Soyumlik oqurmen dostum !
Sizning oz ejdadliringizning shejeriliridin bashqa yene dunya tarixini waraqlighanliqingizgha ishenchim kamil , Siz hech bolmighanda insaniyetning otmush seltenetlirini berpa qilghan buyuk dunyawiy qehrimanlardin yawropani bir mehel zil-zilige selip, ozini yimirilmes qudretlik kuch hesaplighan Rim imperiyisini halaketke elip kelgen “Allaning qamchisi”Hun qehrimani Atillani, Pakar emma harmas tulparliri Yawro- Asiya we Afriqini cheylep otup, insaniyetke untulmas eslimilerni yaldama qilghan Yaylaq imperatori Chinggizxanni hemde 18 yeshidin etiwaren dunyani boysundurush jenglirige atlinip, talay chollukler, yaylaqlar we bostanliqlarni cheylep otush bilen shiddetlik kelkun kebi insaniyetni basqan bolsimu , lekin axiri Tengri-taghliri etigide Qeshqerliq Mahmud bayan qilghandek “oqni aldigha qandaq mahirliq bilen atsa arqisighimu shundaq atalaydighan “Huz`hurlar”( Uyghurlar) teripidin tosulup qelish bilen olum halakitige yuzlengen Aristotelning insanliq we hokumranliq pelesepisi bilen “boysundurghuchi”liq ghayisini qelbige pukken Makidoniyilik Iskender Zulqerneyinni bilisiz. Belki, siz bu qehrimanlarning we ularning altun textlirining qandaq rewishte tarix qebristanliqigha depin qiliwetilgenlikini jezim qilalaysiz, Belki, siz yene texi yeqinqi esirlerdila seltenet tajiliridin ayrilip qalghan Osmanli, Menching we Char Rusiye imperiyilirining qismetlirini bilisiz, Ishinimenki siz choqum mustemlikichiler bilen mustemlikilerning , qul bilen hokumranning shuningdek erkinlik bilen erksizlikning perqlirini yaxshi chushinisiz! Otmushke nezer salsingiz, Tarix ajizlar bilen kuchlikler arisidiki kuch sinishish, ajizlarning yem bolush, kuchliklerning hakimiyet qamchisini oz qolida ching tutqan halda nere tartishi bilen tolghan! Tarix, horlukke intilish we horlukni nabut qilish, horlik uchun bedel tolesh hem tolitish bilen bezelgen! Tarix sirliq tepishmaqlar, nomussiz oyunlar, ajizlarning yigha-zariliri, qudretliklerning meghrurane kulkiliri bilen putulgen! Tarix yene oz nowitide adil sotchi supitide heq-naheqni ayrighuchi we adeletning hamisi bolupla qalmastin belki ilahiy kuch supitide meghrurlarnimu we mezlumlarnimu oxshashla qeghez qebristanliqigha depin qiliwetkuchidur . Demekki, bu qismettin Atillamu, Iskendermu, Chinggizxanmu shuningdek Stalin, Gitler we MawZedong hem Seyfiddinlermu qechip qutulalmighan hemde hechkimmu we herqandaq kuchmu qechip qutulalmidi hemde qutulalmaydu xalas!
Qeni dostum ! Tarixqqa birlikte soal qoyaylichu ! Qeni shu buyuk we heywetlik Hun imperiyisi? Qeni shu dehshetlik Chingiz seltenetliri? Qeni medeniyet we kuch quwet mujessimliship, yaylaqni jahelettin yoruqluqqa bashlap kirgen Uyghur - Orxun doliti hem Kok Turkler? Qeni eshu Xuangxe wadisini kechip otken Tang we Xen hem Manju seltenetliri? Texi 55 yilning aldida dunyadiki qudretlik doletler qataridin orun alghan Jiang Keyshi xandanliqi yoqaldighu oxshashla ?!
Xulase shuki, Tarix koz yeshigha hechqachan ishenmigen hemde ishenmeydu! Tarix barliq sirliq kuyi qaplarning ishigini achalaydighan birdin –bir achquch supitide yurigi sansizlighan sirliq tepishmaqlarning iskenjiside erkin tepichekliyelmey qalghan Uyghurlarning teqdir –qismetliridiki rezil siyasiy rengwazliqlar we oyunlar, siyasiy sodilar hem qurbaliqlarning echilmas tilsim emes ikenlikini korsetti.
Towende siz Asiyaning xestelengen yurigining qismetlirining qandaq bolghanliqini bilisiz !
1. Chong Shaxmat Taxtisi
Uyghurlarning dunyadin xilwet qalghan qedimiy diyari Xotenning qarangghu medrisiliride olturup, uning guwa nur chushup turidighan tunglikliridin insaniyetning otmushi shuningdek ene shu yuqirida zekir qilinghan qehrimanlarning musapilirini korush bilen tepekkur qaynimigha chomup, baturlarning jeng arghimaqlirini oz wetinide qaytidin chang chiqarghuzisi kelgen Muhemmed Imin Bugha buningdin 60 yil muqeddem qerindashlirigha qarighanda baldurraq oz ana tupriqi – Sherqiy Turkistanning chong shaxmat taxtisi ikenlikini seziwalghan idi. U, millitining teqdirining pajelik bolup qelishidiki sewebler heqqide yenila baldurraq chushenche hasil qilghan erbap bolush supiti bilen teleysizliklerni aldi bilen jughrapiyiwiy muhittin kelip chiqidighan jughrapiyiwiy siyaset bilen baghlap mundaq deydu;
“Sherqiy turkistanning tot etrapining dunyaning eng igiz taghliri bilen we eng yaman cholliri bilen oralghanliqi we hech bir teripi dengizgha yeqin emesliki, qurughluqtimu medeniy memliketlerdin bek yiraqta ikenlikidin ibaret bu jughrapiyilik teleysizliliki we kuchlik dushmenning achkoz we tamaxor aghzigha bek yeqin bolghanliqi yuquriqi koz qarashni quwetleydu”.
Amerikining ataqliq istrategiyichisi, Sowet ittipaqini yimirip tashlashning istrategiyilik tepekkur asasini yaratquchi we kucheytkuchi Zbignev Brizensikiy ozining “Chong shaxmat taxtisi” namliq meshur kitabidiki dunyawiy istrategiyilik menpetlerning toqunush nuqtiliridin hesaplinidighan tochkilar qatarida Uyghur diyarinimu tizghan yeni u Uyghur tupraqlirining chong oyunlar oynilidighan shaxmat taxtisidiki ornini mueyyenleshturgen idi.
Uyghur diyari 19-esirning
otturlirida ismi-jismigha layiq chong shaxmat taxtisi bolghan chunki, Uning
jenubiy qoshniliri Uluq Birtaniyening xeritisige kirgen bolsa, gherbiy we shimaliy terepliride
Char Rusiyining Kazak soldatlirining arghimaqliri kishnep, Rus mujikliri
Bu jaydiki Menching hokumranliqi Uyghur xelqining qozghilanglirining zerbiliri astida gumran bolsimu, lekin Rusiye- Britaniye diplomatik oyunliri Osmanlilarni bir chetke qayriwetip,“Xuddi sangimu yoq , mangimu yoq” degendek axiqri hesapta bu tupraqlargha Menching eskerlirini qaytidin bashlap keldi.
Belki, Asiyaning xestelengen mezkur yurikide yeqinqi esirlerde hechkimmu sawatsiz Yaqupbegdek mahirliq bilen diplomatik oyun oynap baqmighan bolushi mumkin, Sulhige mahir Bedewlet ozining jughrapiyilik muhitidin chiqish qilip, Uluq Britaniye, Char Russiye, Osmanli we Menching imperiyiliri bilen bir meydan diplomatic sehrigerlik oyuni oynap baqti. U, bir tereptin oz elchilirini Sankitpeterburgqa mangdurup, Rus padishasi bilen ittipaqdash bolushqa raziliq bildurse, yene bir tereptin Engilizlarghimu oxshash xildiki ademlirini ewetip, ular bilen soda kelishimi tuzush yoli bilen gheyri resmi munasiwet ornatti. Engiliz , Rus elchiliri Qeshqerning tar kochilirida bir –biri bilen doqurushup qalghanda, ular ozlirining oyniliwatqanliqini hes qilishti. Bedewlet yene Menching bilenmu urushqandin kore sulhi tuzup, uning qaytip kelishini cheklimekchi bolup, ademlirini ewetti.
Chong oyunning ishtirakchiliri ichide Britaniye biraz adilraq yol tutqan bolup, u putun imkaniyetliri bilen Qeshqeriyini saqlap qelishqa tiriship, Sankitpeterburgqa Qeshqeriyining musteqilliqini birlikte tonush heqqide teklip qoydi. Lekin, bu teklip ret qilindi. Axirqi qetim 1876-yili Zozongtang Urumchini ishghal qilip, Dawanchingdin otkende London yene bir qetim Qeshqeriyini Char Rusiye,Britaniye we Menching arisidiki biterep dolet supitide saqlap qelish heqqide Sankitpeterburgqa qayta teklip bergen bolsimu, lekin bumu qetiy ret qilindi. Engilizlar axiri amalsiz qelip, Zozongtangni qoral bilen teminlep, uni Qeshqeriyige qoyuwetti.
Bu yerde Ruslar name uchun Londonliqlarning teklipini ret qilidu?
1-Seweb; Bu chghada Rus istrategiyichiliri arisida “Ottura Asiya peqet Ruslarghila tewe bolush kerek, eger musteqil Qeshqeriye shekillense, bu “Kun patmas imperiyining” Kaspiy boyighiche kengiyip, Rusiyini Ottura Asiya we Kawkaziyidin siqip chiqirishi, musteqil Qeshqeriye Britaniyining yiraq Asiya istrategiyisi uchun unimlik xizmet qilishi we yaki ishlitilishi mumkin” degendek nuqtinezer ustunlikni igiligen bolup, mana bu mesilining negizi xalas.
2-Seweb; Yaqup begning taktikidiki ajizliqi we ehtiyatsizliqi bolup, U, Sankitpeter burgqa oz elchilirini ewetip, char padishah bilen ittipaqdashliq ornutush hemde uning bilen soda we chegra kelishimlirini tuzushni yawashliq bilen teklip qiliwatqan waqtida , Uning Qoqen xani Xudayarxangha yazghan xeti yeni Qoqan bilen Qeshqeriyining birliship, Char Rusiyini Ottura Asiyadin qoghlap chiqirish heqqidiki mexpiy mektubi Turkistan gubernatori Kofmanning qoligha chushup qalidu. Buningdin qattiq chochigen general Kofman Char padishahni Yaqup begge ishenmeslikke dewet qildi .Netijide Ruslarning Qeshqeriyini yoqutush we yaki uni musteqil dolet supitide saqlap qalmasliq pikri teximu kucheydi.Uning ustige yene Qeshqeriyige mexsus tekshurushke kelgen Rusiye xanliq Jughrapiye jemiyitining jasusliri we Tashkent sodigerler jemiyitining atalmish sodigerliri Aq padishani Qeshqeriye heqqidiki qorqunuchluq uchurlar bilen teminlidi. Shundaq qilip, eyni waqitta Qeshqerge kelgen yuquri derjilik Rus elchisi we razvetchiki Kropatkinning bahasi boyiche alghanda Ottura Asiya musulman dunyasidiki qudretlik zamaniwiy armiye kuchige ige ( 40 ming we yaki 80 ming kishilik) Qeshqeriye doliti diplomatiyilik oyunlarning qurbanigha aylinip, ozining Qeshqeriyini ishghal qilishigha ishenchisi yetmey, weziyetni kuzitip ,purset kutup yatqan Zozongtangha asanliq tughurup berdi, Kim bilidu? Belki Yaqup beg dushmen bilen sulhiy yolini tutmay ,passip mudapiedin aktip hujumgha otush taktikisi qollanghan bolsa , Menching eskerlirini Shingshingshadin kirguziwetken bolar idi, Belki xainlar Uni olturmigen bolsa, Qeshqeriyining teqdiri bashqiche bolar idi?
Qeshqeriye we yaki Yette sheher dolitining 13 yilliq qisqa omri Uyghurlarning tarixidiki xainliq bilen sadaqetmenlikning toqunush nuqtisi bolup, Mensepperes, hesetxor Uyghur begliri ZoZongtangni Qeshqeriyining ajizliqliri heqqidiki uchurlargha ige qilipla qalmastin belki, uningha masliship,Yaqupbegni zeherlidi Shuningdek ZoZongtang qoshunlirini Yette sheherge bashlap kelip, sansizlighan oz qerindashlirining qanlirining eqishini kelturup chiqardi.
Uyghurlarning horlik uchun kuresh qilish tarixigha nezer salghanda ularning teleysizlikliri we pajielirige ozliri seweb bolghandekmu korunidu.Chunki, bu xelqte qehrimanlarning sani qanche kop bolsa, pursetperes xainlarmu shunche koptek, buning tup asasiy shexsiy adawet we menpetpereslik, menmenichilikke berip taqashqandek qilidu. Shexsiy adawet we shexsiy menpetni kozligen ademler hemishe oz qerindashliri bilen bolghan toqunushlarda uchinchi bir dushmenning kuchidin paydilinip, milletdash reqibige zerbe berishke adetlengen, Bu ademler daim degudek oz xelqi arisidiki qarshiliqlarni dushmenning kuchi bilen yoq qilishqa ogengen. Misal kelturish toghra kelse, buninggha talay pakitlarni tepish mumkin.
Qisqisi 1876-yili Qeshqeriyining meghlubiyitini umit qilghan
Ruslarning Uyghur ishekchilirini
ishqa selip, Zozongtangning acharchiliq
girdawigha berip qalghan cheriklirige ashliq we yem –xeshek
yetkuzip bergenliki, shuning bilen Menching qoshunigha jan kirgenliki sir
bolmisa kerek?! Omumen, Qeshqeriyening weyran bolushida towendikidek tot asasiy amil muhim rol oynighan bolushi
mumkin . 1- oz ichidiki ittipaqsizliq, nachar illetler, menmenichilik,
Enjanliqlar bilen Qeshqeriyilikler arisidiki ishenchisizlikler . 2- Chong
imperiyilerning menpet toqunushi .3- Yaqup begning ichkiy-tashqiy siyasi taktikisi we dolet
siyasitidiki yetersizlikler .4- Yaqup begning dushmen bilen sulhi qilish usulini
qollunup, uninggha qattiq we qetiy zerbe bermeslik we bashqilar.
Aqiwette,Tot etrapi igiz taghlar bilen oralghan Tarim wadisini ashkara besiwelish we yaki u ajayda musteqil uyghur dolitining qed kotirishini xalimighan belki , xalisimu ozara paydisiz dep qarighan Biritaniye bilen Rusiye ozliridin ajiz Menching imperiyisige xuddi bu “Chong Oyun”da utturghandek korunish bilen bu rayonda ebediy oz iqtisadiy we siyasiy tesirini saqlap qelip, bara-bara singip kirish istrategiyisini belgilidi. Teleysiz Asiyaning yuriki xestelendi !
Tarix hapila- shapila 20-esir qoynigha kirish bilen Insaniyet dunyaside alemshumul ozgurushler yuz berip, Bu shaxmat taxtisida teximu zor we murekkep hem keskin oyunlar oynaldi. Bu oyunlarda Lenin Rusiyisi ghalip keldi. Uyghurlarning nale- peryadliri qizil xishliq Kremil temining ichige anglanmidi xalas !
Qeni, Dostum , keyinki bayanlardin Kremil temi ichidiki Lenin –Stalin ishxanilirida qandaq paranglar bolghanliqini bilisiz