Otkur Uyghur (Copyright)
2.
Oxshash Qismetler
Yawro-Asiyaning xestelengen yurikining xestilik we azapliq tarixi erksizlik temini tetighan hemde erksizlikning bir millet uchun eng zor derjidiki yoqutush we tragediye ikenlikini etirap qilghan qelbler bilen kop oxshashliqqa ige bolsimu, lekin u yene ozige xas tereplerge ige. Belki, uning xestelik tarixining waraqliri koprek bolsa kerek?!
Tarixiy reyalliq we uning xuddi M Bughra eyitqandek jughrapiyilik teleysizliki, meningche yene uning siyasiy , iqtisadiy, medeniyet we bashqa jehetlerdiki teleysizlikliri aldi bilen ozi bilen biwaste tarixiy, medeniyet we jughrapiyilik jehettin baghlinishliq bolghan Ottura Asiya bilen munasiwetliktur shuningdek yene Ottura Asiyani uzun yillar konturolluq astida tutup kelgen Sankitpeterburg we Moskwa bilen zich munasiwetlik. Chunki,Yawro-Asiyaning xestelengen yuriki_-Sherqiy Turkistan ozining yene bir parchisi Gherbiy Turkistan bilen tarixiy teqdirdashliqqa ige bolghan bolsa, keyinki esirlerde bu rayongha kirgen Moskwa daim oz meqsedlirini emelge ashurushta Ottura Asiyani waste qilghan shuningdek bu nuqtini chushengen hemme kuchler Yawro-Asiyaning mezkur xestelengen yurikini Gherbiy Turkistan arqiliq azaplash taktikisini talliwaldi hemde talliwalmaqta.
Andaqta Tarixtiki kona –Yengi Rusiyining Yawro-Asiyaning xestelengen yuriki we uning qoshnilirigha tutqan siyasitini qandaq teswirlesh lazim?
Rusiyining Sherqiy Turkistan siyasiti meyli Char padishah dewri bolsun we yaki 1917-yilidin keyinki Sovet Rusiyisi mezgili bolsun hemmisila sherqiy turkistandiki Uyghur qatarliq yerlik xelqler bilen Xenzu hakimiyiti otturisidiki qarmu-qarshiliqlardin ibaret mezkur rayonning ichki siyasiy hayatidiki ozgurushler asasida shekillengen.Chunki , Uyghur qatarliq xelqlerning her qetimliq qoralliq qarshiliq herketliri yalghuz Junggo hakimiyitige tesir korsitipla qalmastin belki, Rusiyining ottura Asiya rayonighimu kuchlik tesir korsetken. Buningdiki seweb birinchidin Rusiye hokumranliqigha otken Ottura Asiya bilen Sherqiy Turkistanning etnik, din, til hetta ijtimay –iqtisadiy hayat shekli qatarliq turlik tereplerdin birdeklikke we oxshashliqqa ige bolghanliqi. Ikkinchidin Sherqiy Turkistan bilen Gherbiy Turkistanning jughrapiyilik jehettin tagh-deryaliri , etiz –eriqliri we yaylaqlirining tutushup ketip, ortaq bir jughrapiyilik gewdini shekillendurishidin ibaret bu xil birdeklik hemde baghlinishliq munasiwet Rus we Menching imperiyiliri teripidin sun`iy usulda jismani jehettin ayriwetilsimu lekin, beribir meniwi jehettin ayriwetilelmidi. Ene shu yuqiridiki ikki xil amil tupeylidin chegrining ikki teripidiki xelqler ozara bir-birige otup yashashni we her qetimliq qarshiliq herketliri meghlubiyetke uchrighanda ozara qechip kelip panalinish we qaytidin kuch toplap, oz elidiki kureshni dawamlashturishida arqa seplik hem baziliq rol oynidi. Mesilen, 1759-yilidiki Burhanidin Ghoja we Xan ghoja bashchiliqidiki Qeshqeriye xelqining Zhawxuy bashchiliqidiki Menching tajawuzchi qoshunigha qarshi kureshliri, Jahangir Ghoja qozghilingi we uningdin keyinki, 1830-, 1847-, 1856-, 1877-, 1881- yilliridiki weqelerde shuningdek 20-esirde yuz bergen bir qatar heriketlerning hemmiside sansizlighan Uyghur, Qazaq, Qirghiz qatarliqlar Ottura Asiya we Yette su rayonigha qechip berip panalandi.Tarixiy pakitlar shuni ispatlidiki, Uyghur elide yuz bergen hemme qoralliq qozghilanglarda mezkur panalanghan musapirlar belgilik muhim rol oynidi.Mesilen Jahangir Ghoja, Yusupbek ghoja we bashqa Ghojilarning qozghighan qoralliq herketliride Perghane wadisigha qechip barghan Qeshqeriyilikler awangart qoshun bolup uyushup, oz yurtlirigha jeng bilen qaytip kelgen shuningdek kureshlerde muhim tayanchiliq rolini oynighan . Eng yeqinqi mezgilge tewe misallarning biri shuki, 1944-yilidiki Milliy azadliq inqilabidimu Sovet ittipaqigha qechip barghan Uyghur, Qazaq we bashqilar Sovet ittipaqi hokumiti teripidin qaytidin teshkillinip,mexsus guruppilar bolup, Nilqa qozghilingi, Ghulja qozghilingi, Herembagh urushi we bashqa jenglerdiki muhim herbiy tayanchliq rolini oynidi.Omumen Sovet ittipaqi hokumiti ozlirining Sherqiy Turkistangha munasiwetlik istrategiyilik orunlashturushlirida daim we izchil halda shu jaydiki Uyghur kochmenlirining oz wetinining azadliqini qolgha kelturush istekliridin paydilinip, ularni waste qilish arqiliq Uyghur elidiki herketlerge qol tiqti we yaki konturol qildi.
Turkistanning ikki teripining teqdirdashliqigha munasiwetlik yene bir nuqta shuki,
Oxshashla, Char Rusiye we Sovet Rusiyisige qarshi jeng qilghan we uning bilen idiologiyilik jehettin chiqishalmighan kopligen Qazaqlar, Ozbekler, Qirghizlar, Tatarlar hem Uyghurlar hetta Ottura Asiyagha yerleshken Ruslar Uyghur eligha qechip kelip panalandi. Mesilen , Ili sultanliqigha qechip kelip panalanghan Qazaq baturi Tazanbek we bashqilar rehberlikidiki Qazaqlar muhim mesile bolup, Ili Sultani Elaxan milliy we diniy qerindashliq tupeylidin Tazanbekni Char padishahqa qayturup berishni ret qilish bedilige oz musteqilliqini yoqatti. 1916-yili , yene Char padishahning esker elishigha qarshi turup qozghilang koturup, meghlup bolghan Qazaq, Qirghizlar turkum-turkumlep, Uyghur diyarining jenup-shimaligha qechip kelip makanlashti.Qirghiz tarixchisi Belek Sultanayning melumatlirigha qarighanda Issiq kol etrapidin Uyghur diyarigha qechip kelgen Qirghizlarning sani 200mingdin ashqan. Bashqa melumatlarda 300 mingdin artuq depmu yezilidu.Intayin qiyin ehwalda qalghan bu Qirghiz qachqunlirini Uyghurlar oylirige orunlashturghan, Ularni ashliq bilen teminligen hem ularni makanlashturghan.
Uningdin keyin Sovet Rusiyisige qarshi jeng qilip, Rus
kommunistliri teripidin” basmichilar” dep atalghan Enwer Pashaning, Irgesh
baturning ozbek, qirghiz eskerliri we ularning aile –tawabetliri Qeshqer
etrapigha qechip kelip panalanghan idi. 1930-yillardiki Qeshqerde bolghan
Sherqiy
Omumen chegrining her ikkila terige qechip berip makanlashqan qerindash xelqler bir-birining horluk kureshlirige aktip ishtirak qildi hemde bir-birige ige chiqip, oz panahigha elishti (elwette kop mesililerge munasiwetlik mewjut bezi ehwallarni hesabqa almighanda).
Demek, Char padishah we keyinki Sovet Rusiyisi yuqirida qeyit qilinghan ehwallarni nezerge elip, Sherqiy Turkistanning teqdirige munasiwetlik tedbirlerni alghan hemde siyasetlerni tuzgen idi. Bolupmu, Sovet Rusiyisi Char Rusiyining bu heqtiki tejribilirini yaxshi tetqiq qilish arqiliq uningha warisliq qilish hem kucheytish charisini qollandi.
Rusiye tashqiy siyasiti jumlidin uning Merkiziy we Sherqiy we Jenubiy Asiya siyasi istrategiyisini tehlil qilghanda shundaq yekun chiqish mumkinki, Kona Rusiye we Qizil Lenin Rusiyisi shuningdek uning keyinki mezgillerning hemmiside Kremilning Uyghurlarning teqdirige munasiwetlik Xitay siyasitide Uch xil eqim ziddiyetliship kelgen Buni mundaq yekunlesh mumkin;
1- Sherqiy Turkistanning musteqilliqigha yol qoymay, eksiche Junggo hokumitige yardem berip, bu jayni Rus tesiri astidiki rayon qilish yeni teritoriyilik hoquq jehettin Junggoning qolida qaldurush , iqtisadiy, medeniy we bashqa jehetlerdin Rusiyining tesiri astida tutush, Uchinchi bir dolet kuchini bu yerge kirguzmeslik
2- Bu rayonda musteqil bir Uyghur doliti berpa qilish we yaki uningha yardem qilish. Bu arqiliq Sherqiy Turkistanni xuddi Monggholiye we bashqilargha oxshash Kremilning tesiri hem himayisi astidiki bir qorchaq dolet supitide tutup, uningdin Kremilning siyasiy, iqtisadiy isterategiyiliri we bashqa kereklik nuqtiliri uchun paydilinish
3- Bu rayonni qoralliq yol bilen ashkara besiwelip, Rusiyining bir Guberniyisi qilish
Mezkur uch xil nuqtinezerlerning teshebbuskarliri arisidiki kureshmu nahayiti otkur bolup, buning ichidiki 3- nuqta Char padishah dewridila asasiy jehettin septin qelip, yuquridiki ikki nuqta nezer daimliq talishish merkizi bolup keldi. Rusiyining Sherqiy Turkistan siyasitini belgileshtiki achquchluq mezkur ikki nuqta arisida birinchi xil nuqtinezer daim ustunlikni igilep, dolet siyasiti derjisige kotirildi.
1917-yilidiki Rusiyining fewral inqilabida Padishahliq tuzum aghdurulghandin keyin Bolshevikler bilen burja -demokratliri arisidiki kuresh otkurleshti. Char padishah hokumitining yoqulushi bu kona imperiyining yengi hakimiyitini talishidighan turlik siyasiy eqimlar we partiyilerni meydanghan kelturdi. Bu pursetni ghenimet bilgen Idil-Ural boyliridin tartip, taki Ottura Asiyaghiche bolghan bipayan zemindiki Rus mustemlikisining azabini tartqan xelqler musteqilliq yolini tutup, ilgiri keyin turlik partiye we siyasiy guruhlarni shekillendurdi.
Aldi bilen Qirimliq Ismail Gaspiralining medeniyet gullinish we jedidchilik idiyisini asas qilghan “ Balqandin Junggoghiche ”bolghan bipayan zemindiki Turkiy xelqlerni bir ortaq siyasiy we ortaq til sharaitigha uyushturup, ularning mustehkem ittipaqini shekillendurush idiyisi bilen qorallanghan Qirimliq Tatar ziyaliliri “Yash Tatar Partiyisi” namliq siyasiy teshkilat astigha uyushup, peqet medeniyet-maarip jehettin oyghunushningla bir millet uchun yeterlik emeslikini, peqet iqtisadiy we siyasiy jehettin islahat elip berip, milletni bu hoquqlardin behrimen qilghandila heqiqi menadiki qutulush we gullinish mumkinchiliki hem kapalet bolidighanliqini teshwiq qildi. Yash Tatar partiyisi 1917-yili 2-ayda Turkiy xelqler ichide tunji bolup,”Milliy Pirqe”partiyisini qurup ,hakimiyetni qolgha almaqchi boldi. Bu partiye 1917-yili 5-ayda yene qurultay chaqirip, QirimTatar hokumitini qurdi we asasiy qanunni belgilidi. Lekin, 1920-yili Sovet Rusiyisi Qirim arilini ishghal qiliwelip, Tatar milletchiliri bilen kommunistlarning birlishishi astidiki Qirim Sovet jumhuriyitini qurdi hemde hakimiyetni mustehkemliwalghandin keyin,Tatar milletchilirining hemmisini degudek jazalidi.Qirim Tatarlirining beshigha eghir kunler kelip, hetta oz yurtliridin qoghlandi xalas.
Oxshash bir waqitta yene Qazanni asas qilghan Wolga( Idil)-Ural boyidimu Tatarlar we Bashqiritlarning milliy oyghunush hem siyasiy jehettin qed kotirish herkiti janlanghan bolsimu, lekin Tatar-Bashqirt milletchiliri ikki xil pikir eqimigha bolunip ketti, Buning biri “siyasiy jehettin birlikke kelturush” bolup, ular terepdapliri birlikke kelgen burjaziye wekillikidiki Rusiye teweside qelip, barliq musulmanlarning muxtariyitini qolgha kelturushni teshebbus qilsa, yene bir guruppa federatsiyichilik pikir eqimigha mensup bolup, ular Wolga-Ural dolitini qurup, uni zemin jehettin musteqil qilish emma Rusiye bilen yenila federatsiyilik munasiwetni saqlash teshebbusini otturigha qoydi.Bu guruppigha mensup kopligen milletchiler keyin bolshevikler partiyisige kirip, bolsheviklerning yardimi arqiliq ozlirining ghayisini emelge ashurmaqchi boldi. Ularning yardemlishishi netijiside 1920-yili 27-mayda Tataristan sotsiyalistik jumhuriyiti quruldi.
Emma, bu bir qisim Tatar ziyaliliri kommunistik partiyige eza bolghan bilen hech qachan ozlirining milletchilik idiyisidin waz kechmigen bolup, ular Moskwaning ozlirige bergen siyasiy hoquqliridin razi emeslikini ipadilep, partiyining ichkiy qisimida Turkiy xelqlerning doletchilikini qaytidin tuzush mesiliside talash-tartishlarni qanat yaydurdi. Mir Seyid Sultan Ghaliyev rehberlikidiki Tatar milletchiliri Idil-Ural, Ozbekistan, Turkmenistan ,Qazaqistan we Qirghizistanni oz ichige alghan keng Turkiy musulmanlar jaylashqan rayonlarni birlikke kelturup,Turan doliti qurushni shuningdek yene bu rayondiki barliq musulmanlargha wekillik qilidighan oz aldigha “musulman kommunistlar partiyisini” qurup, sotsiyalizim dunyasini Turkiy- Musulmanlarning ozige xas medeniyetke ige ikenlikini shuning uchun uning oz aldigha Rusiye kommunistlar partiyisidin mustesna bir ayrim partiye bolush salahiyitige layiq ikenlikini etirap qildurushqa tirishti.Epsuski ularning bu istrategiyisimu emelge ashmidi, 1928-yili hakimiyetni toluq mustehkemliwalghan Moskwa SultanGhaliyev rehberlikidiki mezkur milletchi kommunistlarni biraqla tazilap, nurghunlighan ademlerni olumge, surgunge we turmige mehkum qildi. Sultan Ghaliyev ijad qilghan Musulman kommunistliri Partiyisi degen bu gheyri siyasiy idiologiye su ustidiki kupiktek tarqap ghayip boldi xalas.
Qisqisi Idil-Ural boyidiki Moskwa bilen oxshashliqqa we yaki qismen perqlerge ige bolghan Tatar-Bashqirit milletchilirining her xil shekil we her xil usuldiki shuningdek her xil pikir eqimidiki herketlirining hemmisi Sovet ittipaqining dushmini dep qarilip zerbe berish obekti boldi .
Shuningha oxshashla Char padishah hakimiyitining yimirilishi Gherbiy Turkistanghimu azadliq ishenchisini elip keldi. Yash Turkler partiyisining tesirini alghan shuningdek Rusiyining 1905-yilidiki munarxizimgha qarshi dekabirchiler herikiti hemde Rusiye-Yaponiye urushida Rusiyining yengilishidek bir qatar ichkiy we tashqiy weziyetni ozliri uchun paydiliq dep qarighan Turkistanliqlar ilgiri keyin ashkara hem mexpiy teshkilatlargha uyushup, milliy oyghunush teshwiqatlirini qanat yaydurdi hemde “ Yash Buxaraliqlar partiyisi”, “ Yash Xiwelikler partiyisi”ni qurdi. Fewral inqilabidin keyin, 1917-yili 5-ayda ular Turkistan musulmanliri qurultiyini chaqirip, tunji musteqil hokumet –milliy mejlisni tesis qildi. 1917-yili oktebir inqilabi partilighandin keyin, bu mejlis emeliy hoquqni qolgha elish uchun Qoqanda Turkistan musulmanlar hokumitini élan qildi. ”Qoqan aptonomiyisi “dep atalghan bu hokumetning omri qisqa bolup, u 1919-yili Tashkenttiki sovetler ewetken qoralliq kuch teripidin aghduriwetildi.
Yette suni oz ichige alghan Qazaq –Qirghiz rayonliridimu Char Rusiyidin qutulush herkiti burunla bashlanghan bolup, 1916-yili keng kolemlik qoralliq qozghilang partlidi. Char padishah yiqilghandin keyin bolsa, Qazaq ziyaliliri “Alash orda” namliq erkinlikni teshebbus qilidighan bir partiye qurup, Orenburg, Ural we Yette su rayonlirida herket qildi. Bu partiye desliwide qizillargha qarshi Kazaklar bilen birliship, bolsheviklerge qarshi turghan bolsa, 1919-yilidin keyin bolsheviklerning wedilirige ishinip, ular teripige otup,ular bilen kelishim tuzdi. Bolshevikler Qazaqlargha yuqiri aptonomiye berishke razi boldi hemde shu yili Rusiye teweside Qazaq sovet aptonom jumhuriyitini qurup, Rus kommunistliri Alash ordichilarning yardimi we qollishi astida Qazaq tupraqlirida oz hakimiyitini mustehkemliwalghandin keyin, Qazaq-Qirghiz milletchilirini bir-birlep tazilidi xalas.
Bu mezgilde yene Xarazim rayonida Xiwe xanliqi, Buxara rayonida Buxara emirliki mewjut bolup, bularning hemmisi Char Rusiyining hamiliqi astida idi. 1919-yili Wolga boyida jeng qiliwatqan Qizil armiye qoshuni Leninning biwaste buyruqi bilen Ottura Asiyagha kirip, ilgiri keyin Xiwe we Buxara xanliqlirini yoqatti. Bu xanliqlar ilgiri-axir Xarezim Xelq jumhuriyiti( 1919-yili), Buxara xelq jumhuriyiti( 1920-yili)ge ozgertildi.
Gerche, Sovet Rusiyisi zor ghelbilerge eriship, Ottura Asiya, Idil-Ural we Kawkaziye qatarliq Turkiy-Musulmanlar rayonini saqlap qalghan bolsimu, lekin ular yenila ichki we tashqi tehdidlerdin xali bolalmidi. Gerche Yash buxaraliqlar , Yash Xiwelikler hem bashqa milletperwerlerning bir qisimi bolshevikler partiyisi bilen hemkarlaship, Turkistandiki Sovet hakimiyitide yuqiri lawazimetlik orunlargha erishken bolsimu, emma ular Lenining inqilab ghelbe qilishtin ilgiri otturigha qoyghan “Char Rusiyining mustemlikisi astidiki her qaysi milletlerning xalisa federatsiyilik hakimiyettin chiqip ketip, oz milliy musteqil dolitini qurush hoquqi bar” degen shoaridin, ghelbini qolgha kelturup hakimiyetni igiligendin keyin asta-asta yeniwalghanliqini bilip, buningdin Sovet Rusiyisining esli meqsidini seziwalghan idi.Arqidinla Perghane wadisini asas qilghan halda Ottura Asiya xelqlirining Sovet Rusiyisige qarshi milliy musteqilliq shoaridiki qoralliq qarshiliq korsitish herkiti partlap, partizanlarning sani kunsayin eshish bilen bezi sheherler ularning qoligha otti. Moskwa hokumiti bu kuchni yoqutush uchun Frunzening baschiliqida 200 mingdin artuq esker saldi. Demek, atalmish “basmichilar herkiti” hemde Idil-Ural we Ottura Asiyadiki Turk milletperwerlik idiyilirining kuchiyiwatqanliqini nezerge alghan Lenin Rusiyisi 1919-yili Tashkentni merkez qilip, Turkistan Sovet Aptonom jumhuriyitini qurush usuli bilen Turkchilik pikiridikilerni qaymuqturush taktikisini qollandi.Axirida weziyetni ongshap bolghandin keyin, Turkistan aptonom jumhuriyitini emeldin qaldurup, yerlik millet rehberliri we ziyalilirining naraziliqigha qarimasdin Turkistanni parchilap, 1924-yilidin bashlap, taki 1936-yilighiche Ozbekistan, Turmenistan, Tajikistan ,Qazaqistan,Qirghizstan ittipaqdash jumhuriyetlirini berpa qilip, buni “Ottura Asiyada milliy chegrilarni ayrish we milliy jumhuriyetlerni qurush siyasiti “dep atidi, shuningdek “Turkistan” ibarisini cheklep, uning ornigha Ottura Asiya atalghusini omumlashturdi hemde omumiy yuzlik panturkizimgha qarshi herket bashlidi.
Lenin bashchiliqidiki Sovet Rusiyisi putun sabiq Char padishah mustemlikilirini toluq idare astigha elip, bu jaylarda yerlik xelqlerning milliy siyasiy hoquqliri etirap qilinghandek haletni bilduridighan turlik aptonomiyilik jumhuriyetlerni qurup, hoquqni Moskwagha merkezleshturush bilen birge yene putun dunya yuzide “prolitariyat inqilabi qozghash ”,” ezilgen xelqlerni azad qilish” shoari astida Uyghur elining teqdiri mesilisigimu kongul boldi. Netijide, 1917-yilidin etibaren Yette suni oz ichige alghan Ottura Asiyadiki Uyghurlar arisida ozlirining kelgusi azadliqini temin etishni meqsed qilidighan siyasiy herketler peyda boldi we kunsayin kucheydi. Uyghurlar Ottura Asiya xelqlirining jumlidin dunya Turk xelqlirining bir qisimi bolush supiti bilen Yawro-Asiya miqyasida dawamlashqan barliq Turkiy xelqlerning azadliq kureshliri qataridin orun elip, ozlirining istiqbalini belgileshning turlik yollirini we usullirini izdidi.
1917-1920-yilliridiki Yawro-Asiyada yuz bergen zor siyasiy weqeler hem idiologiyilik toqunushlarda Uyghurlar yenila ozlirining mewjutluqini ipadilep, ozliriningmu dunya milletliri qatarida mustemlikidin qutulush, musteqil milliy dolet qurush arzusini we ghayisini bildurdi shuningdek buningha melum bedellerni tolidi.
Uyghurlar 20-esirning beshida meydangha kelgen we kuchiyishke qarap yuzlengen turlik siyasiy, ijtimaiy we medeniyet idiologiyiliri mesilen “Kommunizim”, “Turkchilik”, “islami gullinish”, “Milliy azadliq” we “ jedidchilik” hem bashqilarning hemmisini degudek her xil sewiyide oz turmushigha elip kirip, bularni milliy horluk kureshliri uchun xizmet qildurdi.
Lekin, Yawro-Asiyaning yuriki hesablanghan Uyghur wetini chong shaxmat taxtisidiki pechkilar kebi oyunchuq teriqiside oynilish we qurban qiliwetilish netijiside teximu xestelendi! Tarim-Junghariye wadisida mungluq satar awazi yangrap, bu mungdin peqet bichare xelq ozlirila munglandi ! Ularning yigha zariliri, nale –peryadliri shuningdek shirdek heywetlik gokireshlirige hech kimmu qulaq salmidi xalas!
Soyumlik Oqurmen Dostum Keyinki qisimlarda hikayemning Yaq! Tarixiy qismetlerning dawamini yeni Uyghurlarning azadliq herketlirining tunji qedemlirining Kremil teripidin qandaq pechka qilinghanliqigha beghishlaymen.