Tordaxlargha ochuq het

Dr. Mehmet Emin

Hemmeylenge melum bolghunidek, wetende yuqursi aptinum rayun derijilik dohturhanilardin baxlap towende nahiye derijilik dohturhanighiche, omum yuzluq ixlitiliwatqan til Hittay tili bolup, dohturhanilarda barliq kisel tarihi, sistiralarning kisel hatirsi, bimarning kisel ehwalini mulahize qilixtek barliq hizmetler Hittayche tilda ilip birilidu. Barliq ixlitilidighan matiryallar Hittayche, tibbi mekteplerdiki oqutuxning hemmisi Hittayche bolghachqa, dohturluq bilen xughulliniwatqan Uyghurlar, Hittayche sewiyesining qandaq boluxidin qetti nezer, barliq dohturluq atalghulirini Hittayche ataxqa adetlengen. Netijide Hittayche bilmeydighan, xundaqla dohturluqtin qilche hewiri bolmighan Uyghurlarmu nurghun atalghularni Hittayche atap kelmekte. Emiliyette bu hil ehwal yalghuz dohturluq sahisidila bolup qalmastin, baxqa pen tehnika sahesidimu chong periqlinip ketmeydu. Xu munasiwet bilenmu, uzun terihqa ige Uyghur tilimiz, hazirgha kelgende baxqilar teripidin “zamanning tereqqiyatigha mas kelmeydighan til” digen namni ilip qaldi.

Hokumetning hazir yurguziwatqan Uyghur maharipini Hittaychilaxturux siyasiti, yeni Uyghur mektepliride Hittayche oqutuxni omumlaxturux siyasiti, bizning terqqiyati esli asta boliwatqan pen tihnika tilimizning tereqqi qilixigha tihimu tosalghu bolixi mumkin. Uyghurlarning Hittayche we baxqa chetel tildiki sewiyesining osuxige we Hittay tilining Uyghurlar arisida omumlixixigha egixip, helqimizning oz tilidiki kitap jornallargha bolupmu pen tehnika kitaplirigha bolghan ihtiyaji towenlixi mumkin. Nurghun nexiryat orunliri, hiridardin ayrilip, bazar riqabitide ajiz kilip, taqilip kitixi mumkin. Uyghur tilidiki kitap, jornal we gizitler hiridarning azlap kitixi bilen, ihtizadi kirziske duch kilip, bara bara azalap kitixi mumkin. Netijide pen tihnika tilimizning tereqqi qilix suriti tihimu astililap, ahirda tilimiz pen tehnikidin putun chek chegirsi ayrilip, adettiki kishiler ixlitidighan turmux tiligha aylinip qilixi, heqiqi halda “zamanning tereqqiyatigha mas kilelmeydighan til” bolup qilixi mumkin.

Bizning burun bir tereqqi qilghan, mediniyetlik millet bolghunimiz riyalliq, hazir nurghun jehetlerde arqida qalghanlighimiz, hem tihimu chikiniwatqanlighimizmu bir riyalliq. Buningda ozimizni Uyghur dep atighan her birimizning mesuliyiti bar. Bizni herguzmu baxqilar tereqqi qildurup bermeydu. Baxqilar herguzmu tilimizni, muharipimizni we mediniyitimizni saqlap bermeydu. Bizge baxqilar herguzmu pen tihnika atalghulirini kexxip qilip bermeydu, we pen tehnikimizni tereqqi qildurup bermeydu. Bularning hemmisi ozimizge baghliq, ozini bilim ehli dep qarighan her bir Uyghurgha baghliq, her bir wijdan igisige baghliq.

Men bir dohtur bolux supitim bilen, dohturluq jehettiki matiryallarning kemlik we tibbi atalghularning Uyghurche atilixidiki boxluqni toxquzux uchun, imkaniyitimning yitixiche, bezi tibbi matiryallarni Uyghurche yizip chiqix qarigha kilip, bezi maqalilarni yizip ilan qiliwatimen. Wetendin ayrilghinimgha uzun bolghanlighi uchun, hem qolumda hichqandaq Uyghurche paydilinix matiryali bolmighanlighi uchun, bezi hataliqlar yuz bergen, we bezi atalghular toghura atalmighan boluxi mumkin. Bu atalghularning esli menisini saqlap qilix we bashqilargha hata chuxenje berip qoyushtin saqlinish uchun, u atalghularning yinigha Engilizche we Hittayche yizilixini qoxup qoydum. Uyghur tilidiki bu tibbi matiryallarning tihimu mukemmel yizilixi uchun, munasiwetlik qirindaxlarning qimmetlik pikirini birixini umut qilimen.