Uyghur Ilide Tamak Chekkuchilerning sani kunsayin kopeymekte

Mehmet Emin

 

Kishilerning tamakining salametlikke ilip kilidighan ziyinigha bolghan tonushini yuquri koturush we tamaka chekkuchilerning kunsayin iship birishini konturul qilish uchun, Dunya Sahiye Teshkilati her yilning 5-ayaning 31-kunini Xelqaraliq Tamaka Chekmeslik Kuni dep biketken bolup, bu yilqisi 18-qiqtimliq Xelqaraliq Tamaka Chekmeslik Kuni hisaplinidu.

Shinhua Tor Bitining 2005-yili 5-ayning 25-kuni Urumchidin bergen hewirige asalanghanda, putun Uyghur ilide kem digende 5 miliyun 700 ming adem tamaka chikidighan bolup, tamaka chikidighanlar putun Uyghur ili nopusining 30% din artuqini igelleydiken, we shundaqla tamaka chikidighanlarning nisbi putun Jungguo boyiche aldinqi orunda turidiken. Bolupmu balaghetke yetmigen yaki osup yitiliwatqan balilar ichide tamaka chikidighanlarning sani kunsayin iship barmaqta iken. Bu hewerde eytilishiche Uyghur ilidiki bu tamaka chekkuchiler yilda 7 miliyart 157 miliyun yuan xelq pulini yeni texminen 900 miliyun dollar pulni tamaka chikishke serip qilidiken.

2005-yili 6-ayning 1-kuni New Yorkta chiqidighan bir yerlik gizitte hewer qilishiche New York Shitatining Sehiye Ministirligi (New York State Department of Health) ning dokilatigha asaslanghanda New York sheheridiki tamaka chikidighanlar balaghetke yetkenlerning aran 16.8% teshkil qilidighan bolup, bu nisbet aldiqi yiligha nisbeten 3% towenligen. Amirkining Kisellikning Aldini Ilish we Konturul Qilish Merkizi (Fediral Center for Disease Control and Prevention) ning sanliq melumatigha asaslanghanda putun Amirkidiki tamaka chikidighanlar bolsa putun Amirkidiki balaghetke yetkenlerning omumi sanining 21.6% teshkil qilidiken. (Eslkertish: Eger tamaka chikidighanlarning sanini putun nopus boyiche nisbetleshturgende buningdinmu towen).

New Yorktek ixtizadi we nopusi dunyada aldinqi qatarda turidighan shundaq bir chong sheherde, tamaka chikidighanlarning nisbiti, balaghetke yetkenlerning aran 16.8% teshkil qilidighan yerde, Uyghur ilidek ixtizadi tereqqi qilmighan, nurghun oqush yishidiki balilar kitap sitiwilishqa puli bolmighanliqtin mektepte oqiyalmaywatqan, yaki yamghur yaghsa iqip turidighan siniplarda we shamal chiqsa orulup kitishke az qalidighan orunduqlarda olturup oqushushqa mejburi boliwatqan kembigel bir rayunda tamaka chikidighanlarning nisbiti 30% din ashqanlighi we ularning yilda 900 miliyun dollar pulni tamaka chikip tugitiwatidighanlighi ademni chongqur oygha salidu. Eger 5 miliyun 700 ming ademning 1% tamaka chekmise, yaki tamaka chikishke ishletken pul 1% azaysa, texminen 9 miliyun dollar pul tijilidighan bolup, bu pul bilen nurghun balilarning oqushtiki qiyinchilighini hel qilghili bolidu.

Mining qarishimche Uyghur ilide tamaka chekkuchilerning kunsayin iship birishning sewibini towendiki bir nechche tereptin koriwilishqa bolidu.

1. Putun jemiyet keypiyatining saghlam bolmasliqi. Hemmeylenge melum bolghunidek hazir Uyghur ilidiki kishiler arisida bir hil gelite munasiwet usuli omumlashqan we kunsayin ewji alghan bolup, kishiler natonush birsi bilen tonushmaqchi bolsa yaki birer orunghan birip, birer ishni bijirmekchi bolghanda, ishni tamaka sunushtin bashlash. Eger tamaka chekmisingiz yaki qarshi terepning tamakisini qobul qilmisingiz, qarshi terepni ret qilghan boliz, ademigerchilik we sorundarchilighiz bolmighan bolidu digendek koz qarashlar. Kishiler arisidiki bu hil gelite munasiwet usuli jemiyette tamaka chekkuchilerning kunsayin kopiyixige turtke bomaqta.

2. Yash osmurlerning tamaka chikishige munasiwetlik qanun tuzumning bolmaslighi yaki m ukemmel bolmaslighi. Jungguoda yax osmurlerge tamaka sitip birix toghursida mukemmel qanuni tuzum bolmighachqa, yax osmuler arisidiki tamaka chekkuchilerning sani kunsayin kopeymekte. Yishigha toshmighan balilarning xalighan magizindin xalighanche tamaka sitiwilalishi, ularning tamaka chikishni ugunup qilishqa qolayliq sharahit yaritip bermekte.

3. Tamaka chikish rayunlirining muhapiq cheklenmesligide, we uninggha munasiwetlik qanuni tuzumning kem boluxi we yaki mukemmel bolmaslighida.

4. Kishilerning tamakining ziyinigha bolghan tonushining tixi yiterlik bolmaslighi. Nurghun kishiler gerche tamaka chikishning melum ziyini bar dep bilsimu, biraq tamakining ozige bolghan ziyinigha yenila bir xil ishenmeslik pozitsiyede.

5. Mekteplerde bu jehettiki terbiyening yiterlik bolmaslighi we bezi emili xizmetler arqiliq yash osmurlerning tamaka chikishni ugunup qilishning aldini alamsliqi.

6. Ata anilarning balilarning osup yitlishi jeryanidiki her xil qilmishigha yiterlik ehmiyet bermesligi, we ulargha bolghan terbiyeni kucheytmesligi, eng muhimi balilargha yaxshi olge bolmaslighida. Nurghun ata anilar kichik balilar bar sorunda oxshashla tamaka chikiwiridu, we yaki shundaq sorungha balilirini ilip baridu, netijide waqitning otushi bilen osup yitiliwatqan, tixi aq qarining nimiligini perq itelmeydighan balilar biwaste we wastiliq halda tamaka chikishke ugunup qalidu.