Minge Perde Yallughi Digen Qandaq Kisel?
(What Is Meningitis?)

Dr. Mehmet Emin

 

Minge Perde Yallughi (Meningitis) diginimiz minge we umurutqa peridisi (meninges) ning baktiriye yaki virus bilen yallughlinixi netijiside kilip chiqqan kisellik bolup, adette Miningit Kisili depmu atilidu.

Minge Perde Yallughi 1805-yili Xiwitsariyening Geneva xeheride tarqalghanda tunji qitim kixiler teripidin hatirlengen bolup, 1887-yili Minge Perde Yallughini kelturup chiqarghan Minge Perde Yallughi Xarsiman Baktiriyesi bayqalghan.

Minge Perde Yallughi asasen yallughlinixtin kilip chiqqan bolup, kopunche hallarda baktiriye yaki virus kelturup chiqiridu. Minge Perde Yallughi 5 yaxtin kichik balilarda, 17 yax bilen 25 yax ariliqidiki yaxlarda we 55 yaxtin yuqurqi yaxanghanlarda kop uchuraydu. Kiselge taqabil turux kuchi towen bolghan kixiler bu kiselge asan giriptar bolidighan heterlik kixiler hisaplinidu.

Minge Perde Yallughigha giriptar boluxning sewibi nime?

Minge Perde Yallughi asasen minge perdisining baktiriye yaki virus bilen yallughlinixi netijiside peyda bolidighan bolup, baktiriye kelturup chiqarghan Minge Perde Yallughi adette virus kelturup chiqarghan Minge Perde Yallughidin az uchuraydu, biraq aqiwiti ighir bolidu. Baktiriyelik Minge Perde Yallughigha giriptar bolghuchilarning 10% kisel alametliri korulup 24~48 saet ichide olup kitidu. Saq qalghanlirining ichide 10~20% ademning mingisi kisellik tupeylidin zehmilinip, menggulik miyip bolup qalidu.

Baktiriyelik Minge Perde Yallughining mutleq kop qismini adette Opke Yallughi Xarsiman Baktiriyesi bilen Minge Perde Yallughi Xarsiman Baktiryesi kelturup chiqiridu

Baktiriyelik Minge Perde Yallughini kelturup chiqarghan baktiriyeler adette burun, boghuz we yuquri nepes yollirida yaxaydighan bolup, hotilex (coughing), chuxkurux (sneezing) we soyux arqiliq kixiler arisida oz ara tarqaydu. Bu baktiriyeler adette adem bedinidin ayrilip uzun yaxiyalmaydu. Xunga bu hil baktiriye ichimlik su, su uzux kolchigi we hawa tengxiguch bar binalarda tarqimaydu.

Bezi kixiler bu baktiriyeni bir nechche kun, bir nechche hepte, hetta bir nechche ay ilip yurupmu kisel bolmaydu. Adette omumi nopusning 25%, bu baktiriyeni ilip yuridighan bolup, normal ehwal astida qan bilen minge suyuqliqi (cerebra spinal fluid) jaylaxqa minge boxlughi arisidiki fizilogiyelik tosaq tupeylidin, qangha kirgen baktiriyeler minge suyuqliqigha kirelmeydu, we xundaqla kiselmu peyda qilalmaydu, peqet bezi waqitlardila bu baktiriyeler bedenning kiselge taqabil turux kuchini bisip chuxup, fizilogiyelik tosaqtin otup, minge suyuqliqi (cerebra spinal fluid) ichige basturup kiridu, we xuning bilen Minge Perde Yallughini kelturup chiqiridu.

Minge Perde Yallughi kelturup chiqarghan sewibige asasen 12 kichik turge bolinidighan bolup, bularning ichide A, B, C we W135 qatarliq 4 turdiki Minge Perde Yallughi tarqilixchan kisel qatarigha kiridighanlighi jezmenlexturulgen.

Hazir Anhuyni merkez qilghan Zhungguoning 26 olke rayunida tarqawatqan Minge Perde Yallughi, C tiptiki Minge Perde Yallughi bolup, 2005-yili 2-ayning 1-kunigiche 16 adem bu kisel tupeylidin olup ketken.

Minge Perde Yallughigha giriptar bolghanlarda qandaq alametler bolidu?

Bu kiselge giriptar bolghan balaghetke yetkenler we chong balilarda korilidighan alametler asasen ohxax bolup, ular towendikilerdin ibaret.

1. Qizitmisi orlep kitix we titirek bisix.
2. Qattiq bax aghrix
3. Qusux, yandurux
4. Boyuni qitip qilix (Stiff neck)
5. Sezgurligi ixip kitix, asan hajanlinix yaki achiqlinix
6. Mugudex, uhlapla turux
7. Kozning yoruqluqqa bolghan sezgurligi ixip kitix, yeni yoruqtin qorqux
8. Es huxi jayida bolmasliq, jolux, huxsizlinix

Bowaq we uxxaq balilarda korulidighan alametler

1. Yilinip yaki maghdursiz yighlax (whimpering and crying)
2. Uyqidin kozini achalmasliq, mugdep turux
3. Chochux, asan qorqux
4. Keynige dadiwilix yaki aldigha tughuliwilix
5. Bir nuhtigha tikilip turux, etirapqa qizziqmasliq
6. Qizitmisi ixip kitix, put qoli tonglap kiytix
7. Tamaq yimeslik, ixtiyi nachar bolux
8. Qusux, yandurux
9. Chirayi tatirip qilix
10. Bedige qizil chiqip qilix

Minge Perde Yallughigha giriptar boluxning aldini ilix

Minge Perde Yallughigha giriptar boluxning aldini ilix bir az qiyin bolup, adette towendikilerge diqet qilix kirek

1. Minge Perde Yallughi vaksinisini udurux (Immunizations)
2. Xehsi taziliqqa diqet qilix, qol, burun we eghizni wahtida yuyup turux kirek
3. Muhapiq chiniqix, bedenning kiselge taqabil turux kuchini axurux kirek.
4. Kisel tarqalghan rayunlargha barmasliq kirek
5. Minge Perde Yallughigha giriptar bolghan kixiler bilen biwaste qoyuq arilaxmasliq kirek
6. Eger yuqarqi herqandaq alametler korulgen haman, derhal dohturgha birip korunux, we wahtida dawalax ilip birix kirek.