Evliya Qokhkha Etigidiki Meripet Bolikhi

Kitabining Kirix Sozi

Ili deryasining jenubidiki alahide kozge taxlinip turdighan heyvetlik, gozel Evliya qokhkhisining etikige jaylaxkhan Jaghistay yezisi Ili vilayitidiki khedimiy yurlarning biri hesaplinidu. Omurining ahirini Jaghistay yezisida otkuzgen alim Eziz Ghoja Abdusemet 1940-yili yazghan 'Dilmuk Tagh Baghridiki Uyghur Yeziliri' namlikh kholyazmisida mundakh digen: "... gheriptin xerkhkhe sozulup, Xinjiangni ximal ve jenub ikki qong khisimgha bolup turghan Tengri taghliri 10 qong tarmakhkha bolungen. Uningdin Ili deryasining jenubiy khismigha jaylaxkhan bir tarmikhini yerlik helkhler Dilmuk tighi dep atixidu. Dilmuk teghi Sovit Ittipakhidiki Khazakhstandin baxlinip, xerkhkhe kharap Ili rayondiki Tokhkhuztara nahiyisigiqe sozulghan. Uning omumiy uzunlikhi 290 kilo-mitir, kengliki 60 kilo-mitir etirapida.

... Diluk tighining jenubiy khimi Tomurluk tighi, Art tighi, Sar tagh dep uq bolunidu. Ximaliy khismi Xungkhar tighi, Arkhar tighi, Oqkilik tagh dep uq bolekke bolunidu.

Hunhar gholining gherbiy khismi Xungkhar tighi (Khazakhstanda), Hunhar gholining suaxu kholigha kheder 112 kilo-mitir arilikh arkhar tighi ve suaxu kholining xerkhi khismi oqkilik taghlardur.

Arkhar tighi ve oqkilik taghlar baghrigha Qapqal nahiyisi bilen Tokhkhuztara nahiyisi jaylaxkhan.

Dilmuk tighining ximaliy ve jenubiy iteklirining jughrapiyelik perkhi roxen. Uning eng egiz qokhkhiliri Aragizeng qokhkhisi, Tengrikhut (Evliya qokhkha) qokhkhisi ve Bexsala Akhtax qokhkhisidin ibaret bolup, bu qokhkhilar dengiz yuzidin 4010 mitir, 3986 mitir, 3874 mitir egizlikte. Yilboyi khara muz bilen khaplinip turidu..."

Dilmuk tighining ximali etekliride su ekhinliri nahayti ziq. Jilghiliri tik ve qongkhur. Khar-muzlarning yazda erigen suliri Hunhar gholi, qong bughra gholi, Jaghistay gholi, Qeje gholi, Khulustay gholi, Orten gholi ve Almali gholi khatarlikh nurghun ghollardin ekhip kelgen tagh suliri bilen khoxulup, Qapqal nahiyesining sugha bolghan ihtiyajini temin etidu.

Dilmuk tighidiki su ekhinliri putunley bulakh suliri bolup, ot-qopliri oghuzdek kuqluk, kul-giyahliri renggarengdur. Bu takh yene her hil yava mive ve dorilikh osumluklerning kani bolup, tagh yaz kunliri ajayip kozellixip ketidu. Khiskhisi, muhim sayahet orni hemde qarviqilikh, dihkhanqilikh ve ormanqilikh asas khilinghan, istikhbali bar bir rayondur.

Jaghistay yezisi Jaghistay gholining ottura khismining gherbiy girvikige jaylaxkhan khoxkezek ikki mehellini, yeni yukhirkhi yuz (yukhirkhi Jaghistay depmu atilidu), tovenki yuz (tovenki Jaghistay depmu atilidu)ni oz iqige alidu. Bu ikki mehelle Jaghistay gholining nami bilen birlexturulup, "Jaghistay Yezisi" dep atilidu.

Jaghistay yezisi tagh baghrigha jaylaxkhan bolup, yezilikh hokumet binasi jaylaxkhan orun dengiz yuzidin 1237 mitir egiz. Bu yizining hava kelomati motidil, khix kunliri 150 kun, bezi yilliri uningdin axidu. Bu yerning jughrapiyilik xaraiti hekhkhide bu makanda yaxap otken ata-buvilar: "Yazlikhi yaylakh, khixlikhi khixlakh. Yaz salkhin, jangha aram, khix illikh, tonglimas adem" dep teriplixidu.

Jaghistay Uyghurlar toplixip olturakhlaxkhan khedimiy yizilarning biri. Jaghistayning jenubidiki ikki kilomitir yirakhlikhta "Mingqikhur" dep atilidighan jayni beziler khedimiy yurtning orni dep kharaxmakhta. Dimisimu xu etiraptin hemde Jaghistay tax ostingini khizix jeryanida nurghun "Tax Uva" (khebre)lar baykhalghan bolup, khebre xeklidin islamiyettin burunkhi khebriler ikenliki melum.

Jaghistay yezisi hazir memuri jehettin tot kent, bir qarviqilikh firmisidin terkip tapkhan. Bu yerde Uyghur, Khazakh, Henzu, Khighiz, Xive ve Huyzudin ibaret alte millet, 12,500 tin kop nopus bar. Yezilikh partikom ve helkh hokumitining rehberlikide, yeza helkhi merkezning qakhirikhigha birdek avaz khoxup, kholni kholgha tutuxup, igilikni ravajlandurux yolida jasaret bilen ilgirlimekte.

Jaghistay yezisida hazir bir mukemmel tolukh ottura mektep, alte baxlanghuq mektep bar bolup, bularning iqide Jaghistay yezilikh merkizi baxlanghuq metipi eng deslep 1932 yili "Birlik" nami bilen khurulghan muntizim penniy mehtep bolup, nurghun mekteplerni bolup qikharghanlikhi hemde nurghun bilim ehlilirini yetixturup qikharghanlikhi bilen Jaghistaylikhlarning eng moysipit ana metipiy boluxkha munasiptur.

Jaghistay yezisida 1800 - yillirila Side mehelle misqiti yinida, Yusup Mirap maziri yinida ve Razihan-Mezihan maziri yinida bala okhutidighan mektepler var idi. 1894 - yili Khazan universititini puturup kelgen Molla Emin Hemex digen kixi Side mehelliside mektep eqip, din derisdin baxkha, til, imla, ehlakh, hisab khatarlikh derslerni otken. Xunga Jaghistay penniy maripini ene xuningdin baxlap hesaplaxkha bolidu. 1905 - yili Iskender Hapiz digen kixi Ghulja xehiriding Gharupulla digen Tatar okhutkhuqini teklip khilip aqikhip, oz oyide bir sinip baligha putunley penniy deris otkuzgen (Rus tilimu otkuzulgen). 1910 - yili Jaghistay yezisining xangyosi Yusup Mirap maziri yinigha pen asaslikh otulidighan uq eghizlikh yene bir mektep saldurup, Almuta xehiridin Zarvat mektipini puturgen Mira Molla digen kinixi ekeldurup, ikki siniplikh baligha deris otkuzgen. Bu mektepte til, hesap, tebiet, jughrapiye, tenterbiye khatarlikh dersler, khoxumqe din dersi otulgen. Xu yilning ahiri yene Rusiye tevesidin Imir, Hizizem, Tahir Iminniyaz, Tohtahon, Vajip, Oxur digen kixiler kelip, Side mehelle mektipi bilen Yusup Mirap mazar mektipige okhutkhuqi bolidu. Bular eyni eyni qaghdiki Khazan universititi bilen Zarvat mektepliride okhughan bilimlik, ilghar pikirlik kixiler bolup, balilarni penniy bilim bilen terbiyelexke alahide kuqigenidi. 1917 - yilidin keyin Jaghistaygha yene Ghulja xehiridin Isa Damolla, Nasuha Imin, Rusiye tevedidin Nezerghuja Abdusemet, Abdurehim Isa, Osman Yunuslarmu koqup kelidu hemde akhartix ixliri bilen xughullinidu. Netijide, Jaghistay penniy maripi tehimu jux urup ravajlinixkha baxlaydu. 1932 - yili "Birlik" mektep khurulghandin keyin, bu mektepler ozining tarihiy vezipisini tugitip, "Birlik" mektepke khoxuvetilgen. Hazirkhi Jaghistay ottura mektep, 3 - kent baxlanghuq mektep, Nurahun bulakh qarviqilikh mektep, Akhyar kent baxlanghuq metep ve birlexme Hang perzentler mektipi khatarlikh mekteplernin hemmisi uningdin bolunup qikhkhan.

Hormetlik okhurmen, kholingizdiki "Evliya Qokhkha Etigidiki Meripet Bulikhi" namlikh bu kitabimiz Jaghistay penniy maaripining 110 yillikhi, Jaghistay "Birlik" mektipi khurulghanlikhining 70 yillikhigha beghixlanghan bolup, bu kitabta kirix sozdin baxkha 15 timida mektepning tarihi, terrekhiyati, yezining maarip ixliri tepsili yezildi. Ular tovendikiqe:

"Xanlikh Hatirler" khismi tot bolektin ibaret bolup, merkiziy baxlanghuq mektipining vujutkha kelixi, 1933 - yildin 1949 - yilghiqe, yeni azadlikh tengighiqe bolghan tarihi, azadlikhtin keyinki medeniyet zor inkhilabighiqe bolghan tarihi, medeniyet inkhilabidin ta hazirghiqe bolghan terekhkhiyat jeryani yezildi.

2-, 3-, 4-, 5- boleklerde mektep partiye yaqiykisining texkili khurulmisi, metep ixqilar uyuxmisining tarihi, metep ittipakh yaqikykisining texkiliy khurulmisi, mektep pionirlar etritining texkiliy khurulmisi khatarlikh mezmunlar yezilidu.

6- bolekte metep tarihida mektep namining ozgirix ehvali berildi.

7- bolekte mektep tarihida alahide tohpe khoxkhan meripetperver zatlar ve maaripqilar tonuxturuldi.

8- bolekte mektep tarihida vezipe otigen mektep mudirliri ve ilmiy mudirlar tonuxturuldi.

9- bolekte yengi devrdiki munevver okhutkhuqilar tonuxturuldi.

10- bolekte "Birlik" mektipi okhughuqiliri arisidin qikhkhan inkhilabi khurbanlar eslep otuldi.

11- Jaghistay maaripi ve "Birlik" metkep hekhkhidiki eslimiler berildi.

12- bolekte eyni yillarda Jaghistayda okhup, keyin muavin hakim derjiliktin yukhuri rehbiri vezipe otigen, dotsinttin yukhuri ilmiy hizmetlerde bolghan ve edibiyat-sen'et saheside jemiyetke tonulghan hadimlar tonuxturuldi.

13- Jaghistay "Birlik" mektipidin baxkha alte mektepning khiskhiqe tarihi, yizining menivi medeniyitige dair paaliyetliri berildi.