghuxun qatarliq bezi himiyelik elimintlar we himiyelik maddilar bilen uchurxiwatqan waqitta.
8. Diqqanchiliq doriliri we haxaret olturux doriliri bilen uchurxiwatqanda.
9. Bezi sahta girim qilix boyumlirini ixletkende.
10. Radiyaktipliq nur bilen uchurxiwatqanda.

Undin baxqa alahide yuquri timpiraturgha yiqinlaxmasliq, yaki yuquri timpiraturluq xarahitta uzun muddet hizmet qilmasliq kirek. Adette erler uruqdanining timpiratursi beden timpiratursidin 2 giradus towen bolup, yuquri timpiratur bilen uchuraxqanda yaki uruqdan uzun muddet bedenge chaplixip turghanda, uruqdanning timpiratursi beden tipiratursi bilen yiqinlixip, uruqning supiti melum derijide jehmige uchuraydu. Bu kiyinki ewlatqa biwaste tesir korsitidu. Xunga eng yahxisi bek tar ich kiyim yaki ixtan keymeslik kirek. Uruqdanning timpiratursi yuqurlap kitixtin saqlinix kirek.

Ayallar Diqet Qilixqa Tighixlik Ixlar.

Kiyinki ehwlatlarning supitini yuquri koturux uchun balla ilixni pilan qilghan ayallarmu erlerge ohxahsla keypiyati yahxi bolux kirek. Alhide charchap ketmesligi, bek jiddilixip ketmesligi, rohi halitini nahayti yahxi tutux kirek. Ayallarning rohi haleti kiyinki ehwalatlarning supitige nisbeten erlerning rohi halitidin bekrek muhim bolup, ayallarning rohi halitining qandaq boluxi, eghir ayaq bolux bolmasliqqa, tuhumning supitige biwaste tesir korsitidu.

Erlerning uruq ajirtixi jinsi hewes bilen munasiwetlik bolup, jinsi hewes qozghalghan xu minutning ichide uruq ajirtip chiqalaydu; biraq ayallar yuqurda dep otkendek bir ayda aran bir qitim tuhum ajirtip chiqiridighan bolup, tuhumning ajirlip chiqixi chong minge, nurghun jinsi bezler we jinsi hormunlar bilen biwaste munasiwetlik. Eger ayalning rohi halite, keypiyati yahxi bolmighanda, chong mingige biwaste tesir qilip, jinsi bezlerning hormun ajirtip chiqixigha tesir korsutidu, ahirda tuhum ajirtip chiqixmu tesirge uchiraydu. Netijide eghir ayaq bolalmasliq we balining supitige dehli qilixtek aqiwet kilip chiqidu.

Apa boluxqa pilan qilghan ayallar, yuqurda dep otken erler diqet qilixqa tigixlik ixlargha diqet qilixi, yaki yuqurdiki ehwallardin imkan bar saqlinixi, we yaki bu hil ehwal astida wahtinche bala almasliqi kirek.

Ayallarning yix, kiyinki ewlatning supitige biwaste tesir korsitidighan bolup, ayallar eng yahxisi tuni balisini 35 yaxtin burun tughuxi kirek. Ayallarning yixi erlerning yixigha nisbeten kiyinki ewlatlarning supitige tihimu chong tesir korsitudu. Ayallar 35 yaxtin axqanda, hormunlar tengpungliqida bezi ozguruxler yuz birixke baxlaydighan bolup, bu balining hiromosomisida (chromosome，染色体) ozgurux (mutation, 基因突变) peyda qilidu, xuning bilen yingi hayatliqta bezi normalsizliq peyda bolidu. Undin baxqa tuni balini 35 yaxtin kiyin alghanda, tughutta bezi hadisining yuz birix nisbitimu yuquri bolidu. Bu apa balining ikkilisige paydiliq emes.

Eghir ayaq bolghanni bilmigen ehwal astida vitamin qatarliq bir qisim doridin baxqa, istimal qilinghan herqan dora, yingi hayatliq peyda bolghan deslepki uch ay ichide, yingi hayatliqqa ohximighan derijide tesir korsutup, kiyinki ewlatning supitige dehli qilixi mumkin. Xunga bala ilixni pilan qilghan ayal imakn bar kisel bolup qalmaslighi, eger bezi uxxaq kisel bolup qalghan teqdirde, eng yahxisi wahtinche dora istimal qilmasliq kirek. Elwette eghir ayaq bolghanliqini bilgendin kiyin, dohtur bulargha alahide diqet qilidu. Mesile eghir ayaq bolghanni bilmigen ehwal astida, bezi dorilarni istimal qilix eng heterlik.

Eger yuqarqi ehwallar yuz bergende, qanche waqittin kiyin bala ilix hetersiz?

Eger siz bilip bilmey yaki hizmetning ihtiyaji bilen yuqarqi ehwallargha duch kilip qalghan bolsingiz, bala ilixtin burun ular bilen uchurxuxni tohtutixingiz we yuqarqi ehwallarning yuz birixidin imkan bar saqlinixingiz kirek. Bu ehwallar bilen uchurxuxni tohtutup qanchilik waqittin kiyin bala ilix hetersiz digende, bu putunley siz uchuraxqan maddilarning turi, miqdari, wahti, bedenge bolghan tesiri we bedendin tazlinip chiqix uchun ketken wahtigha munasiwetlik. Bezi dorilar we himiyelik madilarning bedendin tazlinip chipip kitix wahti birnechche saetla bolidu, bezilirining bir nechche yil bolidu. Kunige 1 qitim yeydighan dorining, bedendin yirimi tazlinip chiqip kitixke ketken wahti 24 saet bolidu. Kunde 2 qitim yeydighan dorining bedendin yirimi tazlinip chiqixqa ketken waqit 12 saet bolidu. Kunige 3 qitim yeydighan dorining, bedendin yirimi tazlinip chiqip kitixke ketken waqit 8 saet bolidu. Adette dora yaki kisellikning tesiri xu dorini istimal qilix tohtighandin kiyin yaki xu kisel putunley saqiyip ikki heptidin kiyin putunley tugeydu, biraq dora ichiwatqan mezgilde yaki kisel wahtida ziyangha uchurghan uruq we tuhum bedendin chiqip ketkendin kiyin andin heqiqi biheter hisaplinidu. Radiyaktipliq nur, bezi himiyelik mada, nexe qatarliq zeherlik chikimlik we bezi dihanchiliq dorilirining ziyini hili uzun dawam qilidu, beziliri hetta omurwayet tesir qilixi, tughmasliqni, bala baldur chuchup kitixni, balining oluk tughulup qilixini yaki balining miyip tughulup qilixini kelturup chiqirixi mumkin.

Herqandaq pikir we telepler bolsa, Dr_Memet@yahoo.com gha het yizing