Uyghurlar we Zeherlik Chikimlikler
(Uyghur and Drugs)

Memet Emin

Uyghurlarning eneniwi orpe aditide we dini itiqadida herqandaq zeherlik chikimlik qattiq cheklengen bolup, hetta tamak chikixmu mekrur dep iniq belgilengen. Eneniwi qahidimizdiki chonglar yaki ata anilar aldida tamaka chekmeslikning ozi, hemme ademning tamak chikixni bir hil yaman illet dep charighanliqining ipadisidur. Biraq xuni itirap qilmay bolmayduki, dinimizda we orpe aditimizda tamak we zeherlik chikimlikler meyli qandaq cheklengen boluxtin qetti nezer, nexe, tamak we nasiwal chikix, bir qisim kixilirimiz arisida uzun tarihqa ige.

Komunist hokumiti hakimiyet bixigha chiqqandin kiyin, epiyun we nexe qatarliq zeherlik chikimlikning tarihta ilip kelgen ziyinini kozde tutup, qattiq cheklex ilip barghan bolsimu, biraq Uyghur Rayunida “hokumetning az sanliq milletlerge bolghan ghemhorluq siyasiti” tupeylidin, Uyghurlar arisidiki nexe chikix ehwali cheklenmey kelgen. Epiyunning dorigerliktiki ihtiyajini qandurux uchun Uyghur Rayunida keng kolemde epiyun tirix ilip birilghan. Xundaqla nexe ixlexte muhim ham exiya hisaplanghan kendir, taki 90-yillarghiche Uyghur Rayunining kop jaylirida keng kolemde ochuq axkare tirilip kelgen. Bularning hemmisi melum jehette Uyghurlarning nexe chikixige we nexe chikidighanlarning sanining kopiyixige turtke bolghan.

Islahat, ixikni ichiwitix we bazar igiliki yolgha qoyulghandin kiyin, nexining yuquri kirim kelturidighanlighini bilgen bezi Uyghurlar, ichkirge koplep nexe yotkexke baxlighan. Kiyin nexe tirixning cheklinixi we konturul qilinixi bilen, nexi mesulati kop miqdarda azlap, bazar ihtiyajini qanduralmaydighan bolghan. Bu hil cheklimige uchurghan bir qisim nexe sodigerliri sodisini aq tamakigha yeni hiroyingha yotkigen. Yene bir qismi bolsa cheteldin yaki ichkir olkilerdin nexe yotkexke baxlighan. Burun nexe chikixke adetlengen bir qisim Uyghurlarmu bara bara aq tamaka chikixke baxlighan, xundaqla aq tamake chekkuchilerning sani ixsizliq, rohi chuxkunluk, umutsizlik qatarliq ijtimayi sewepler tupeylidin kunsayin ixip barghan.

Uyghur Rayunida istimal qiliniliwatqan zeherlik chikimlikler

Uyghur Rayunida zeherlik chikimlik chikiwatqanlarning mutleq kop qismi nepes yoli arqiliq yaki bilekke okul qilip urux arqiliq istimal qiliwatqini hiroyin yaki heyloyin (heroin , 海洛因, 二乙酰吗啡) bolup, kixiler arisida aq tamaka depmu atilidu. Undin baxqa nexe we YAO TOU WAN, BING DU dep atalghan baxqa zeherlik chikimliklermu bar.

Hiroyin mofi (morphine, 吗啡) din yasalghan bolup, tebi osidighan epiyun guli (poppy plant, 罂粟) dep atilidighan bir hil osumluktin tallap ilinidu, adette parxoksiman bolup, aq yaki qongur renglik ikki hil bolidu, aq rengdikisi, ela supetlik bughday unigha ohxaydu.

Hiroyin adem bedinige kirgendin kiyin, nirwigha biwaste tesir qilip, hayajanlinix, zoqlunux, bixi qiyix, yengdex, uyqusi kilix, hawada leyligendek bolux qatarliq tuyghularni peyda qilidu. Bir mezgil istimal qilghandin kiyin, adem bedini hiroyindin ayrilalmaydighan bolidu. Waqitning otuxige egixip, adem bedinidiki nurghun ezalar hiroyin teripidin biwaste zehmige uchirap, beden zeyipliki kilip chiqidu.

Uyghurlar arisidki zeherlik chikimlik chekkuchilerning kunsayin ixip birixigha sewep bolghan amillar.

1. Qanun tuzumning mukemmel bolmaslighi, yeni qanun ijira qilghuchilarning chirikliki we qanunning toluq ijira bolmaslighi. Hemmimizge melum bolghunidek qanunda zeherlik chikimlikni ilip sitix qanunsiz dep iniq belgulengen bolsimu, biraq zeherlik chikimlik satquchilarning kop qismi yenila qanuni jawapkarliqqa tartilmaywatidu.
2. Ihtizadning tereqqi qilixigha egixip bay kembighellik periqning chongiyixi, namiratliq we ixsizliqning kopiyixi.
3. Kixilerning ehlaqi pezilet olchimining towenlixixi, yaxlar arisidiki dini terbiyening kem boluxi we dini itiqatning suslixixi.
4. Yaxlarning jemiyetke we kelgusige bolghan ixenchisining towenlixixi, rohi jehettin chuxkunlixixi we umutsizlik qaraxta boluxi.
5. Ata anining balilargha bolghan terbiyening ajizlixi, ata ananilarning nurghun sewepler tupeylidin balilargha serip qilghan wahtining azlap kitixi, eneniwi ata ana we bala munasiwetlirining suslixixi.
6. Kixilerning jeherlik chikimlikning xehsige, ahilige we jemiyetke ilip kilidighan ziyinigha bolghan tonuxining towen boluxi we uninggha sel qarixi.
7. Bir qisim baxqilar teripidin aldanghan yaxlarning, qanunni chuxenmesligi, yaki qanungha ixenmesligi tupeylidin, jemiyetke we baxqilargha bolghan ochmenlikini ilix uchun, baxqilarni aldap aq temaka chikixke ugutup qoyuxi.
8. Bezi ehlaqi buzulghan yaman niyetlik kixilerning oz nepsi uchun, kichik ix uqmaydighan balilarni aldap, ularni ozige mutleq boysundurtux uchun, ularni zeherlik chikimlikke kondurup qoyuxi.
9. Bezi yaxlirimizning turmuxining ehmiyetsizligi yaki turmuxqa bolghan qarixining toghura bolmaslighi sewibidin, turmuxta melum nersilerni yaki sizimni qoghluxup, hewesning keynige kirixi.

Zeherlik chikimlikke humar bolup qalghuchilarning alametliri, aqiwiti, ahilige we jemiyetke kelturgen ziyini.

Kixiler zeherlik chikimlikke deslepte uchuraxqanda, qizziqix we hayajan tuyghusi bolidu. Kopunche kixiler birer qitim chekkenge hich nime bolmaydighu dep qarixidu. Bir nechche kun otkendin kiyin yene birerni chekkusi kildu. Bu waqitta peqetla rohi jehettiki bezi qizziqixtin baxqa, beden jehette alahide tayinix bolmaydu. Kixiler eger iradige kilip, ikkinji yiqin kelmey dise, asanla taxlap kiteleydu. Emiliyet az bir qisim kixiler ikkinchilep ighizigha almisimu, biraq kopunche kixiler undaq qilmaydu. Bu kixiler zeherlik chikimlikning peyda qilghan sizimige qiziqix, baxqilarning zorlixi, keypiyatining yahxi bolmasliqi, turmux we hizmettiki kongelsizlik qatarliq herhil sewepler tupeylidin, zeherlik chikimlikni istimal qilixni dawamlaxturidu. Netijide deslepke rohi ihtiyajdin tereqqi qilip, kiyinche bedenning ihtiyajigha aylinidu. Nepes yoli arqiliq istimal qilixtin bilektiki qan tomurgha okul qilip istimal qilixqa tereqqi qilidu. Bu mezgilde zeherlik chikimlikni taxlax sel qiyingha tohtaydu, biraq irade bolsa yenila dawalap saqayitqili bolidu.

Deslepki mezgilde, zeherlik chikimlik chekkuchilerning kop qismi, ozining zeherlik chikimlik chikidighanliqini nahayti mehpi tutidu, alahide alametler bolmaydu, xunga baxqilar teripidin asan sizilmeydu.

Zeherlik chikimlik chekkuchilerde bolidighan alametler

1. Tola esnex, uyqusi kilix.
2. Burnidin we kozidin su iqix, yaki zukamda bolidighan alametler korulux.
3. Kozi we burnining etirapi, baxta qiziriwilix, kiyin sel qaridap qilix.
4. Yurek soqux we nepisi tizlixix
5. Bax chingqilip aghrix.
6. Bedenliri siqirap aghrix
7. Muskullar qitixix yaki boxap kitix.
8. Kozliri olturxup kitix, oruqlap kitix.
9. Put qoli yaki bedini titirex.
10. Eqil paraset, tepekkur, iside saqlax qabiliyiti ajizlax we yaki yoqax.
11. Nepes qiyinlixix, dimi siqilix.
12. Yandurux we yaki ighizidin kopuk yinix
13. Eghir bolghanda, nepes ighir derijide tosalghugha uchirap olup kitix.

Ahilige we jemiyetke kelturgen ziyini we aqiwiti

1. Yalghanchiliq we adem aldax.
2. Oyide pulgha yaraydighan nersilerni sitip we yaki tamakigha almaxturup chikip tuguxtux.
3. Wijdan, eqil paraset, tepekkur, ghurur, mesulyetchanliq digenlerni yoqutux.
4. Baxqilargha zeherlik chikimlik chikixni ugutux arqiliq, bazar tipip, ariliqta alghan paydisi bilen ozini qamdax.
5. Oghurluq qilix, adem bulax, we her hil jinayi qilmixlarni sadir qilix.
6. Insan qilipidin chiqix, meyli ata ana, aka uka we aqa singillar bolsun, hichqandaq insanni nezirige ilmasliq we yaki ulardin tep tartmasliq.
7. AIDS kisilini ozige yuqturiwilix we uning jemiyette tarqilixigha turtke bolux.
8. Pul yaki aq tamaka uchun adem olturux.

Zeherlik chikimlik yaki zeherlik chikimlik katigoriyesige kiridighan yaki konturul qilinidighan himiyelik mada we dorilarning himiyelik atilixi.

Zeherlik chikimlik yaki zeherlik chikimlik katigoriyesige kiridighan yaki konturul qilinidighan himiyelik mada we dorilar adette mes qilix dorisi, aghriq peseytix dorisi, nirwini hayajanlandurux, zoqlandurux dorisi, nirwini tichlandurux dorisi qatarliq turlerge bolinighan yaki bu hildiki dorilarni yasaxta ixlitilidighan bolup, asaliqi towendikilerdin ibaret.
1. Kokayin (Cocaine, 可卡因， 古柯碱)
2. Epiyun (Opiate, opium, 鸦片剂)
3. Hiroyin, Heyloyin (Heroin , 海洛因, 二乙酰吗啡)
4. Mofi (Morphine, morphia, 吗啡)
5. Kodeyyin (Codeine, 可待因)
6. (Ecstasy, MDMA, 3-4 methylenedioxymethamphetamine, 安非他明类毒品)
7. (Ketamine, 克他命)
8. (Fentanyl, 芬太奴)
9. Dulingding (Dolantin, 哌替啶,度冷丁)
10. (Rohypnol, 苯异丙胺, 苯丙胺, 安非他明)
11. (Amphetamines, 苯异丙胺, 苯丙胺, 安非他明)
12. (Methamphetamine, 甲基苯丙胺, 脱氧麻黄碱)
13. Nexe (Marijuana , 大麻: delta-9 tetrahydrocannabinol, THC, δ-9四氢大麻酚)
14. (Methamphetamine, 甲基苯丙胺, 脱氧麻黄碱)
15. (LSD, lysergic acid diethylamide, 麦角酸二乙基酰胺)
16. (PCP, phencyclidine, 苯环己哌啶)
17. (Methadone, 美沙酮)
18. (Naltrexone, 环丙甲羟二羟吗啡酮)
19. (Buprenorphine)
20. (Naloxone, 纳洛酮, 烯丙羟吗啡酮)
21. (Barbiturates, 巴比妥酸盐)
22. (Benzodiazepines, 苯并二氮)
23. (Nembutal, 耐波他, 戊巴比妥钠)
24. (Methylphenidate, Ritalin, 盐酸哌醋甲酯,利他林)

Zeherlik chimliklerning kocha tildiki yaki qara tildiki atilixi

1. Drug, Hallucinogens, Inhalants, MDMA, Ecstasy, smack, H, skag, junk
2. 天使粉, 白粉, 摇头丸, 爱它死, 冰毒, 迷幻剂, 幻觉剂
3. Aq tamaka, Aq, Hiroyin, Bolaq, Mal, Chong tamaka, Hiliqi

Qandaq qilghanda kixilerning zeherlik chikimlikke ugunup qilixning aldini alghili bolidu?

1. Hokumet qanuni tuzumni mukemmellexturuxi we saghlamlaxturuxi, qanun ijira qilghuchilar arisidiki chiriklikni tugutuxi, zeherlik chikimlik sodisi bilen xughullanghanlarni qattiq jazalix we zeherlik chikimlining jemiyette yamirap kitixni qattiq tizginlixi kirek.
2. Kixilerning ehlaq pezilet olchimini yuquri koturux, yaxlargha dini jehettin teribiye ilip birip, itiqadni kuchaytix kirek.
3. Dinning kixiler qelbidiki orni we kuchidin toluq paydilinip, michit we dini sorunlarda zeherlik chikimlik chikixning ikkila dunyada ighir guna bolidighanliqini texwiq qilix.
4. Mekteplerde meyli baxlanghuch we otura mektepte bolsun, zeherlik chikimlikning jemiyetke we ahilige ilip kilidighan ziyinini texwiq qilix, bu jehettiki terbiyeni kuchaytix kirek.
5. Ata anilar balilirigha koprek waqit serip qilixi, balilirining nime oylawatqanlighigha kongul boluxi, ular bilen bolghan hisiyatni kuchaytixi we oz ara ixench peyda qilix kirek. Xundaqla balam tihi kichik, zeherlik chikimlik digen nersini bilmeydu dimey, 5 yilning 10 yilning kiyinki ixlarni kozde turup, kichik wahtidin tartip terbiyeni kuchaytix kirek.
6. Ata anilar yixigha toxmighan balilarni pul tipix uchun baxqilarning bolupmu natonux kixilerning keynige silip qoymaslighi lazim.
7. Bay kembigheliq periqni towenlitip, kembighellik we ixsizliqni tugutux kirek.
8. Zeherlik chikimlik chekkuchilerge herguz yumxaq kongellik qilmasliq, konturul qilix bilen dawalaxni birlexturup, ularning zeherlik chikimliktin baldurraq qol uzixige yardem birix kirek.
9. Toghura dunya qaraxni tiklep, turmuxqa toghura muhamile qilix, ozige, ahilisige, millitige we jemiyetke mesul bolux rohini tiklex kirek.

Zeherlik chikimlikke humar bolup qalghanlarni dawalaxning amali barmu?

Zeherlik chikimlikke humar bolup qalghanlarni dawalaxning eng unumluk amali irade, yenni qattiq irade bolghandila andin dawalax unumluk bolidu, herqandaq dawalax iradisi kochluk bolghanlardila yahxi unum biridu. Kuchluk irade bolmaydiken, herqandaq dawalaxning hemmisi bakar. Humar bolghanlar bir mezgil dawalinip, saqayghandek qilghan bilen, dawalaxta ixletken dorilarning hemmisi yene muxu hildiki dorilar bolghachqa, humar bolghuchining eng ahirqi aqiwiti yenila iradige baghliq bolidu.

Hazir qolliniwatqan dawalax usuli bu hildiki dorilarni arilap ixlitix arqiliq, asta asta humardin tohtutux bolup, dawalax wahti, zeherlik chikimlik chekkuchining tarihining uzun qisqiliq, zeherlik chikimlikni turi, sapliq derijisi we istimal qilix usulliri bilen munasiwetlik. Zeherlik chikimlikni chikix tarihi qanche uzun bolsa, chekken zeherlik chikimlikning supiti qanche yuquri we sap bolsa, her kuni istimal qilghan miqdari kop bolsa, okul qilip uruxqa adetlengen bolsa, dawalaxqa kitidighan waqit uzun bolup, dawalax nahayti qiyingha tohtaydu. Xunga eng yahxisi, ozining hata yolgha mingip qalghanlighini sezgen haman yaki zeherlik chikimlik chekkinige puxayman qilghan haman, derhal qattiq irdige kilip, wahtida dawalinip, bu aq alwastidin wahtida qol uzux kirek.

Ahirda qoxumche qilidighinim, bizni hichkim qutulduralmaydu, xunga biz choqum ozimizge, ahilimizge, oz helqimizge we millitimizge mesul boluximiz, ozimizni, oz hayatimizni qedirlixiximiz, millitimizning kelgusige we istiqbaligha kongul boluximiz kirek. Bolmisa ahirda ziyan tartquchi ozimiz bolimiz, puxayman mengu ornigha kelmeydu.