Uyghurlar we AIDS/HIV

Teyyarlighuqi: Mehmet Emin

Hittayning Chiriklishishige Egiship Millitimiz Arisidiki Zeherlik Chikimlik Chekkuchiler We AIDS Kisili Bilen Yuqumlanghanlarning Sani Kopeymekte.

80-yillarning otursida Hittayning jenubidiki Guangzhu sheheride tijaret bilen shughulliniwatqan az sandiki bir qisim Uyghurlar tunji qitim zeherlik chikimlikke (Hiroyingha) yiqinlashqan bolup, qisqighina 20 neche yil ichide millitimiz arisidiki zeherlik chikimlik chekchuchilerning sani uzluksiz kopiyip putun wetinimizge tarap ketti. Bolupmu Urimchi, Ghulja we Turpanlarda 18 yashtin 35 yash arliqidiki yashlar ichide zeherlik chikimlik (Hiroyin) chekkuchilerning sani sel qarighili bolmaydighan derijide kop. Bu yashlar hazir zeherlik chikimlikni nepes yoli arqiliq istimal qilishtin tereqqi qilip qan tomirigha okul qilip urush derijisige yetmekte. Bu hil yaman illetler bilen shughullanghuchilar ozining ayilisini weyran qilip qalmastin putun jemiyetke ighir derijide ziyan kelturmekte we AIDS kisilining millitimiz arisida tarashigha turtke bolmaqta.

AIDS kisili bolsa 80-yillarning bishida Amirkida tunji qitim bayqalghan yuqumluq kisel bolup, asasliqi jinsi munasiwet, bulghanghan qan we okul arqiliq insanlar arisida oz-ara yuqidu. Bu kiselning "Qorqunushluq Alwasti", "Derijidin Tashqiri Qatil" digen namliri bolup hazirgha qeder putun dunya miqyasida unumlik dawasi yoq.

Adem AIDS kisilining virusi (HIV) bilen yuqumlanghandin kiyin tehminen 3 yildin 5 yilghiche bolghan arliqta AIDS kisilige giriptar bolidu, bu AIDS kisilining 'yoshurun mezgili' dep atilidu, bu kishiler bolsa AIDS kisili virusi (HIV)ni ilip yurguchiler dep atilidu. Adem AIDS kisilige giriptar bolghandin kiyin aran 2 yildin 5 yilghiche omur koreleydu. Bir qisim kisel bolsa tihimu qisqa waqit ichide olup kitidu. Bu kiselning eng qorqunushluq yiri shuki 'yoshurun mezgili'de bashqilargha yuqushning imkaniyiti yuqiri. AIDS kisili virusi(HIV)ni ilip yurguchilerde hichqandaq kisel alamiti bolmaydu. AIDS kisilining virusi bilen yuqumlanghanlarning qini 'bulghanghan qan' dep atilip, bu hil qan bilen uchirashqanlar choqum bu kiselge giriptar bolidu. Apisi bu kiselge giriptar bolghan bolsa yingi yugulghan bowaq choqum bu kiselge giriptar bolidu.

AIDS kisili Hittayda 80-yillarning ahirida 90-billarning bishide Yunnendiki hiroyinni okul qilip urghuchilar arisida tunji qitim bayqalghan bolup, hazirgha qeder bu hil kisel bilen yuqumlanghanlarning resmi tizimlanghan sani 850 mingdin ashqan. Mutihesislerning perez qilishiche putun hittay dayiriside bu hil kisel bilen yuqumlanghanlarning sani bir miliyundin ashidiken. Sheriqi Turkistanda bolsa AIDS kisili bilen yuqumlaghanlarning sani Hittayda birinji qatarda turidu. Hittayda bu hil kiselning 8 hil ohshash bolmighan (HIV) virusi bayqalghan bolup, bu 8 hil turdiki AIDS kisilining virusining hemmisi Sheriqi Turkistanda tarqalmaqta. Hittayning bashqa olkiliride bolsa bu hil virusning 2~3 hilila bayqalghan. Bu hil ehwal militimiz arisidiki bu hil kisel bilen yuqumlanghanlarning ehwalining nahayti murekkep ikenligini bilduridu.

Yenimu ighir bolghan ehwal shuki Yunnende hiroyinni okul qilip urghuchilarning 70% 5~6 yilda bu hil virus bilen yuqumlanghan bolsa, Sheriqi Turkistandiki hiroyinni okul qilip urghuchilarning 70% peqet 2~3 yil ichidila bu hil virus bilen yuqumlanghan. Bu millitimiz arisidiki bu hil kiselning tarqilish ehwalining nahayti ighir we heterlik ikenligidin direk biridu. Putun dunya miqyasida bu hil kisel toghurluq keng kolemlik teshwiqat ilip biriwatqan bugunki bu dewirde bizmu bu jehette teshwiqat ilip birishimiz, bu mesilige bolghan tonushimizni osturishimiz we bu kiselning aldini ilish uchun tirishishimiz lazim.

Hittaylarning wetenge birip ichkir olkilerdiki mihmanhanlargha Uyghur qiz kutkuchilerni qobul qilixinining arqa kornuxi.

Uyghurlar ichide tunji qitim bayqalghan AIDS kisili 93-yili Shenzhen xeheride bir Uyghur qizidin bayqalghan bolup, bu qiz Urumchidin ichkirge kutkuchilik qilix uchun chiqqan iken. Xundin kiyinki qisqighina 11 yil ichide bu kisel virusi bilen yuqumlanghan Uyghurlarning sani uzluksiz kopeymekte. Uyghurlar ichide AIDS kisilining tarqilixtiki yene bir chong sewep Uyghurlar ichidiki payixe ixlarning kopiyip ketkenliktin bolghan. Helqimizning bu kiselge bolghan tonuxi yuquri emes. Millitimizning saqliqni saqlaxqa bolghan tonuxi towen. Wetenning putun tazliq xarahiti nachar. Muhit bulghunux ighir. Bularning hemmisi bu kiselning millitimiz ichide kopiyixige turtke bolmaqta.

80-yillarning ahiri we 90-yillarning bixidin baxlap, Hittayning dingiz boyidiki nurghun xeherlerdin kopligen Hittaylar wetenge birip, ichkir olkilerdiki mihmanhanlargha qiz kutkuchi qobul qilix nami bilen axkare we mehpi halda 18 yaxtin 25 yax arlighidiki Hittayche mektepni putturgen we yaki Hittaychini yahxi sozleydighan nurghun Uyghur qizlirini aldap Hittayning dingiz boyidiki xeherlirige ilip barghan. Bu xeherlerning asasliqi Guangdongda olkisige jaylaxqan bolup, Shenzhen, Shantou, Dongguan, Zhanjiang qatarliq xeherlirge ilip birilghan Uyghur qizlar eng kop iken. Undin baxqa Fujianning Xiamen xeheri, Zhejiangning Wenzhou xeheri we Sichuan, Henandiki bir qisim xeherlerge ilip barghan qizlarmu az emes iken.

Ular her qitimda 10 din 20 giche bolghan Uyghur qizlarni kutkuchilikke qobul qilip, u xeherlerge ilip baridiken. Ular bu qizlar u xeherlerge ilip barghandin kiyin, qisqa muddetlik “kespi terbilex” ilip birip, mejburi halda “alahide kutkuchilik” hizmitige salghan. Ular bu qizlarni mejbur halda Hongkong (Xianggang), Taywen, Taylant we baxqa chetellerdin kelgen sayahetchilerni “alahide kutwilix”qa salghan. Xundaq qilip bir mezgil otkendin kiyin, bu qizlar AIDS kisili virusi (HIV) ni ozlirige yuqturiwalghan.

Undin baxqa bir qisim Uyghur qizlar Hittaylarning aldam haltisigha chuxup, oyun qoyux nami bilen ichkir olkilerdiki xeherlerge barghan. Yene bir qisim Uyghur qizlar bolsa ozliri ayilisidin we jemiyettin hapa bolup ichkir olkilerge chiqqan. Bu qizlar bu xeherlerge barghandin kiyin, pul we ihtizatning qiziqturuxi bilen eslidiki hizmitini taxlap, Hittay we chetellik sodigerler bilen birge bolghan. Bir mezgil otkendin kiyin u sodigerler bu qizlarni taxliwetken. Bu qizlar xuning bilen “xehsi tijaret”ni baxlighan. Bu jeryanda ular AIDS kisili virusi (HIV) ni ozlirige yuqturiwalghan.

Bu AIDS kisili virusi bilen yuqumlanghan qizlar bir mezgil otkendin kiyin yurtini tuqqanlirini sighinix we yaki ten salametligining yahxi bolmasliq sewibidin wetenge qaytip ketken we qaytip kitixke mejburi bolghan. Yene bir qismini bolsa, ularning ehwalidin hewer tapqan bir qisim Uyghurlar ularni mejburi halda wetenge ilip chiqip ata-anisigha tapxurup bergen. Bu qizlar wetenge qaytip birip bir mezgil ata-aniliri bilen turghandin kiyin “kona kesip”lirini eslige kelturwalghan. Xundaq qilip ular wetende Uyghur yaxlirini “alahide kutuwilix” wezipisini ustuge alghan. Bu AIDS kisilining Uyghurlar ichide tihimu kopiyixige sewep bolghan.

Miningche AIDS kisilining millitimizning arisida tarqilixqa sewepchi bolghan bu ehwallar millitimizning we jamaetchilikning diqqitini qozghuxi kirek. Biz bu ehwalgha sel qarimaslighimiz, millitimiz arisida bu kisel toghursida texwiqat ilip biriximiz, bu kiselning tihimu tarap kitixning aldini ilixqa tirixiximiz kirek. Biz musteqqilliq dawasi qilix bilen birge millitimizge bu balayi apetlerni ilip kilixige sewepchi bolghan Hittayning bu qilmixlirini jamaetchilikke bildurximiz kirek.

Uyghurlar Rayunidki AIDS/HIV gha Munasiwetlik Sanliq Melumat.

Uyghur rayunida HIV bilen yuqumlanghuchilarning sani molcherleshlerche tehminen 80000 (iniqlanghan san 8773 ning10 hessi) din ashqan bolup, eger Uyghur rayunining omumi nopusini hokumet sitatiskisi boyiche 20 miliyun dep qarighanda, Uyghur rayunida her 100000 kishining ichidiki HIV bilen yuqumlanghuchilarning sani 400ge yitip, Amirka sewiyesi bilen tengleshken.

Uyghur rayunidiki HIV bilen yuqumlanghuchining 80% Uyghur bolup, Uyghurlar arisida HIV bilen yuqumlanghuchilarning sani 64 mingge yetken.

Eger Uyghur rayunidiki Uyghurlar nopusini tehminen 9 miliyun dep qarighanda, her 100000 Uyghurning ichide HIV bilen yuqumlanghuchining sani 700ge yitip, Amirkidin hilila ashqan.

Urumchide tehminen 30 ming (ininqlanghan san 3165 ning 10 hessisi) din artuq kishi HIV bilen yuqumlanghan bolup, eger Urumchide 2 miliyun nomus bar dep qarighanda, her 100000 kishi ichidiki HIV bilen yuqumlanghuchining sani 1500ge yetken.

Urumchidiki HIV bilen yuqumlanghuchilarning 80%, yeni 24000 Uyghur bolup, eger Urumchidiki Uyghur nopusi Urumchi omumi nopusining 15%ni igelleydu dep qarisaq, Urumchidiki her 100000 Uyghurning ichide HIV bilen yuqumlanghuchining sani 8000ge yetip, dunyaning aldinqi sewiyesige yiqinliship qalghan. (Bu sanlar herguzmu mubalighe emes bolup, heqiqeten ademni oygha salidu.)